ادەتتە اكەدەن بالاعا وتباسىلىق قۇندى زاتتار، جىلجىمايتىن مۇلىك، تاعى باسقا قۇنىن جوعالتپايتىن رۋحاني دۇنيەلەر ميراس بولىپ قالۋشى ەدى. ال ءقازىر نەسيە مۇراعا قالسا، تاڭ قالمايتىن بولدىق. سەبەبى «ق ر بانكتەر جانە بانكتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس ادام قايتىس بولعان جاعدايدا ونىڭ موينىندا نەسيەسى بولعان بولسا، ول مۇراگەرلىك نەسيە بولىپ ەسەپتەلىپ تۋعان-تۋسىنا، بالا-شاعاسىنا وتەدى. وسىلايشا زاڭ بويىنشا، نەسيە الۋشى قايتىس بولعان جاعدايدا، نەسيەنى قايتارۋ مىندەتتەمەسى توقتامايدى.

ءبىر جەڭىلدىگى، مۇراگەرلىككە قالعان نەسيەگە پايىزدار قوسىلمايدى. ال بانكتەن العان نەگىزگى سومانى قايتارۋ مۇراگەردىڭ مىندەتى بولىپ سانالادى. قانشا جەردەن نارازى بولساڭىز دا، مۇنداي جۇيەمەن كەلىسپەسەڭىز دە، زاڭعا باعىنۋعا مىندەتتىسىز.

جالپى، نەسيەگە قاتىستى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، ەلىمىزدە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى 8،5 ملن ادام بولسا، ولاردىڭ 5،1 ملنعا جۋىعىنىڭ موينىندا نەسيەسى بار. بۇل - ەلدەگى ءار ءتورتىنشى ادامنىڭ بانك الدىندا قارىزى بار ەكەنىن كورسەتەدى. قازىردە نەسيە الۋشىلاردىڭ 1،5 ملننان استامى العان قارىزدارىن قايتارا الماي بانكتەردەگى پروبلەمالىق نەسيە  قورىن كوبەيتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ەلدەگى قايتارىلماعان نەسيە كولەمى 3 ترلن تەڭگەگە جەتكەن.

بانكتەر الدىنداعى بورىشىن قايتارا الماعانداردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ كوللەكتورلىق كومپانيالارعا بەرىلگەن. 2012 جىلى پروبلەمالىق نەسيە قورى دا قۇرىلىپ جۇمىس ىستەي باستادى. ءتىپتى «ق ر بانكتەر جانە بانكتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا دا  وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ، زاڭدى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇتىنۋشىعا ەمەس، بانكتەرگە ىڭعايلى ەتىپ تۇزەتىلدى. سونىڭ ءبىر تارماعى جوعارىدا مىسال ەتكەنىمىزدەي، نەسيەنى مۇراعا قالدىرۋدى دا زاڭمەن بەكىتىپ قويدىق.  ءبىراق ەلدەگى پروبلەمالى نەسيەلەر قاتارى كەمىگەن جوق. سوعان سايكەس جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى نەسيەلەندىرۋگە دە شەكتەۋ قويىلعان جوق.

نەسيە جۇيەسىنە قاتىستى ەكونوميست-عالىم ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ، نەسيەگە 24-28% ۇستەمە قوسۋ، قايتارىلماعان نەسيەلەرگە ەلدە جوق پايىزبەن ءوسىمپۇل قوسۋ، قايتىس بولعان ادامنىڭ نەسيەسىن مۇراعا قالدىرۋ قازاقستاندا عانا بار ءۇردىس ەكەنىن العا تارتتى. ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، اسىرەسە نەسيەنى مۇراعا قالدىرۋ جايى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن الدەقاشان الىنىپ تاستالعان.

