پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆانىڭ عىلىم جولىنداعى جەتىستىكتەرى
پايعامبار جاسىنان اسقان ادامنىڭ كەي ساتتەردە پەندەشىلىك اتاۋلىدان ىرگەسىن اۋلاقتاتىپ وتكەن ءومىردىڭ عاجايىپتارىن سونشالىقتى ىڭكار دا، قيماس سەزىممەن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن كەزدەرى بولادى. توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ، تالاي-تالاي قيماس كۇندەر مەن تۇندەردە سىر شەرتىسكەن جەرلەس اسكەر يساقوۆ اعامەن الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە ون ءبىر جىلداي قىزمەتتەس بولدىق. ءبىر قاراعاندا توماعا-تۇيىقتاۋ كورىنەتىن اسەكەڭ كوڭىلى اسىپ-تاسىپ، شارىقتاعان كەزدەرى جان سىرىن جايىپ سالاتىن. ول كىسىنى «ءاس اعا» دەيتىنمىن. كەيىننەن رەداكسياداعىلار «ءاساعالاپ» كەتتى. بۇگىن سوناۋ ءبىر جىلى ءاساعا ايتقان سىردى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرمىن… جەتپىس جەتىنشى جىلدىڭ كوكتەمى بولسا كەرەك. رەداكسيادا بىرگە قىزمەت ەتەتىن جەرلەسى مامىتبەك ۇيىنە قوناققا شاقىرادى.
momyshulyۇلكەن قوناعى باۋىرجان مومىش ۇلى ەكەنىن ەسكەرتەدى. بۇل الماتىدا بۋكەڭ جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر، قاڭقۋ سوزدەر جەلدەي ەسىپ تۇرعان كەزى ەدى: «نە دەيسىڭ، ۇناماعان ادامىن ۇيىنەن قۋىپ شىعادى ەكەن»، «ايەل اتاۋلىعا جۇلدىزى قاس كورىنەدى»، «باۋكەڭنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ قيىننىڭ قيىنى دەيدى عوي»، «ءسوزىڭ ۇناماسا ۇرىپ جىبەرۋدەن دە تايىنبايدى دەيدى» …ولجاستى جەتەكتەگەن ءاساعا مەن امانكۇل قوناققا كەشىگىپ كەلەدى. ونشاقتا ادامعا ارنالعان شاعىن داستارقاننىڭ تورىندە باۋىرجان مومىش ۇلى وتىرادى. قوناقتاردىڭ نازارى كەشىگىپ كەلگەن ەكۋەگە اۋادى.
– دوستارىم – اسكەر جۋرناليست، امانكۇل عالىم، – دەپ تانىستىرادى مامىتبەك (م.قالدىبايەۆ تانىمال عالىم، جازۋشى. باۋىرجان مومىش ۇلى جايلى جازىلعان الدەنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى، باۋىرجانتانۋشى ءىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى).
img272
– ءاي، عالىم قىز، نەمىسشە بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سىناي قاراعان باۋكەڭ توتەسىنەن ساۋال قويادى. قوناقتار نەمىستەر جونىندە اڭگىمەلەپ وتىرسا كەرەك.
– نەمىستىڭ ءتىلىن نەعىلايىن اعاي، – دەپ جاۋاپ بەرەدى امانكۇل مۇدىرمەستەن قاسقايىپ تۇرىپ. الدىمەن انا ءتىلىنىڭ، قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ، ساقتاپ قالۋدى ويلايىق تا… مۇنداي جاۋاپ كۇتپەسە كەرەك. وتىرعاندار دەمدەرىن ىشتەن الىپ، جىم-جىرت بولدى. باۋكەڭنەن شاتاق شىعىپ كەتپەۋىن تىلەسە كەرەك. ءبىر ءسات سىلتىدەي تىنىشتىق ورنادى.
– ءاي، عالىم قىز، كەل، سەنىڭ ورنىڭ مىنا جەر، – دەگەن باۋكەڭ وڭ جاعىندا وتىرعان كىسىنى ورنىنان تۇرعىزىپ جىبەردى.
بۇل ءبىر تاماشا كەش ەدى. باۋكەڭ جادىراپ، امانكۇلمەن اشىق-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. قايسار قىزعا ءوز قولىمەن ءدام ۇسىنىپ، الدەنەشە رەت بيگە دە شىقتى. وتىرعاندار كوبىنە-كوپ ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرۋمەن بولدى. ەكى دوس – مامىتبەك پەن اسكەر قوناقتارعا قىزمەت ەتتى.
كەش سوڭىندا باۋكەڭ ولجاستى الدىنا الىپ وتىردى. وسى قولايلى ساتتە امانكۇل ۇلىنا باتا سۇرادى.
