الەم تاريحىنىڭ قازاق دالاسىنان باستالعانىنىڭ دا، نۇح پايعامبار كەمەسىنىڭ قازىعۇرتقا توقتاعانىنىڭ دا، نۇح اتامىزدىڭ مولاسىنىڭ سول جەردە ساقتالعانىنىڭ  دا بۇلتارتپاس ايعاقتارى بار. ول – قازىعۇرت تاۋىنىڭ قاسىنداعى نۇح پايعامباردىڭ مولاسى. ونىڭ مولاسىن انىقتاۋ ءۇشىن ءسوز تۇبىرىنە (ءوز تۇبىنە)، ياعني ءسوزدىڭ ءوز اتاسىنا ءسوز بەرەمىز. تاپتىق پا؟ ءيا، ءيا! ۇق (ۇك)، ياعني ۇكاشا اتا. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي اتامىزدىڭ ەسىمىنىڭ ءسوز ءتۇبىرى ۇق (ۇك)، ياعني نۇح (نۇك).

ۇكاشا اتا مازارى – قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە، وگىز تاۋ شاتقالى ماڭىنداعى قىراتتا، ياعني وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تۇركىستان قالاسىنان 42 شاقىرىم جەردە. كەسەنەسىنىڭ جالپى ۇزىن 16 م، ەنى 5 م، بيىكتىگى 3،5 – 4 م. عيماراتتىڭ باتىس جاعىندا، ديامەترى 3،5 – 4 م، بيىكتىگى 4 – 4،5 م بولاتىن شىرىمەيتىن قاڭىلتىردان كۇمبەز تۇرعىزىلعان. نەگىزگى قۇرىلىسى تاۋ تاستارىنان تىك ءتورتبۇرىشتى ەتىپ قالانىپ، سىرتى اق جانە سۇر ءتۇستى سەمەنت قوسپاسىنا قيىرشىق تاس ارالاستىرىلىپ سىلانعان. كەسەنەنىڭ ىشىندەگى مازاردىڭ بيىكتىگى 160 – 170 سم، ەنى 150 سم، ۇزىندىعى 12 م-گە جۋىق. كەسەنەنىڭ باتىس جاعىندا 200 م جەردە ۇكاشا اتا قۇدىعى بار.

ەجەلدە جەر بەتىن الىپ دينازاۆر، الىپ ايداھار، الىپ كەسىرتكە، الىپ تاۋتايلاق، الىپ سامۇرىق قۇستار مەكەندەگەنىن بارشامىزدا تاريحتان تالاي وقىدىق. قازىرگى كيتتەر مەن پىلدەر سول الىپتاردان ساقتالىپ قالعاندار. قازاق دالاسىنىڭ كەز-كەلگەن جەرىنەن ولاردىڭ قاڭقالارىنىڭ تابىلىپ جاتقانىنان دا حاباردارمىز. سونىڭ ءبىرى جاقىندا عانا ماڭعىستاۋ اۋدانى جەرىنەن تابىلدى. ەرتەرەكتە ساۋرا جەرىنەن الىپ مامونتتىڭ قاڭقاسى تابىلعان. اقىلعا سالىپ ويلاپ قاراساق، مىنە سول زاماننىڭ ادامدارى دا تۋرا سونداي الىپ بولعان. ۇكاشا (نۇح) اتا مازارىنىڭ ۇزىندىعى 12 مەتر بولاتىنى وسىدان. مۇنداي تاريحي جادىگەرلەر ماڭعىستاۋدا دا جەتەرلىك. مىسالى، قارامان اتا (مازارىنىڭ ۇزىندىعى 10 مەتر)، قىرىقكەز اۋليە (20 مەتر)، ەكى بىردەي التى قۇلاش اۋليە (11-12 مەتر) قورىمدار، سالماعى بىرنەشە توننا، بيىكتىگى 4 مەتردەن اساتىن «ەرسارىنىڭ قايراعى» ت.ت. بار. مۇنداي جادىگەرلەر وزگە وڭىرلەردە دە جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى  اتىراۋ وبلىسىندا ماديار توبە دەگەن جەردەن جول قازىپ جاتقان جۇمىسشىلار تاۋىپ العان الىپ ادامنىڭ ءقابىرى. اياق جىلىنشىگىنىڭ ءوزى ءبىر مەتردەي.

ادامزات پەن اڭداردىڭ ۇساقتالۋى نۇح پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋدان كەيىن باستالعان.

