بۇگىن، 12 قىركۇيەك التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ تۋعان كۇنى. بۇگىن كوزى ءتىرى بولسا 56 جاسقا كەلەر ەدى. وزىق ويلى ساياساتكەردى ەسكە الۋ ماقساتىندا التىنبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ بالا شاقتان ساياساتكەرلىككە دەيىنگى سارا جولىن باياندايتىن ماقالانى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
التىنبەك سارسەنبايەۆ كوپشىلىك قازاقستاندىقتار ءۇشىن جۇمباق ساياساتكەر بولىپ قالدى. ۇكىمەتتەگى يدەولوگتاردىڭ ءبىرى، مانسابىن قۇراپ، كەنەت وپپوزيسياعا ءوتىپ، ونىڭ كوشباسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سارسەنبايەۆ ۇزاق ۋاقىت جۇرت الدىنداعى ساياساتكەر بولعان جوق، ءبىراق بەدەلدى قازاقستاندىق ساياسي قايراتكەر رەتىندە تاريحتا ءىزىن قالدىردى.
التىنبەك سارسەنبايەۆ 1962 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاينار پوسەلكەسىندە، كوپبالالى جانۇيادا دۇنيەگە كەلدى. "جانۇيادا 10 بالا بولدىق. التىنبەكتەن كەيىن تاعى ەكى بالا بار. ونىمەن جاس ارامىز 11 جىل. مەن ۇلكەنمىن. ول ءاردايىم كۇلىپ: "اعا، ءسىز كولحوزدىڭ ءتوراعاسىنىڭ ۇلى بولدىڭىز، ال مەن زەينەتتەگى ادامنىڭ ۇلىمىن" - دەيتىن. مەن مەكتەپتە وقىعان كەزدە، اكەم كولحوزدىڭ ءتوراعاسى بولدى، ال التەكە مەكتەپ بىتىرگەن كەزدە، اكەم زەينەتتە بولدى"، – دەيدى التىنبەك سارسەنبايەۆتىڭ ۇلكەن اعاسى، "جاس الاش" گازەتىنىڭ رەداكتورى رىسبەك.
التىنبەكتىڭ بالالىق شاعى قاينار پوسەلكەسىندە ءوتتى، رىسبەك سارسەنباي ۇلى ءىنىسى جاس كەزىنەن-اق بەدەلدى كوشباسشى بولعانىن ايتادى: "التىنبەك ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزى ەدى. وعان سىنىپتاسى كەلىپ، ەرەسەك بالالار رەنجىتىپ جۇرگەندىگى جايلى نارازىلانعان بولاتىن. التىنبەك: "جۇرىڭدەر، ولارمەن سويلەسەيىك" - دەدى. رەنجىتكەندەر ۇلكەنىرەك جانە كۇشتىرەك بولدى. ءبىراق ول قورىقپادى - باردى. توبەلەسۋ ءۇشىن ەمەس، سويلەسۋ ءۇشىن. ول ءاردايىم كىشىلەرگە قامقور بولاتىن، توبەلەسپەي، اڭگىمەلەسەتىن. بالالار اراسىندا بەدەلدى بولدى. ودان كەڭەس الۋ ءۇشىن، تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن كەلەتىن. ول كەزدەرى قاينار اۋىلىندا تۇردىق، فيلمدەر از بولدى، ايىنا ءبىر كينو الىپ كەلەدى جانە ول ءۇندى كينوسى.
مەكتەپ، جوعارعى سىنىپ.
التىنبەك كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەتىن. كىتابى كوپ بولاتىن. وقىپ الىپ، جىگىتتەرگە مازمۇنىن ايتىپ نەمەسە وقىپ بەرەتىن. ارينە، ۇيمەن دە اينالىسۋ كەرەك، ول بارلىعىن جيناپ الىپ، ىستەرىن تىندىرىپ، كەيىن كىتاپ وقىپ بەرەتىن.
مەكتەپتەن كەيىن التىنبەك سارسەنبايەۆ ءتىلشى ماماندىعىنا وقۋعا بەل بۋادى، ۇلگى بولعان ۇلكەن اعاسى رىسبەك: "التىنبەك ەر جەتىپ، ءتىلشى بولۋعا ىنتا بىلدىرگەن كەزدە، اكەسى وعان: "جارايدى، بار، بۇل دا جامان ماماندىق ەمەس، اۋىل جايلى جازادى، پايدالى"- دەگەن بولاتىن. اكەمىز ونىڭ شەشىمىن قابىلداپ، التەكە دايىندالىپ قازۇۋ-گە ءتۇستى. ونىڭ اۋداندىڭ گازەتتە بىرنەشە ماقالاسى بولدى. قابىلداۋشى كوميسسيا وعان سۇراقتار قويدى. ول ءوتتى. قابىلداۋشى كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى "الەۋمەتتى قازاقستان" گازەتىنىڭ رەداكتور ساپار بايجانوۆ التىنبەك قاراما-قارسى وتىرعان بولاتىن. ودان "الەۋمەتتى قازاقستان" گازەتىنىڭ رەداكتورىن سۇرادى، ول ونىڭ ءاتى-جونىن ايتتى. ارالارىندا بار ما ەكەندىگىن سۇرادى. التىنبەك قارسى وتىرعان ادامدى كورسەتتى. بارلىعى كۇلىپ: "ونى قايدان بىلەسىڭ؟" - دەگەن بولاتىن. - "فويەدەگى سۋرەتتەگى ادامنىڭ ماڭدايىنا ونىڭ ماڭدايى ۇقساس" - دەگەن ەدى. ال بايجانوۆتىڭ ماڭدايى شىنىندا دا كورنەكتى بولاتىن..."
