جالپى پرەزيدەنتتەر دە – پەندە. ولاردىڭ اۋزىنان شىققان سوزدەردەن ءبارى دە التىن ەمەس. نەگىزى، «اتىلعان ءسوز– ايتىلعان وق». سوندىقتان ابايلاپ ايتپاسا، سويلەمەسە، بولمايدى. ءبىر عانا مىسال، قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا ۆەنەسۋەلاداعى حالىق تولقۋىنا قاتىستى باسپا ءسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى دجون بولتوننىڭ جۋرناليستەردىڭ الدىندا جۇمباق سىرى ءمالىم بولىپ قالعان. ول بلوكنوتىن قايىرا تۇرىپ ءسوز سويلەگەن. ال قايىرىلعان قاعازدىڭ سىرتىندا «اۋعانستاننان اسكەر شىعارىپ، كولۋمبياعا قاراي بەس مىڭ سارباز جىبەرۋ كەرەك» دەپ جازىلعان ءسوزدى تەلەوپەراتورلار مەن تەلەجۋرناليستەر قالت جىبەرمەگەن. ءسويتىپ، اق ءۇيدىڭ جاسىرىن ساياساتى تەلەجۋرناليستەر ارقىلى مۇقىم دۇنيەگە ءمالىم بولدى. بۇل ۆەنەسۋەلاعا جاسالاتىن اقش- تىڭ قۇپيا قۇجاتى بولعانى بەلگىلى. ول بولتوننىڭ تاجىريبەسىزدىگىنىڭ سالدارىنان جۇرتقا جاريا بولدى. ەندى جۋرناليستەر مەن ساراپشىلار «اقش قاشان ۆەنەسۋەلاعا كولۋمبيا ارقىلى اسكەر كىرگىزەدى؟» دەگەن بولجامدى تالقىلاپ الەك.
جالپى اپەرباقاندىق ارەكەتتەر اقش پرەزيدەنتتەرىنە ءتان دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2005 جىلى نيۋ-يوركتە ءوتىپ جاتقان بۇۇ-نىڭ مەرەيتويلىق سامميتىنە الەمنىڭ 105 ەلىنەن پرەزيدەنتتەر كەلگەن. بۇۇ-نى دامىتۋ جونىندەگى سامميت كەلەلى ماسەلەنى تالقىلاپ جاتقان تۇستا اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋش ارتىندا وتىرعان مەملەكەتتىك حاتشى كوندوليزا رايسقا اق قاعازعا ءبىر نارسە جازىپ، ۇسىنعان. وسى ءساتتى اڭدىعىن فوتوتىلشىلەردىڭ ءبىرى ونى دەرەۋ فوتوعا باسىپ العان. ال اق قاعازدا « ماعان ءقازىر تۇرىپ كەتۋگە بولا ما؟ اجەتحاناعا بارۋ كەرەك» دەگەن پرەزيدەنتتىڭ ايباق-سايباق جازۋى بولعان. بۋشتىڭ ارتىندا تۇرىپ قاعازدى وقىعان كوندوليزا رايستىڭ سۋرەتى بۇكىل تورتكۇل دۇنيەگە وسىلاي تاراعان. سول ساتتە بۋش اجەتحاناعا باردى ما، جوق پا، ماسەلە وندا ەمەس، اڭگىمە اپەرباقانداۋ پرەزيدەنتتىڭ قارا مارجان ايەل كوندوليزا رايسقا جازعان ءبىر ءتىلىم حاتىندا بولىپ تۇر. ارينە، كۇلكىلى نارسەگە كۇلىپ قارايسىڭ، قاشاندا...
كىشى بۋشتىڭ پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا ساي ەمەس، مۇنداي ەبەدەيسىز ارەكەتتەرى كوپ-اق. ول ەۋروپاداعى وتكەن ءبىر جيىندا ورىندىققا وزىنەن بۇرىنىراق كەلىپ وتىرعان گەرمانيانىڭ كانسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ، بۇيىرىنەن ءتۇرتىپ قالعانىن دا بۇكىل ساياساتتىڭ اينالاسىنداعىلار بىلەدى. قۇتتىقتاعانى ەمەس، قىتىقتاعانى بولار.
2011 جىلى بريتانيانىڭ حالىقارالىق دامۋ جونىندەگى مينيستر ەندرو ميچەلدىڭ پرەمەر-مينيستر ديەۆيد كەمەروننىڭ رەزيدەنسياسىنان كەيىن جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىققان. ءبىراق ول سونشالىقتى ەشتەڭە ايتپاعان. ءبىراق قولىنداعى پاپكانىڭ سىرتىندا «اۋعانستانعا قارجىلىق كومەك كورسەتىپ، حاميد كارزايدى پرەزيدەنتتىكتەن كەتىرۋ كەرەك. سوندا عانا اۋعانستاندا جاعداي دۇرىستالادى»، -دەگەن قولمەن جازىلعان جازۋدى جۋرناليستەردىڭ كوزى شالعان.