«بىزدەگى بانكتەر شەتەلدەن 2% -پەن العان قارىزدارىن حالىققا 22-24-28%-پەن نەسيەگە بەردى. وسىنداي جاۋاپسىز ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى بانكتەر 10-12 ەسە پايدا كورەمىز دەپ ويلادى. ءبىراق قازىرگىدەي داعدارىس كەزىندە بانكتەردىڭ پروبلەمالى نەسيە پورتفەلى وسە ءتۇستى. جەكە تۇلعالار العان قارىزدارىن قايتارا الماي ءبىرقاتار بانكتەر داعدارىسقا كەتتى. ءقازىر ەلدەگى قايتارىلماعان نەسيەلەر كولەمى 3 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل بانكتەر ءۇشىن وتە ءقاۋىپتى جايت. ءتىپتى بانكتەر قارىز العان ادام باقيلىق بولىپ كەتسە، ونىڭ نەسيەسىن بالا-شاعاسىنا مۇراعا قالدىرىپ زاڭدى ۇتىمدى پايدالانىپ وتىر. نەگىزىندە، كوپتەگەن ەلدەردە مۇنداي ساياسات جوق. دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ ءبىرازىندا نەسيە تۇتىنۋشىعا 2-3-4 پايىزبەن بەرىلەدى. سونداي-اق  نەسيە الۋشىعا جازاتايىم جاعداي بولعاندا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى قارىزىن وتەيدى. ال بىزدە بانكتەر نەسيە الاردا ساقتاندىرۋ قىزمەتىن ماجبۇرلەپ تۇرىپ تۇتىنۋشىعا ۇسىنادى. ول ءۇشىن تولەم الادى. ال جازاتايىم جاعداي بولسا  ساقتاندىرۋ قىزمەتىنىڭ تولىق نەسيەنى وتەپ بەرەتىنىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. بولاشاقتا ۇلتتىق بانك باسشىلىعىنا كەلگەن ەربولات دوسايەۆ مىرزا وسى ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىسسا دەيمىز. نەسيەنى مۇراعا قالدىرۋ بابىن زاڭنان الىپ تاستاۋعا ىقپال ەتۋ كەرەك. حالىق قالاۋلىلارى دا وسىعان ءمان بەرگەن ءجون. ەگەر بۇل باپ الىنىپ تاستالماسا قازاقتىڭ قارىزعا باتۋى ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالا بەرەدى»،- دەدى ەكونوميست-عالىم ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ.

ءسويتىپ، ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ ايتىپ وتىرعانداي، وزگە ەلدەردە   قازاقستانداعى ءتارىزدى نەسيەنى  مۇراعا قالدىرۋ ءۇردىسى جوق. ەكونوميست-عالىم «مۇنداي ءۇردىس ازىرگە قازاقستاندا عانا  تاجىريبەدە قالىپ تۇر. وزگە ەلدەردە قايتىس بولعان ادامنىڭ نەسيەسىن «بالا 18-گە تولعاندا تولەيدى» دەپ كامەلەت جاسقا تولماعان بالاسىنا جۇكتەپ قويۋ، ارتىندا قالعان تۋىستارىنا تولەتۋ دەگەن جوق. بىزدەگى نەسيە ساياساتى حالىققا ەمەس، بانككە عانا ءتيىمدى»  دەدى.

ال قارجىگەر جاسۇلان ماقسۇتوۆتىڭ ايتۋىنشا، پروبلەمالىق نەسيە كەز كەلگەن ەلدىڭ بانك جۇيەسىندە بار. ءبىراق ونىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى بەلگىلەنگەن مەجەدەن اسىپ كەتپەۋى كەرەك.

«پروبلەمالىق نەسيەنىڭ كورسەتكىشى 1-2%-تەن اسپاسا وندا ءقاۋىپ جوق دەر ەدىك. بىزدە بۇل كورسەتكىش 8(!) %-تەن اسىپ تۇر. كورسەتكىشتىڭ بۇلايشا ءوسىپ كەتۋى ماسەلەگە بايىپپەن قاراۋ كەرەكتىگىن اڭعارتادى. بانكتەردىڭ ۇستەمە پايىزىن كوپشىلىگىمىز تۇسىنبەيمىز. بۇل - شىندىق. مىسالى، «قاندايدا ءبىر جاعداي بولا قالسا ساقتاندىرۋ قىزمەتىنە جۇگىنەسىز» دەپ بانكتەر نەسيە الاردا ساقتاندىرۋ قىزمەتىن تىقپالايدى. ال جاڭاعىداي جازاتايىم جاعداي ورىن العاندا تۇتىنۋشىنىڭ نەسيەسىن تۇتاس تولەپ بەرگەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن ءوز باسىم كەزىكتىرگەن جوقپىن. سوندىقتان بۇل جەردە حالىقتىڭ جايىن ويلاساق، زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. مەن ءوزىم ءبىلىم العان پورتۋگاليا، ۆەنگريا ەلىن مىسالعا الايىن، ول ەلدەردە نەسيە العان ادام مۇلدە جۇمىسقا جارامسىز بولىپ قالىپ، وندىرىستىك جاراقات الىپ موينىندا نەسيەسى بولسا ونىڭ 40 پايىزىن جۇمىس بەرۋشى وتەيدى. 60 پايىزىن ساقتاندىرۋ كومپانياسى تولەيدى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز مۇنداي جۇيەگە جەتە الماي وتىرمىز. حالىقتىڭ قالتاسى بانكتەرگە تونالىپ جاتىر. بانكتەر حالىققا ءتيىمدى وپەراسيالار جاساپ وتىرعان جوق. سوندىقتان بولاشاقتا ۇكىمەت بانكتەرگە حالىققا ءتيىمدى قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىپ،  تالاپتى توتەسىنەن قويسا جاقسى بولار ەدى»،-دەدى قارجىگەر جاسۇلان ماقسۇتوۆ.

قارلىعاش زارىققان قىزى