الماتى قالاسىندا قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتىپ جۇرگەن «Alma Club-ىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشى امان كەنجەبايۇلىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىم:
-امانگەلدى قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى جايىندا نە ايتاسىز؟
-دەموگرافيا ءتىلدىڭ دامۋىنا قاتتى اسەر ەتەدى، ول وزگەرىس 80-90-شى جىلدارى باستالدى، ال 2000 جىلدارى ارتا ءتۇسىپ، انىق كورىنە باستادى، اسىرەسە تۇرىك حالىقتارى قاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار ءبىرىنشى ورىندا. قازاقتىڭ ورتا جاسى ءقازىر 21-22 جاس، ال ەۋروپالىق ۇلتتاردى الاتىن بولساق، ول سلاۆياندار، ونىڭ ىشىندە ورىستاردىڭ ورتا جاسى 41. ياعني بۇل جەردە ەڭ جاس ۇلتتار قاتارىنا قازاقتاردى جاتقىزۋعا بولادى. بولاشاق قازاق تىلىندە، بولاشاق قازاقتاردا دەمەك. ەلىمىزدەگى دەموگرافياعا قاراساق، باتىس پەن وڭتۇستىك قازاقستاندا دەموگرافيا وسۋدە، قىزىلوردا، ماڭعىستاۋ، اقتوبە، جامبىل وبلىستارىندا مەديسينا دامىپ، ساپاسى جاقسارىپ، ءولىم كورسەتىلىمدەرى دە ازايىپ وتىر. ياعني سول اۋماقتاردا قازاقشا سويلەيتىن حالىق كوبەيدى. بۇرىن قازاق تىلىندە سويلەيتىن ادامدار 40 پايىز بولسا، ءقازىر 70 پايىزدى قۇرادى. جىلدان-جىلعا بۇل كورسەتكىشتەر ءوسىپ جاتىر، ەرتەڭ ول كورسەتكىشتەر 90 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن. كەز كەلگەن مەملەكەتتە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرىنىڭ ءبىرى – ءتىلدى قولدانۋشى قاۋىمىنىڭ كوپ بولۋى، قۋانتاتىنى ەلىمىزدە حالىق سانى، ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلدى قاۋىمى وسۋدە. دەمەك قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە قازاق ءتىلدى قاۋىمنىڭ سانى وسە ءتۇستى. ميگراسيانى قوزعايتىن بولساق، سىرتقا كەتىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى كوبىنەسە سلاۆياندار، ال قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ ءبىرى قازاقتار. ياكي بۇل ەلدە قازاق تىلىندە سويلەيتىن حالىق كوبەيدى دەۋگە بولادى. جاستاردى الاتىن بولساق، 0 - 6 جاسقا دەيىن ءالى مەكتەپكە بارماعان قازاقتار ەكەن، ال 1 سىنىپتا وقيتىن بالالاردى الاتىن بولساق، بۇرىنعىداي ا، ب عانا ەمەس، ءتىپتى ي،ك سىنىپتارى دا اشىلۋدا ياعني ول قازاقشا مەكتەپتەرىنىڭ جەتىسپەي جاتقاندىعىن كورسەتەدى. وسى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جەتىسپەگەندىگىنەن 1 سىنىپ اراسىندا بۇرىنعىداي 4 سىنىپ ەمەس، 12 سىنىپ اشىلۋدا. وسىنىڭ ءبارى قازاقي قاۋىم سانىنىڭ ارتۋىن بىلدىرەدى. قازاق ءتىلدى قاۋىم كوبەيۋىمەن بىرگە ءبىلىم ساپاسى دا وسۋدە، قازىرگى تاڭدا قازاق تىلىندە عىلىمنىڭ ءار ءتۇرلى سالاسىنداعى ادەبيەتتەر قازاق تىلىندە جازىلىپ، شىعارىلۋدا.