ال، اشاعا كەلسەك بۇل ەكى دۇنيەنىڭ، نەمەسە ءبىر زاتتىڭ ەكىگە ءبولىنىپ ايىرىلاتىن جەرى دەگەندى بىلدىرەدى. مىسالى، اشا (ايىر)، اشاتاياق، اشاماي (جاس بالا مىنۋگە ارنالعان اتتىڭ ەرى). بۇل قازاقتىڭ تەكتىك شەجىرەسىندە دە، ءسوز جاساۋ جۇيەسىندە دە تەك قانا سونى بىلدىرەدى. ءالىپبيدىڭ (الىپپەنىڭ) ءبىرىنشى دىبىسى «ا» مەن باستالىپ «ا» مەن اياقتالاتىن سوزدەردە دە سولاي: 1.اعا، 2.ادا، 3.ازا، 4.الا، 5.انا، 6.اپا، 7.ارا، 8.اسا، 9.اتا، 10.اۋا، 11.اشا، ياعني ۇكاشا اتا (نۇق پايعامبار) 9-شى اتا مەن 10-شى انادان ايىرىلىپ (ءبولىنىپ) كەتىپ تۇر. قايران اتالارىم! جارايسىڭدار! ءسوز جاساساڭ وسىلاي جاسا! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز! بۇل تاريحتى ۇلى جاراتۋشى – اللادان باسقا ەشكىم، ەشقاشان جويا المايدى.

سەبەبى، جەر بەتىندە ءبىر قازاق ءتىرى تۇرسا، دومبىرا جويىلمايدى. قازاقتىڭ دومبىراسىنا، سالداردىڭ باس كيىمدەرىنە، قازاق كەلىندەرىنىڭ ساۋكەلەسىنە «ۇكى» تاعاتىن سەبەبى دە وسى. ءبىزدىڭ ۇكىلەپ، ايالاپ جۇرگەن اتامىز (نۇح پايعامبار) وسى ۇكاشا اتامىز. ۇكىلى دومبىرا، ۇكىلى ىبىراي، ۇكىلى پوچتا، ۇكى، ۇكى ويۋ، ۇكىم، ۇكىمەت، ۇكىمەت باسى اتاۋلارى وسى اتامىزدان قالدى.

بۇنى ازسىنساڭدار، تاعى ءبىر دالەل كەلتىرەيىن: قازاقتىڭ تەك قانا ءسوزى ەمەس، سويلەمدەرى دە وسىلاي جاسالعان. سويلەم اراسى مەن سوڭىنا قويىلاتىن تىنىس بەلگىلەرى دە (ءۇتىر، نۇكتە، ۇتىر-نۇكتە مەن قوس نۇكتەلەر) وسىنى بىلدىرەدى.

اللاتاعالا ادامزاتقا بىرنەشە پايعامبار جىبەرگەن، قاسيەتتى قۇران كارىمدە اتتارى اتالاتىن 25 پايعامباردىڭ ىشىندە ھۇد جانە لۇت پايعامباردىڭ ەسىمدەرى بار. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ەكەۋىنىڭ دە ءتۇبىرى «ۇت (ءۇت)» بولىپ تۇر. ءبىر سويلەمنىڭ  ىشىندە دە بىرنەشە ءۇتىر قويىلا بەرەدى.

ال، سويلەم سوڭىنا «نۇكتە» قويىلادى. بۇل نۇق اتا دەگەن ءسوز. سەبەبى، الدىڭعى قاۋىمنىڭ سوڭى نۇح پايعامباردىڭ مۇسىلماندىقتى مويىنداپ كەمەسىنە مىنگەن ازعانا ادامىمەن اياقتالادى.

قوس نۇكتە — قوساي نۇح اتا. بۇل نۇح پايعامباردىڭ اتاسىن (رۋىن) كورسەتىپ تۇر. قوس نۇكتەدەن كەيىن سويلەم قالاي جالعاسسا، نۇح قاۋىمىدا سولاي جالعاسىپ كەتىپ تۇر.