تاتەسىمەن بىرگە، 70-جىلداردىڭ سوڭى.
ءۇشىنشى كۋرستا التىنبەكتى ماسكەۋگەدەگى وقۋعا الماستىردى، ممۋ جۋرفاگىن بىتىرگەن بولاتىن. سوندا ول بولاشاق جارى سالتانات اتۋشيەۆامەن تانىسقان بولاتىن.
التىنبەك سارسەنبايەۆ – "اراي-زاريا" جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. رەداكسيا قىزمەتكەرلەرىمەن جاڭا 1989 جىلعى كەزدەسۋ.
قازاقستانعا ورالعاننان كەيىن سارسەنبايەۆ ءتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەدى، ءتورت جىلدان سوڭ 1980 جىلداردىڭ سوڭىنداعى قازاقستانداعى بەدەلدى گازەتتەرىنىڭ ءبىرى "گوريزونتتى" باسقارعان جايى بار.
تاۋەلسىز قازاقستاندا سارسەنبايەۆ ءتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەي المادى: ول پرەزيدەنتتىڭ اپپاراتىنا جۇمىسقا شاقىرىلىپ، مادەنيەت پەن ۇلتارالىق قاتىناس بولىمدەرىن، كەيىن - ىشكى ساياساتتى باسقارعان بولاتىن.
1993 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا 30 جاستاعى التىنبەك سارسەنبايەۆ ءمور جانە جاپپاي اقپارات كوزدەرىنىڭ ءمينيسترى بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن ول ەلدىڭ تاريحىنداعى مۇنداي رانگتەگى جاس شەنەۋنىك بولىپ تابىلادى. ماسس-مەديا سالاسىندا قازاقستان وكىمەتىنىڭ مينيسترلىك پوستىندا سارسەنبايەۆ سەگىز جىلدان اسا ەڭبەك ءسىڭىردى.
قازاقستانداعى مينيستر سارسەنبايەۆتىڭ تۇرمىسىنا بايلانىستى تاۋەلسىز ب ا ق ارلەنۋى باستالدى، كەيىن مەملەكەت بۇل سالانى بارىنشا رەتتەۋگە تالپىنىس جاسادى. 1998 جىلى ەلدە تەلەديدارلىق جانە راديوباعدارلامالاردى قايتا ۇلەستىرۋ تەندەرى ءوتىپ، ناتيجەسىندە ونداعان تەلەراديوستانسيالارى جابىلعان بولاتىن. وپپوزيسيادا بولسا دا، التىنبەك سارسەنبايەۆ بۇل قادامى ءۇشىن تىلشىلەردەن كەشىرىم سۇراعان.
ق ر اقپارات اگەنتتىگىنىڭ استانا قالاسىنا كوشۋى. 1996 جىل.
2001 جىلدىڭ مامىر ايىندا سارسەنبايەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى بولىپ، قاراشا ايىندا تانىمال جاس شەنەۋنىكتەر مەن كاسىپكەرلەر توبىنا كىرىپ، ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا ونىڭ كۇيەۋ بالاسى راحات الييەۆتىڭ قازاقستان باسشىلىعىن يەمدەنىپ الۋ تالپىنىسى جايلى اشىق مالىمدەگەن بولاتىن. حاتتىڭ استىندا ونداعان شەنەۋنىكتەردىڭ قولى بولدى، ءبىراق سارسەنبايەۆتىڭ قولى بولماعانىمەن، پوليتولوگتار، ساياساتكەرلەر دە ونىڭ قولداعانىن راستاعان بولاتىن.
زامانبەك نۇرقادىلوۆپەن بىرگە.
ملوادتۇرىكتەردىڭ (وسمان يمپەريسىنىڭ ساياسي ۇيىمى) جولداۋىنان كەيىن، سارسەنبايەۆ ەلشى رەتىندە رەسەيگە جىبەرىلىپ، ءبىر جىلدان كەيىن مەمەلەكەتتىك قىزمەتتەن كەتكەن بولاتىن. ەلشى بولا، 2003 جىلدىڭ اياعىندا سارسەنبايەۆ "اق جول" پارتياسىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ، ونىڭ قوسارلاس ءتوراعاسى بولدى.