ارينە، مۇنداي جازۋ مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەبەدەيسىز ەرسى قىلىقتارى مەن اڭقاۋ ارەكەتتەرىن فوتوتىلشىلەر مەن تەلەوپەراتورلار قالت جىبەرمەيدى. ءتىپتى ورەسكەل ايتىلاتىن قالجىڭدار دا كەيدە حالىقارالىق ءدۇردارازدىق تۋدىراتىنى اقيقات. ءبىر عانا مىسال، 1984 جىلى اقش پرەزيدەنتى رونالد رەيگان سەنبى كۇنى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى جولداۋىن جولدار الدىندا جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىعىپ، رەسەيگە قاتىستى قاعىتپا قالجىڭدار ايتقان. «قۇرمەتتى وتانداستار، مەن ءبىر نارسەنى قۋانا مالىمدەگىم كەلەدى. بىرنەشە ۋاقىتتان كەيىن سىزدەر بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىقتى ەستيسىزدەر. بۇيرىق بەرىلدى. بەس مينۋتتان سوڭ رەسەيدى بومبالايتىن بولامىز!». ءبىراق مۇنداي قولايسىز قالجىڭدار ەشكىمگە ابىروي اپەرمەسى انىق. بۇعان سوۆەت وداعى تيىسىنشە جاۋاپ قاتتى، رەيگاننىڭ بۇل مالەمدەمەسىنە تۇسىنىكتەمە بەرۋدى تالاپ ەتتى. راسىندا دا بۇل كەز كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى شەتىنەي باستاعان كەز ەدى. ءدال وسى رەيگاننىڭ تۇسىندا كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتتى. دەمەك ونىڭ قولايسىز قالجىڭى اقىرىندا اقيقاتقا اينالدى.
تاريحتا مەملەكەت باسشىلارى مەن مينيسترلەردىڭ بايقاماي ءسوز سويلەپ، ول ءدۇيىم جۇرتقا ءمالىم بولىپ كەتەتىن وقيعالارى وتە كوپ. 1993 جىلى بريتانيانىڭ پرەمەر-مينيسترى دجون مەيدجەر ميكروفوننىڭ قوسىلىپ تۇرعانىن ۇمىتىپ كەتىپ، جانىندا وتىرعان ارىپتەسىنە «ەۋروپانىڭ بىرلىگىن قولداماي جۇرگەن وزىمىزدەگى ءۇش ءمينيستردى قىزمەتتەن قۋۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى دە جۇرتقا ەستىلىپ قالعان.
تاعى ءبىر مىسال، 2012 جىلعى وتەتىن وليمپياداعا لوندون مەن ءپاريجدىڭ ۇمىتكەر بولعانى بەلگىلى. 2005 جىلى فرانسيا پرەزيدەنتى جاك شيراك ۆلاديمير پۋتين مەن گەرمانيا كانسلەرى گەرحارد شرەدەرمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرىپ «ەۋروپانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بريتاندىقتاردىڭ قوسقان ۇلەسى–قۇتىرعان سيىرلار عانا. ولار بۇل تۇرىمەن قالاي بولاشاقتا وليمپيادا وتكىزەدى؟– دەپ كۇلگەن. بۇل دا اينالاسىندا تۇرعان ب ا ق وكىلدەرىنە ميكروفن ارقىلى ەستىلىپ قالعان. ءبىراق ناتيجەسىندە فرانسيادا ەمەس، وليمپيادا لوندوندا ءوتتى. ال جاك شيراكتىڭ ايتىپ تۇرعانى نە؟ سول جىلدارى ۇلىبريتانيادا ءىرى قارا مالدىڭ قۇتىرۋ اۋرۋىنان قىرىلعانى بەلگىلى. ءبىراق جاك شيراك ميكروفوننىڭ قوسىلىپ تۇرعانىن ەلەمەي، وسىلاي اعىلشىندارعا قاراتا نازىن ايتىپ جىبەرگەن.
تاريحتا مۇنداي كۇلكىلى، قىزىقتى ءارى اپەرباقاندىق ارەكەتتى كورسەتەتىن وقيعالار از ەمەس. ءبىراق قالاي ايتقاندا دا، مەيلى ول پرەزيدەنت بولسىن، ءزىلسىز ايتىلعان قاراپايىم قالجىڭعا ەشتەڭە جەتپەيدى عوي. ال ولاي بولماسا، «وتىز تىستەن شىققان ءسوز وتىز رۋلى ەلگە تاراپ» كەتەدى. نەگىزى، بۇرالقى ءسوز كۇلمەككە جاقسى عوي...