نۇح پايعامباردىڭ تەگى قازاق، كەمە توقتاعان جەردە كۇنى بۇگىندە دە قازاقتار وتىر. ولاردا وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن تىلدە سويلەگەن. نۇح پايعامباردىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ەڭ ۇلكەنى قام ءوز اۋلەتىمەن قازىرگى ءۇندى جەرىنە كەتىپ، سوندا قونىستاندى. قازاقتان ءبولىنىپ وزگە وڭىرگە العاش قادام باسقان قام اتامىز بولدى. قازاقتىڭ «قادام (ق-ادا-م)» — قامنىڭ اتاسى دەگەن ءسوزى وسىلاي دۇنيەگە كەلدى. جىلقى مەن جىلقىشىلاردىڭ ءپىرى قامبار اتامىزدىڭ دا تەگى وسى. ورتانشى ۇلى سام (شام) ءوز اۋلەتىمەن قازىرگى يران، ارابيا جەرلەرىنە بارىپ قونىستاندى. ال، نۇحتىڭ كەنجەسى جاپپاس (يافەس)، اكە بۇيرىعىمەن سولتۇستىككە قونىس اۋداردى. نۇقتىڭ ءوز ەلى قازىرگى قازاق دالاسىنداعى قازىعۇرت تاۋى (سىر ءوڭىرى) القابىن جاز جايلاۋ، ماڭعىستاۋدى قىس قىستاۋى ەتىپ، ماڭگى تۇراقتاپ قالدى. اتا جۇرت بۇتكىل جەر شارىنداعى ءۇش ۇلىنىڭ ەلدەرىن وسى وڭىردەن باسقاردى. وسى ءوڭىر سان مىڭداعان جىلداردان بەرى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ استاناسى بولىپ كەلدى. كوشپەندى ەل (قازاقتار) بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ەجەلگى انا ءتىلىن ەشبىر ەلدىڭ تىلىمەن بۋدانداستىرماي بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى. بىزدەر نۇح قاۋىمىنىڭ اتاجۇرتىندا وتىرمىز.

«نۇح پايعامبار ءۇش ۇلىن ءۇش تاراپقا: حام اتتى ۇلىن ءۇندىستان جاققا، سام اتتى ۇلىن يران جاققا، يافەس اتتى ۇلىن سولتۇستىك جاققا جىبەردى. ۇشەۋىنە ايتتى: «ادام پەرزەنتتەرىنەن ۇشەۋىڭىزدەن وزگە ەشكىم قالعان جوق، ۇشەۋىڭىز ءۇش جۇرتقا وتىرىڭىز، ۇرپاقتارىڭىز كوپ بولسا، سول بارعان جەرلەرىڭىزدى جۇرت ەتىپ وتىرىڭىز».

يافەس اتاسىنىڭ امىرىمەن جۋدى تاۋىنان كەتىپ، ەدىل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتى. يافەستىڭ سەگىز ۇلى بار ەدى، ۇرپاقتارى كوپ بولدى. ولار مىنالار: تۇرىك، حازار، ساقلاپ، ورىس، مەڭ، شىن، كەيمار، تاريح. يافەس ولەرىندە ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى تۇرىكتى وتىرعىزىپ، وزگە ۇلدارىنا: «بارشاڭىز تۇرىكتى پاتشا ءبىلىپ، ونىڭ سوزىنەن شىقپاڭىزدار»، -دەپ وسيەت قىلدى، وعان يافەس ۇعلانى (وعلانى) دەگەن لاقاپ قويدى.

تۇرىكتىڭ ءتورت ۇلى بار ەدى؛ تۇتىك، حاكال، بارساجار، املاق. تۇرىك ءوزى ولەر شاعىندا ۇلكەن ۇلى تۇتىكتى ءوز ورنىنا وتىرعىزىپ، قايتپاس ساپارعا كەتتى» (ءابىلعازى «تۇرىك شەجىرەسى»).

تۇسىنىكتەمە: كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ بىردە-بىر تاريحشىسى ءابىلعازى اتامىزدىڭ «تۇرىك شەجىرەسىنە» كۇمان كەلتىرگەن ەمەس.

ەجەلگى قازاقتار وسى شەجىرەلىك اتاۋعا بايلانىستى «جاپ» دەپ، قولمەن قازىلعان كانالدى اتاعان. جاپپاس – جاپتىڭ، نەمەسە سۋدىڭ باسى. «سۋ اقپايتىن با ەدى ساعادان، ءسوز باستالمايتىن با ەدى اعادان» دەيتىن ماقالدىڭ سىرى وسى. «اۆتورلىق قۇقىق» تولىقتاي ساقتالىپ تۇر.

نۇق قاۋىمىنىڭ قاراشاڭىراعىن كەنجە ۇلى جاپپاس (يافەس) ۇستاعان. ولاردى الشىن شەجىرەسى التىن-جاپپاس دەپ قوسارلاپ اتايدى. ءبىز بۇل ءسوز تىركەستەرىندەگى التىننان الشىندى، جاپپاستان 12 اتا باي ۇلىنىڭ ءبىر بالاسى جاپپاس رۋىن كورە الامىز.

