«ءبىر بەلدەۋ ءبىر جول». ءقازىر قازاقستان مەن جۇڭگو وسى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارىن سالىپ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا. ماقساتى ۇلى جىبەك جولىن قازىرگى زامانعا ساي جانداندىرۋ.  وسى ارقىلى قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ.

جالپى، «ءبىر بەلدەۋ ءبىر جول» يدەياسى اياسىندا قازىرگى ۇستانىپ وتىرعان باعىتىمىز راسىندا دا تەرەڭگە بويلايتىن ءتارىزدى. سەبەبى سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىندا ءىرى-ىرى جوبالاردى بىرلەسىپ اتقارۋ، قىتايدان ارزان پايىزبەن نەسيە الۋ، ەكى ەل اراسىندا وندىرىستىك قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ، قىتايدان ەلىمىزگە كەلەتىن جەكەلەگەن ينۆەستورلارعا بارىنشا جاعداي جاساۋ جەتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن،  قازىردە قازاقستاندا وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ 25 پايىزىن جۇڭگو كومپانيالارى ءوندىرىپ جاتىر. قىتايمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ارقىلى قىتايعا 100 ملن توننا مۇناي، 180 ملن شارشى مەتر گاز جىبەرىلگەن. كەدەن قىزمەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا تاۋار الماسۋ 46 پايىزعا وسكەن.

  وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇڭگو قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ ءۇشىن 42،8  ملرد  دوللار ينۆەستيسيا قۇيىپ، 50 ملرد دوللار نەسيە بەرگەن. ءقازىر قازاقستاندا قىتايمەن بىرىككەن 2700 دەن استام ءىرىلى-ۇساقتى كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.  ەندى بولاشاقتا قازاقستان مەن جۇڭگو قارجىلىق قۇنى 28 ملرد دوللاردى قۇرايتىن تاعى 51 كاسىپورىندى بىرلەسىپ قۇرعالى وتىر. ال بىزگە وسى جۇڭگو ينۆەستيسياسى ءقاۋىپتى مە؟ بۇدان قورقۋ كەرەك پە؟

مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، «جۇڭگو قارجى بەرەدى» دەپ ارقانى كەڭگە سالا بەرۋگە بولمايدى. مۇنىڭ وزىندىك ءقاۋىپتى تۇستارى جەتىپ ارتىرالى.

«جۇڭگو ينۆەستيسياسى بۇعان دەيىن  مۇناي گاز سالاسىنا، مەتال وندىرۋگە، لوگيستيكا سالاسىنا، ەنەرگەتيكا سالاسىنا قۇيىلىپ كەلدى. ال 2016 جىلدان بەرى جۇڭگو كومپانيالارى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا ينۆەستيسيا قۇيا باستادى. قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مال بورداقىلاۋ، مال ءوسىرۋ، اگرو-ونىم الۋعا قاتىستى قىتايمەن بىرلەسىپ 19 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى 1 ملرد 735 مىڭ دوللاردى قۇرايدى.

جۇڭگو وتە پىسىق حالىق. ولاردىڭ جەردى يگەرۋگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن ەڭبەكقورلىعى بار. قىتايدىڭ حالقى جەردىڭ جوقتىعىنان ۇيلەرىنىڭ توبەسىنە ەگىن ەگىپ سودان ءونىم الىپ وتىرعان حالىق. ال ولار ءۇشىن قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق جەرى كوزىنىڭ قۇرتى. سوندىقتان ەلىمىزگە ەنگەن جۇڭگو كاسىپكەرلەرى قازاقستاننىڭ الىپ جەرىن يگەرۋ ءۇشىن كۇشىن سالادى. مىنە، وسىدان قورقۋ كەرەك. قازاقتىڭ جەرىنىڭ بايلىعىنىڭ ارقاسىندا تالايلار كوك قاعازدى اينالىمعا سالىپ، بايلىققا كەنەلىپ جاتىر عوي.  سوندىقتان جۇڭگو ينۆەستورلارىنا جەردى يگەرۋگە رۇقسات بەرگەندە باقىلاۋ پاكەتىنىڭ باسىم بولىگى قازاقستان تاراپىندا بولۋى كەرەك. ۇكىمەت وسىعان قاتتى نازار اۋدارۋى ءتيىس. ماسەلەن، مۇناي وندىرۋگە قاتىستى كومپانيا قۇرىلسا، ونىڭ 80 پايىز باقىلاۋ پاكەتى قازاقستاندىكى، ال قالعان 20 پايىزى قىتايدىكى بولسا دە جەتكىلىكتى. وسىلايشا باقىلاۋ پاكەتىنىڭ باسىم بولىگىن وزىمىزگە الۋ ارقىلى تارازى باسىن ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. ءبىراق اتتەگەن-ايى، ءقايسىبىر كومپانيالاردا قىتايدان كەلگەن ماماندار ءبىزدىڭ وتاندىق مامانداردان جوعارى جالاقى الادى. تۋرا سونداي جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىق مامان 200 مىڭ السا، تۋرا سونداي جۇمىس اتقاراتىن قىتايدان كەلگەن مەنەدجەر 400 مىڭ الاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. مىنە، مۇنىڭ بارلىعىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ بولۋى كەرەك. ولاي ەتپەسەك، كۇنى ەرتەڭ جۇڭگو ينۆەستيسياسى بىزگە ۇلكەن ءقاۋىپ ءتوندىرۋ دە مۇمكىن» ،-دەيدى ەكونوميست-عالىم ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ.

