كۋلتۋرولوگيا سايتى قىتايدىڭ قىلمىسكەرلەرگە قولدانعان ەڭ اۋىر جازاسىنىڭ قانداي بولعانىن فوتو-سۋرەتتەر ارقىلى كورسەتىپتى. كونفۋسييدىڭ فيلوسوفيالىق دانا ويلارى، قاراساڭ كوز تويمايتىن ساۋلەت ونەرى، وزىنە ءتان مادەنيەتى بولعان مەملەكەت قىلمىسكەرلەرگە كەلگەندە وتە قاتال بولعان. ونى تومەندەگى سۋرەتتەر دالەلدەيدى.
20 عاسىردىڭ باسىندا-اق جۇڭگو كەز كەلگەن قىلمىسكەرىن ءولىم جازاسىنا كەسىپ وتىرعان. ءبىر قىزىعى، ءولىم جازاسىنا قىلمىسكەردىڭ تۋىسى ءوزى ايداپ اپارادى ەكەن. سەبەبى الگى قىلمىس جاساعان ادامنىڭ جەر باسىپ جۇرگەنى جاقىن تۋىسىنىڭ نامىسىنا تيەتىن كورىنەدى.
سوڭعى 15-20 جىلدا ازيا مەملەكەتتەرىندەگى جازالاۋ رەجيمدەرى اجەپتەۋىر جۇمسارعان. الايدا مۇراعاتتا جاتقان ءار ەلدىڭ تاريحىنان حابار بەرەتىن فوتو-سۋرەتتەر سول مەملەكەتتىڭ ايناسى بولىپ قالا بەرمەك.
100-200 جىل بۇرىنعى قىتايدىڭ جازالاۋ جۇيەسى ەۋروپالىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ۆوليۋنتاريزممەن ەرەكشەلەنگەن. ەڭ اۋىر قىلمىس جاساعاندار ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ، وزگەسى سوت نەمەسە بيلىك تورەلىگىنە بەرىلگەن.
ال سوت قانداي جازالاردى تاعايىندادى؟ مۇرىن نەمەسە قۇلاعىن كەسۋ، توبىعىن الىپ تاستاۋ، ودان اۋىرى – قابىرعالارىن سىندىرۋ، اعاشقا قول-اياعىن كرەست سىندى بايلاپ كۇننىڭ استىنا قالدىرۋ، ءتىپتى بولماسا، تىرىدەي ورتەۋ.
ەڭ كوپ تارالعانى – تىرىدەي جەرگە كومۋ بولعان.
جازا ءۇشىن پايدالانىلعان قۇرۋ-سايماندار: پىشاق، بالتا، بالعا، ارا، بۇرعى، تاياق، قاپسىرما، ينە.
ال ەڭ اۋىر جازاعا لايىقتا قىلمىسكەرلەردى ولتىرەر الدىندا ابدەن ازاپتاعان. ماسەلەن، الدىمەن تاڭبالايدى، كەيىن قول-اياقتارىن شابادى، تاياقپەن سابايدى، سودان سوڭ باسىن كەسىپ، حالىق الدىندا سۇندەتتەيدى.
تۇرمەدە قىلمىسكەرلەردى ۇزاق ۇستامايتىن. سەبەبى ونىڭ تۇرمەدە جاتقانى ءۇشىن اقشاسىن جاقىندارى تولەيتىن. ال بۇعان كوبىنىڭ جاعدايى كەلە بەرمەيتىن.
شەنەۋنىكتى قورلاۋ، ۇرلىق سىندى قىلمىس جاساعاندارعا «سزيا» دەپ اتالاتىن كىسەن كيگىزەتىن. كەيدە ءبىر كىسەنگە بىرنەشە ادامدى سىيدىرىپتى.
تاعى ءبىر ەڭ اۋىر جازانىڭ ءبىرى – قىلمىسكەردىڭ باسىن كەسۋ. قىتايلىقتار مۇنداي جازاعا كەسىلگەن ادام ارعى دۇنيەدە دە باسسىز قالپىندا جۇرەدى دەپ سەنگەن.
تاريحشىلاردىڭ پايىمىنشا قىتايداعى ەڭ جەڭىل ءولىم جازاسى العاش رەت 1900 جىلى بولعان.
ۇسىنعان: سابينا رامازان