2004 جىلى پارلامەنتتىك سايلاۋعا دايىندالعان "اق جول" پارتياسىندا سارسەنبايەۆ يدەلوگياعا جاۋاپتى بولدى، ول سونىمەن قاتار، كوپ جىلدان بەرى ءبىرىنشى رەت باسپاسوزبەن ءجيى ارالاساتىن، سۇحبات بەرىپ، سايلاۋشىلارمەن كەزدەسەتىن. سول كەزدەرى سارسەنبايەۆ پرەزيدەنتتىڭ پوستىنا ۇمىتتەنۋگە بولاتىندىعىن ايتقان بولاتىن، ءبىراق سارسەنبايەۆتىڭ ءوزى مۇنى تالقىلامادى.
2004 جىلدىڭ جاز مەزگىلىندە التىنبەك سارسەنبايەۆ شامالى ۋاقىتقا ۇكىمتكە ورالدى: پرەزيدەنتتىڭ شاقىرۋى بويىنشا ول مالىمەت مينيسترلىگىن باسقاردى. از ۋاقىت جۇمىس ىستەسە دە سارسەنبايەۆ جۇزدەگەن وپپوزيسيالىق گازەتتەردىڭ شىعارىلىمىنا قول قويعان بولاتىن. ءمينيستردىڭ پوستىنا تاعايىنداۋ ساتىندە سارسەنبايەۆ قىركۇيەكتەگى سايلاۋ بۇرمالانبايدى دەگەن تالاپتا جۇمىسىن جالعاستىراتىندىعى جايلى ەسكەرتكەن بولاتىن.
كەلەسى كۇنى پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىن الماتىداعى پرەسس-كونفەرەنسيادا التىنبەك سارسەنبايەۆ مينيستر پوستىنان ءوزىنىڭ قىزمەتتەن كەتۋى جايلى مالىمدەگەن بولاتىن: سايلاۋ ناتيجەسىمەن ول كەلىسپەدى. "اق جول" پارتياسى رەسمي اقپارات بويىنشا، 12 % داۋىس جيناپ، ماجىلىستە تەك ءبىر ورىندى العان بولاتىن (ول كەزدەرى پارتيانىڭ ءپارتتىزىمى بويىنشا پالاتادا تەك 10 ورىنعا تالاپتانعان بولاتىن).
رىسبەك سارسەنباي ۇلى: «ول ءوز بەتىنشە بولاتىن. ول ءتىپتى بىزبەن ءبىر وزگەشە كەڭەسەتىن. كەلىپ: "نە ويلايسىزدار؟"- دەپ سۇرايتىن. ول نە ءۇشىن مۇنى سۇراپ جاتقانىن بىلمەيسىڭ، ول پىكىردى تىڭداپ، ۇندەمەي شەشىم قابىلايتىن. ول ءاردايىم اشىق ايتاتىن، ءادىل بولاتىن. ول ۇكىمەتتە بولا تۇرا، وپپوزياسيادا بولدى...".
2005 جىلى «حابار اگەنستۆاسىنىڭ» التىنبەك سارسەنبايەۆكە قاتىستى شۋلى سوت بارىسى ەستە قالدى. حابار بۇرىنعى مينيستردەن "داريعا نازاربايەۆانىڭ حولدينگىن" ءسوز سويلەۋ ەركىندىگى جانە ەلەكتروندى ب ا ق شوعىرلانۋىن شەكتەۋ دەگەن ايىپپەن 50 ملن تەڭگە تالاپ ەتتى. سوت سارسەنبايەۆتەن 1 ملن تەڭگە تولەتكىزگەن بولاتىن. ەكى جىلدان كەيىن راحات الييەۆ داريعا نازاربايەۆانىڭ مەديحولدينگتەرىنە سارسەنبايەۆ جاتقىزعان ب ا ق بارلىعى وعان تيەسىلى ەكەندىگىن مالىمدەدى.
2006 جىلى 13 اقپاندا الماتىدان الىس ەمەس كوك-توبە پوسەلكەسىندە جولدىڭ جيەگىندە ءۇش ەر كىسىنىڭ دەنەسى تابىلدى. التىنبەك سارسەنبايەۆ، ونىڭ كومەكشىسى باۋىرجان بايبوسىن جانە جۇرگىزۋشى ۆاسيليي جۋراۆليەۆ ەكەندىگى انىقتالدى. ۇشەۋى بايلانعان، جەلكەسىنەن اتقان. قازاقستاندىق وپپوزيسيانىڭ بەدەلدى كوشباسشىسىنىڭ ءولىمى قوعامدىق داۋ تۋدىردى.