ەكونوميست-عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيسيانىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار دۇنيە. ايتسە دە شەتەلدىك ينۆەستيسيانىڭ كولەڭكەلى جاقتارى بارىن ۇمىتپاعان ءجون. كوشپەلى ينۆەستيسياعا جۇگىنگەن رەسەي ەكونوميكاسىن مىسال ەتكەن مامان سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيسياعا يەك ارتا بەرسەك، ءومىر بويى بىرەۋدىڭ سوڭىنان جۇرەتىنىمىزدى العا تارتتى.

«رەسەي ەكونوميكاسىن الساق، بىلتىر رەسەيدەن 151،5 ملرد دوللار سىرتقا قاشتى. رەسەيدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قيىندىقتان كەيىن شەتەلدىك ينۆەستورلار رەسەيدەن قارجىلارىن اكەتە باستادى. سول ءتارىزدى ەرتەڭ قازاقستان ەكونوميكاسى داعدارا باستاسا، ءبىزدى شەتەلدىكتەر ساقتاپ قالا المايدى. ەكونوميكامىزدى ساقتاپ قالاتىن سول وتاندىق ءوندىرىس، وتاندىق ءونىم ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون»،-دەيدى عالىم ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ.

بۇعان قوسا ەكونوميست-ساراپشى  مارال تورتەنوۆانىڭ ايتۋىنشا،  قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا قازاقستان الداعى ۋاقىتتا جۇڭگو كاپيتالى بار ءوندىرىس ورىندارىنا سالىق سالمايتىن بولمايتىنىن دا ايتتى. ماماننىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل دا  قازاقستان تاراپىنان جۇڭگو ينۆەستورلارىنا كورسەتىلىپ وتىرعان وتە-وتە قولايلى جەڭىلدىك.

«ءماجىلىس 2018 جىلدىڭ 5 جەلتوقساندا وتكەن پلەنارلىق وتىرىسىندا وسى قۇجاتتى ماقۇلدادى. بۇعان قاتىستى قۇجاتتا  «جۇڭگو كاپيتالى سالىنعان وڭدەۋشى ونەركاسىپتەر سالىقتان بوساتىلاتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە مۇناي حيمياسى جالپى حيميا، تىڭايتقىشتار دايىنداۋ، مەتاللۋرگيا جانە باسقا قىزمەت تۇرلەرى بار» دەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ماقۇلداعان بۇل قۇجات «قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيسيالار سالۋدى جۇزەگە اسىراتىن قىتاي-قازاقستان وندىرىستىك قۋاتتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى قورىنىڭ جەكەلەگەن كىرىستەرىن سالىقتان بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ» دەپ اتالادى. وسىلايشا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇڭگو جوبالارىنان سالىق المايتىن بولدىق.  جالپى، سالىق كودەكسى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. بىزدەگى ءبىرىنشى ولقىلىق وسى سالىق قۇجاتى تۇسىنىكسىز. قوسىمشا قۇن سالىعىن تومەندەتۋ، پاتەنت الۋ ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ينۆەستورلارعا جەڭىل ەمەس. ءبىز كەرىسىنشە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جاعدايىن جاسايمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. ءار نارسەنىڭ شەگى بولۋى كەرەك. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا تالاپ قويا بىلگەنىمىز ءجون. قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستورلار نەگىزگى ينۆەستور بولا المايدى. ۇلتتىق ينۆەستورلار ساناتىن جاساقتاۋىمىز كەرەك.  ىشكى ساياساتتى، ەكونوميكانى وركەندەتەتىن ۇلتتىق ينۆەستورلار بولادى. ال شەتەلدەن ەنەتىن ينۆەستورلار  ءوز مۇددەسىن، ءوز پايداسىن ويلاپ تۇرادى»،-دەدى ساراپشى مارال تورتەنوۆا.

 ەكونوميست-ساراپشىنىڭ  بايىپتاۋىنشا، ءقازىر جۇڭگو قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى دەگەن كومپانيالارىنا كاپيتالىن سالىپ جاتىر. رەسەي مەن بەلارۋستەن گورى قىتايعا قازاقستانمەن جۇمىس ىستەۋ ءتيىمدى بولىپ وتىر. «ءبىراق بىزگە جۇڭگو ينۆەستورلارىنىڭ يكەمىنە يىلە بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وزىندىك تالاپ-تىلەكتەر قويا بىلگەنىمىز دۇرىس» دەدى مارال تورتەنوۆا.

جالپى، مامانداردىڭ بايىپتاۋىنشا، ءبىز مۇنداي ينۆەستيسيانى سوناۋ 1993 جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكاعا ەنگەن تۇستا تارتۋىمىز كەرەك ەدى.

«سول كەزدەن باستاپ ەلگە ينۆەستيسيا اعىلا باستاعاندا قازىرگىدەي شەتەلدىك ينۆەستورلارعا سونشالىقتى كىرىپتار بولىپ وتىرمايتىن با ەدىك»،-دەيدى ماماندار...

قارلىعاش زارىققان قىزى