جاپپاستىڭ ۇلكەن ۇلى تۇرىك ونىڭ تاق مۇراگەرى بولسا، كەنجە ۇلى تاريح قاراشاڭىراعىن ۇستاپ قالدى. بۇل قاعيدا كۇنى بۇگىندە دە قازاقي وتباسىندا تۋرا وسىلاي ساقتالىپ كەلەدى. قازاقتىڭ «ۇلكەن ۇل تاق مۇراگەرى، كەنجە ۇل قاراشاڭىراق يەسى» دەيتىندەرى وسىدان.

ال، اتا-بابامىزدىڭ شەجىرە-تاريحىنىڭ كەنجە ۇلدا عانا ساقتالىپ قالا الاتىنىنا كىمنىڭ قانداي داۋى بار؟

ۇلى اتالارىمىزدان قالعان ەسكى جادىگەرلەردىڭ ىشىندەگى، ەشكىمدى ەشقانداي داۋعا جىبەرمەيتىن ەڭ سەنىمدى دەرەك كوز: جەر، سۋ، تاۋ، ەلدەر مەن ەلدى مەكەن اتاۋلارى بولىپ تابىلادى. مىنە وسى قاعيداعا سايكەس، نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاپ، ىلىڭگىر (جاكىر) سالعان جەر بۇگىنگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەرىندە الىستان قاراعاندا شوگىپ جاتقان قوس وركەشتى تۇيەنى ەلەستەتەتىن قازىعۇرت اۋدانى جەرىندە ورنالاسقان، قازىعۇرت تاۋى بولىپ تابىلادى. تاۋدىڭ توبەسى ويپاڭ، جازىق، ۇزىندىعى 20، ەنى 10 شاقىرىمداي، بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 1768 مەتر. وسى تاۋدا «ادام اتا شوقىسى»،  “كەمە قالعان”، “پايعامبار توقتاعان”،  «ىلىڭگىر (لەڭگەر (ياكور))»، “پايعامبار ساۋساعى”، «پايعامبار اتىنىڭ سۋ ىشكەن جەرى»،  اقبۋرا، كوزدى اتا، اڭگىر اۋىلى ايماعىنداعى تاۋ شوقىسىنىڭ ەرنەگىندە ادام اتا مەن اۋا انا كيەلى تاسى مەن سول شوقىنىڭ ەتەگىندە قايىپ ەرەن قىرىق شىلتەندەر سۋ ىشكەن بۇلاق ت.ب. قاسيەتتى جەرلەر بار.

قازىعۇرت دەمەكشى، قازىعۇرتتىڭ تولىق ماعىناسى قازىق (قازاق) جۇرت. قازاق «قازىق» دەپ قاعىپ قويعان جەرىڭنەن ەشقايدا كەتپەيتىن قازىقتى ايتادى ەمەس پە؟ اسپانداعى تەمىرقازىق جۇلدىزى دا ورنىنان ەشقايدا اۋمايدى ەمەس پە؟ اداسقاندار وسى جۇلدىزعا قاراپ جول تابادى ەمەس پە؟ بۇكىل الەم ەلدەرى دە سان رەت اداسىپ، قازاققا قاراپ جول تاپقان. مىنا اتاۋلار سول قازىق جۇرتتان قالعان ەڭ سەنىمدى دەرەك كوزدەر. قازاقتار سول قازىق جۇرتتا ءالى وتىر. 

ۇلى اتالارىمىزدىڭ اۋىزدارىنان تاستاماي «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان، ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتىپ ءجۇر، - دەپ ويلايتىندار بار بولسا ولار قاتتى قاتەلەسەدى.

نۇح پايعامبار اتامىزدىڭ كەمەسىنىڭ ورنىن ساقتاعان ەل، مولاسىنىڭ دا ورنىن ساقتاپ قالا الاتىنىنا كىمنىڭ قانداي داۋى بار؟

تاريح تاعلىمى: ۇلى اتالارىمىز ءوز تاريحىن ءبىر اۋىز سوزبەن جازىپ، ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان ءمارت حالىق بولعان. ەشقاشان ەكى سويلەمەگەن، «ەردىڭ ەكى سويلەگەنى ولگەنى» - دەپ وندايلاردى ادام قاتارىنا قوسپاعان.

قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم