جاپونيانىڭ ەكونوميكا، سىرتقى ساۋدا جانە ونەركاسىپ مينيسترلىگى حالىقتى «بايۋعا، اۋقاتتى بولۋعا ماجبۇرلەۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگىن جالپاق جۇرتىنا جاريا ەتتى. ءبىر قاراعاندا حالىقتى ماجبۇرلەپ باقىتتى ەتۋ، بايىتۋ مۇمكىن ەمەس ءتارىزدى. ايتسە دە وسى ارقىلى جاپون وكىمەتى ءوز حالقىنا «ادامعا باقىتتى بولۋعا، بايۋعا ۇمتىلۋ كەرەكتىگىن زاڭمەن ۇعىندىرامىز» دەپ وتىر. ال ولاردىڭ بۇلايشا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋگە تالپىنۋى بىزگە وي سالماي قويمادى.

جالپى، بىزدە ءقازىر اياق استىنان قارجى قاجەتتىلىگى تۋا قالسا، كوپشىلىك قاۋىم ءبىرىنشى بانكتەن نەسيە الۋعا ۇمتىلادى. حوش، نەسيەنى الۋىن الارسىز. ءبىراق «قارىز كۇلىپ كەلىپ، جىلاپ قايتاتىنىن» ۇمىتىپ كەتەتىنىمىز بار. نەگىزىندە، نەسيەنى قايتارۋ بارىسىندا قاراجاتتى ودان اسىرا تولەيسىز، سونىڭ ناتيجەسىندە جۇمسالعان اقشا كولەمى ەكى ەسەگە ايتارلىقتاي مولايادى. ەندىگى ءبىر قارجىنى قولعا ءتۇسىرۋ كوزى – اعايىنعا، قاتار-قۇربىلارعا، تۋىستار مەن تانىستارعا سالماق سالۋ. بۇل قالاي بولعاندا دا بۇرىنعى سىيلاستىعىڭىزعا سىزات تۇسىرمەي قويمايدى. ويتكەنى اقشا قولعا تيگەنشە «ال ەندى مىنا كۇنى قايتارا قويامىن، تەك اسىعىس كەرەك بولىپ تۇرعانى عوي» دەپ وزىڭىزشە سىرت كوزگە سەنىمدىلىك تانىتىپ، «سىربازسىعانىڭىزبەن»، مەرزىمدى كۇنى قارىزدى قايتارا الماساڭىز، ءقادىرىڭىز كەتە باستايدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ءاسىلى، مۇندايدا ەڭ ءتيىمدىسى – ەشكىمنەن قارىز الماۋعا ۇمتىلۋ. ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر سومادا ارتىق اقشا قورى بولۋى قاجەت. الايدا كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ جۇرگەنىمىزدەي، مۇنداي قاۋىپسىزدىكتى ەكىنىڭ بىرىندە بار دەپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقستاندىقتاردىڭ شامامەن 47 پايىزىنىڭ كەلەشەگىن ينۆەستيسيالاۋعا مۇمكىندىگى بار كورىنەدى.

قىمبات كولىكتەن گورى قور نارىعى سەنىمدى بولار ما ەدى؟!
ايتالىق، ءقازىر قازاقستاندىقتاردىڭ 45 پايىزىندا استىندا كولىك بار. ولاردىڭ 25 پايىزىنىڭ كولىكتەرىنىڭ شامامەن قۇنى 15 مىڭ اقش دوللارى بولادى. ال ەندى كولىكتى وسىنشا مولشەردەگى قارجىعا الۋ قيسىندى ما؟! ءتىپتى سولاردىڭ ءقايسىبىرى نەسيەگە الىنعان كولىكتەر ەكەنىن ەسكەرسەك، سول كولىككە جۇمسالعان قارجىنىڭ بوس شىعىن ەكەنىن باعامدايسىڭ. مىسالى، سول تەمىر-تەرسەككە جۇمساعان قىرۋار قارجىنى قۇندى قاعازعا سالاتىن بولسا، ول ادام ءوزىنىڭ كەلەشەك ءومىرىن ساقتاندىرعان بولار ەدى. مۇنداي قىمبات كولىكتىڭ كۇندەلىكتى جانار-جاعارمايى، اقاۋى تابىلسا جوندەتۋ قىزمەتى – قىپ-قىزىل شىعىن. ارينە، كولىك الۋ اركىمنىڭ ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىعى.تەك قۇنى 15-20 مىڭ اقش دوللارى تۇراتىن كولىكتى نەسيەگە الىپ جاتاتىنداردى كورگەندە، «وسىنشا تاۋەكەلشىلدىكتى قور نارىعىندا نەگە كورسەتپەيمىز؟!» دەگەن ويعا قالدىق. 
مىسالى، ءبىز ارىگە بارماي-اق نەسيەگە كولىك راسىمدەيتىن ەلدەگى ءۇش بانكتىڭ پايىزدارىن ەسەپتەپ كورەلىكشى. وندا مىناداي ساندار تۇزىلەدى:

مىنە، كولىكتى نەسيەگە راسىمدەۋ ارقىلى جىلىنا كولىگى بار قازاقستان حالقىنىڭ 12 پايىزى وسىنداي شىعىنعا تۇسەدى ەكەن. 

ال ەندى 20 مىڭ دوللار قارجىمىز بولسا، قور نارىعىنان ءبىر جىلدا قانشا پايدا تابا الامىز؟

مارال تورتەنوۆا، ەكونوميست-ساراپشى مامان: 

– ءقازىر بىلەسىزدەر، حالىقتىق ءىرو باعدارلاماسىنىڭ كۇشىنە ەنىپ تۇرعان تۇسى. ءبىراز كومپانيالار قاراپايىم اكسيالارىن قور نارىعىنا شىعارىپ جاتىر. ولاردىڭ باعاسى 800 تەڭگە مەن 1770 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا. ەندى ەسەپتەپ كورسەڭىز، قاندايدا ءبىر قولىندا 3 ملن تەڭگەسى بار ازامات قور نارىعىنا بەتتەر بولسا، ول سول 3 ملن تەڭگەگە باعاسى 800 تەڭگە تۇراتىن قاراپايىم اكسيا ساتىپ الىپ، ونىمەن قور نارىعىندا وينار ەدى. ارينە، بۇل نارىقتا اكسيا ساتىپ الۋعا وزىندىك شەكتەۋلەر بار. ءبىراق بىرتىندەپ تابىس تابۋعا بولار ەدى عوي. مىسالى، وتكەن ايدا 500 تەڭگە بولعان جاي اكسيالار ءقازىر 800 تەڭگەگە ءوستى. سوندا وتكەن ايدا 500 تەڭگەگە اكسيا ساتىپ العان ءار اكسيونەر ءقازىر ونىڭ ۇستىنەن 300 تەڭگە پايدا كورىپ وتىر دەگەن ءسوز. قور نارىعىندا ويناۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە 3 ملن تەڭگە بولۋى قاجەت ەمەس. قولىڭىزدا 300 مىڭ تەڭگە بولسا دا قور نارىعىنا قاتىسا الاسىز. وكىنىشتىسى، بىزدەگى قاۋىمنىڭ باسىم بولىگى بيرجاعا اقشا سالىپ، ودان اي سايىن پايدا تاۋىپ، سول پايدادان تۇسكەن ءتۇسىمنىڭ پايىزىن عانا الىپ وتىرۋدى بىلە بەرمەيدى. ءتىپتى قور نارىعىنا قالاي قاتىسۋدى، شوتتى قالاي اشۋدى، ءوتىنىشتى قالاي بەرۋدى، ونىڭ تابالدىرىعىن قالاي اتتاۋدى بىلمەيتىن قاۋىمنىڭ قاراسى كوپ. مۇنداي جاعدايدا ءبىز ەشقاشان قور نارىعى دەگەن سالانى جەتىلدىرە المايمىز. نەگىزىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز بيرجادا قالاي ويناۋ كەرەكتىگىنە شولۋ جاساپ، وزىنشە ساۋاتتانا تۇسسە تابىستارى ەسەلەنەر ەدى. ءبىراق مۇنى كوپشىلىگىمىز اڭعارمايمىز.

قورىتىندى ەسەپ: 

راس، ءبىز بۇل ارادا جاپپاي كولىگى بار، قولىندا قارجىسى بار ادامدى قور نارىعىنا بارۋعا ۇگىتتەۋدەن اۋلاقپىز. سول ارقىلى قور نارىعىنا ناسيحات جاساعىمىز كەلىپ تە وتىرعان جوق. بايقاساڭىزدار، ءبىز ماقالامىزدا قاراپايىم تۇرعىندارعا ارنالعان اكسيالارى ساتىلىپ جاتقان بىردە-بىر كومپانيانىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەدىك. بۇل جەردە ءبىز قور نارىعىندا ۇنەمى پايدا عانا كورە المايتىندىعىمىزدى، بۇل نارىقتىڭ دا وزىندىك +/- فورمۋلاسى بار ەكەنىن قۇلاققاعىس جاساعىمىز كەلەدى.

دەگەنمەن قارىز قاپيتالىنا بەلشەدەن باتۋدان گورى، وزدىگىمەن تابىس كاپيتالىنىڭ فورمۋلاسىن جاساي ءبىلۋ ءۇشىن دە مۇنداي قادامدارعا بارۋعا تالپىنىس جاساۋ كەرەك ءتارىزدى...

اۆتورى: قارلىعاش زارىققان قىزى