بىرنەشە كۇننەن كەيىن ۇلتقا دەگەن تەلەجولداۋىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تەز ارادا كىسى ءولىمىن تەرگەۋدى بۇيىردى.
ولتىرۋدەن كەيىن بىردەن ارنايى قىزمەت قىزمەتكەرلەرى قاتىستى بولۋ مۇمكىنشىلىگى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باسشىلارى "ارىستان" ارنايى ءبولىمى قىزمەتتەن كەتتى. 25 اقپاندا سەنات اپپاراتىنىڭ باسشىسى ەرجان وتەمبايەۆ تۇتقىندالدى.
تەرگەۋ جۇمىستارى انىقتاعانداي، وتەمبايەۆ التىنبەك سارسەنبايەۆقا ونىڭ بىرنەشە سوزدەرى ءۇشىن وكپەلەگەن ەكەن. بۇل ساياساتكەردى ولتىرۋگە تاپسىرىس بەرۋگە يتەردى. ولتىرۋگە ءىىم بۇرىنعى وفيسەرى مەن "ارىستان" ارنايى ءبولىمى قاتىستى بولىپ شىقتى. ولاردىڭ بارلىعى قاماۋعا الىنىپ، 2006 جىلىدىڭ جاز مەزگىلىندە ۇزاق مەرزىمگە قاماۋعا الىندى: تاپسىرىس بەرۋشى ەرجان وتەمبايەۆ 20 جىل باس بوستاندىعىنىن ايىرىلىپ، اتقارۋشى رۋستام يبراگيموۆ ءولىم جازاسىنا كەسىلدى، ءبىراق ول كەيىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمىنە الماستىرىلدى. التىنبەك سارسەنبايەۆتىڭ تۋىستارى مەن سەرىكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن تەرگەۋ جالعان جولمەن ءجۇردى، ال ولىمگە تاپسىرىس بەرۋشى ادام تابىلمادى دەگەن سەنىمدە.
التىنبەك سارسەنبايەۆتى كوپشىلىك الدىنداعى ساياساتكەر رەتىندە جاقسى تاني المادى، ونىڭ تۋىستارى مەن سەرىكتەرى ول جونىندە اشىق، مىقتى كوشباسشى رەتىندە ايتادى. "التىنبەك ەكراندا وتە بايسالدى بولىپ كورىندى. ومىردە ول ءوزىنىڭ وبرازىنا قاراما-قارسى بولىپ شىقتى. ول دوستارىمەن كەزدەسىپ، كوپشىلىك بولىپ وتىرۋدى جاقسى كورەتىن. كەيدە ۇكىمەتتە ۇزاق بولعاندىقتان ومىردەن ەرتە كەتتى دەپ ويلايتىنمىن"، - دەيدى بولات ءابىلوۆ.
بولات ءابىلوۆ: «ءبىز 2005 جىلى قىس مەزگىلىندە پاۆلودار وبلىسىنا جازاسىن وتەپ جاتقان عالىمجان جاكيانوۆقا كەزدەسۋگە كەلدىك. قىس، سۋىق، بوران. كەلگەن قوناقتاردى بەكىتەتىن وفيسەرگە كىردىك. التىنبەك ماعان: "بىزبەن بىرگە مارات ءتاجين كەلدى دەپ قالجىڭدايىق دەدى. ول سول كەزدە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن. التىنبەك كەلگەندەردىڭ ەسىمدەرىن ايتا باستادى: وراز دجاندوسوۆ، التىنبەك سارسەنبايەۆ، تولەگەن جۇكەيەۆ، بولات ءابىلوۆ، تولەن توحتاسىنوۆ، مارات ءتاجين. وفيسەر جازىپ الىپ، ءبىزدى عالىمجانعا شىعارىپ سالدى. وتىرىپ، سويلەستىك. قىرىق مينۋتتان كەيىن ەسىك اشىلىپ، ءۇش-تورت وفيسەر جۇگىرىپ كەلىپ: "ءتاجين قايدا؟ ءتاجيندى كورسەتىڭىزدەر!"-دەگەن بولاتىن. اقپارات لەزدە استاناعا كەتكەن، وندا نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنبەدى. ارامىزدا ءتاجين بولمادى. ولار ءبىزدى تاعى ازداپ قىسىپ الدى: قانداي شالاعايسىزدار، ال ءبىز جۇمىسىمىزدان ايىرىلا جازدادىق".
رىسبەك سارسەنباي ۇلى: «ول اتا-انامىز ءۇشىن قاتتى ۋايىمدايتىن. ال ولار ونىڭ ارتىنان كەتتى. الدىمەن انام، كەيىن اكەمىز. مۇنداي سوققىعا توتەپ بەرە المادى».
دەرەككوز: voxpopuli.kz