ءوزىم رەسەيدە تۋىپ ءوستىم، ول ەلدە قازاق حالقى كوپ، ولاردى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى: ءبىرىنشىسى، وكىنىشكە قاراي، انا ءتىلىمىزدى بىلمەيتىن، ءسالت-داستۇردى بىلمەيتىن، ۇستانبايتىن قازاقتار بار، وعان ىقپالىن تيگىزگەن رەسەيدىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن ساياساتى. رەسەيدە جالعىز-اق قازاق مەكتەبى بار، ونىڭ ءوزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ كومەگىمەن اشىلعان جانە دە بۇكىل مەتوديكا، ادەبيەتتەر قازاقستاننان اكەلىنگەن. ەكىنشى توپ ولار وزدەرىنىڭ قازاق ەكەنىن بىلەدى، قازاق تىلىندە سويلەيدى، ءبىراق وزدەرىن رەسەي ازاماتتارى دەپ سانايدى، ءۇشىنشى توپ ولار انا ءتىلدى، ءدىندى، ءدىلدى قۇرمەتتەيتىن، بولاشاقتارىن قازاق ەلىمەن بايلانىستىرىپ، ەلگە قايتىپ كەلىپ جاتقاندار. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا قازاقتاردىڭ مەكەندەگەن جەرلەرى: ومبى، التاي، ءسىبىر، استراحان، ورىنبار، سارىتاۋ بولىپ سانالادى. ءدىن جاعىنا كەلسەك، كوبىسى مۇسىلمان، ءبىراق اراسىندا اتەيستەر، ءتىپتى حريستيان ءدىنىن قابىلداعاندار دا بار. استراحاندا ءتىل جاعدايى ەندى-ەندى جاقسارىپ كەلەدى، ويتكەنى ءتۇرلى تىلگە بايلانىستى كلۋبتار اشىلىپ، جاستار ينتەرنەت ارقىلى اقپارات الىپ، انا تىلدەرىن ۇيرەنۋدە، ال ومبى، ورىنبور قالالارىندا قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى ناشار، ال ءسىبىر قازاق ەلىمەن تاريحي بايلانىسى بولعاندىقتان، ول جاقتا ءتىلدىڭ جاعدايى وتە جاقسى، ويتكەنى ول جاقتا قازاق ەلىنە بايلانىستى ءتۇرلى تاريحي ورتالىقتار بار جانە دە ءار سىبىردەگى قازاقتا ەلدە تۋىستارى بار بولعاندىقتان ءاردايىم قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ءۇشىنشى توپتىڭ كوپشىلىگى ەلگە كوشىپ كەتكەن. رەسەيدەگى قازاقتاردىڭ تولىق سانى بەلگىسىز، ونى ناقتى ايتۋ قيىن، بىرەۋى 500 مىڭ، بىرەۋى 600 مىڭ، كەيبىرەۋلەر 1 ميلليون دەيدى ءتىپتى. ءقازىر قازاق تىلىنە دەگەن قىزۋعىشىلىق ارتا ءتۇستى، كوپ شەتەلدىكتەر مەڭگەرىپ الىپ ءجۇر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان الماتىدا «Alma Clubى» اتتى قازاق ءتىلىن تەگىن وقىتۋ كۋرستارىن اشتىق، ەندى جۋىردا استانادا اشۋدى جوسپارلاپ قويدىق. وسىلاي قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا اشقىمىز كەلەدى.
ءتىل ماسەلەسى ەلىم دەپ سوققان ءاربىر جۇرەكتى تولعاندىرادى، انا تىلىنە سەلقوس قاراعان ادام تاربيەسىز، نادان دەسە بولادى. ءتىلىمىزدىڭ باعىن جاندىرماي وتىرعان دا ءوزىمىز، وسى امان سياقتى ءوز ەلىنە جاناشىر ازاماتتارىمىز كوپ بولسا، ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەش كۇمىندانباسا دا بولار ەدى.
قىمبات كەرەيباي