– اناڭداي قايسار عالىم، اكەڭدەي ابىرويلى ازامات بول، قۇلىنشاق! – دەگەن باتىر اتا ءسابيدىڭ اۋزىنا تۇكىرىپ، ماڭدايىنان يىسكەدى…
ءوز باسىم امانكۇل جاقانقىزىن قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى بىلەدى ەكەنمىن. كەي-كەيدە ءاساعا ۇيىنە ەرتىپ باراتىن. اعانىڭ جارىن «جەڭەشە» دەيتىن قازاقپىز عوي. اعامىزدىڭ اقجايلاۋ ۇيىندە جەڭەشەمىزدىڭ سىرباز سىباعاسىنان تالاي-تالاي ءدام دە تاتتىق. ونىڭ بويىنان عالىمدىق قاراپايىمدىلىق لەبى ەسىپ تۇراتىن.
ۋاقىت وتە كەلە امانكۇل جاقان قىزىنىڭ بۇرالاڭ-بۇلتارىستى ءومىر سوقپاقتارىنا، تاڭعاجايىپ سان-سالالى عالىمدىق قىرلارىنا ءتانتى بولىپ، ريزالىق سەزىمىنە بولەنگەنىمىزدى جاسىرۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. كىم نە دەسە، و دەسىن، بارشامىز ءشۇباسىز مويىنداۋعا ءتيىستى ءبىر عانا اقيقات بار: پروفەسسور، ءوز سالاسىنىڭ اكادەميگى امانكۇل جاقان قىزى اقباسوۆا بۇكىل عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ قايتپاس تا قايسار قىزدارىنىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇر.
مۇنى ول عىلىم جولىنداعى ماگىلىك ۇستانىمىمەن، شىققان بيىكتەرىمەن، العان اسۋلارىمەن، اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىمەن، تالانتتى تاماشا شاكىرتتەرىمەن، ۇلاعاتتى ۇستازدىعىمەن ايقىن دالەلدەپ كەلەدى.
عىلىم مۇحيتىندا جەلكەنىن كەرگەن امانكۇل جاقان قىزىنىڭ ءومىرى جولى وزىندىك ورنەگىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل كۇندە تاريحقا اينالعان عۇمىرنامالىق اساۋ تولقىندار سوناۋ زار زامانداردى ەسكە تۇسىرەدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان قازاق جەرىندە جاپپاي جايلاعان اشارشىلىق اقباس اۋلەتىنىڭ شىرقىن بۇزىپ، شاڭىراعىن شايقالتتى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا قارا بۇلت بولىپ ۇيىرىلگەن سول ناۋبەتتىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەگەن اقباس اقساقال ايەلى مەن ون جاستاعى ۇلى جاقاندى سوڭىنان ەرتىپ، تۋىپ-وسكەن جەرى ۇلىتاۋدى ارتقا تاستاپ، وزبەكستاننىڭ شىرشىق قالاسىنان ءبىر-اق شىقتى. اقباس اتا ۇزاماي-اق باقيلىق ساپارعا اتتانادى دا ايەلى اجار ۇلى جاقاندى قۇشاقتاپ قالا بەرەدى. قيىن زاماننىڭ ولمەستىڭ كۇنىن كورۋ، الدەكىمدەردىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعۋ، اش وزەكتەرىنە ازىن-اۋلاق تالعاجاۋ تابۋ جىلدارى جىلجىپ ءوتىپ جاتادى. وسىلايشا، بالا جاقان دا ەسەيە بەرەدى. بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ ول شىرشىقتاعى زاۋىتقا جۇمىسقا ورنالاسادى. وسىندا ءجۇرىپ اقكۇلاش دەگەن قىزبەن تانىسىپ، كوپ ۇزاماي-اق ەكۋى وتاۋ تىگەدى. كەلەسى جىلى، 1945 جىلدىڭ قاراشاسىندا امانكۇل دۇنيەگە كەلەدى. سوعىستان كەيىن ەس جيعان اقباسوۆتار جانۇياسى تۋعان ەلىنە قايتىپ ورالادى. شىرشىق زاۋىتىندا جۇمىسشى بولعان جاقان باستاپقىدا قاراعاندى وبلىسىنداعى قورعاسىن كەنىشىندە، سودان كەيىن جەزقازعان قالاسىنىڭ جانىنداعى جەزدى مارگانەس كەن بايىتۋ فابريكاسىندا ماستەر، تەحنولوگ، باس تەحنولوگ بولىپ جۇمىس ىستەدى. امانكۇل جەزدى پوسەلكەسىندەگى ورتا مەكتەپتى 1964 جىلى الىن مەدالمەن ءبىتىردى. وسى تۇستا اماەكۇلدىڭ قانداي جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەم دەسە دە قابىلەت-قارىمى جەتەتىن ەدى. ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانىنا اينالعان اكەسىنىڭ قىزمەتتىك ىقپال-اسەرى بولار، ول دا وسى سالانى تاڭدادى. وسىلايشا، ونىڭ وسكەن ورتاسى قىز ەمەس، ەر ادامداردىڭ وزدەرىنىڭ ىرقىنا كونە بەرمەيتىن عىلىم كوكجيەگىنە قۇلاش ۇرۋعا باستادى. بۇعان قوسا امانكۇلدىڭ العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسارلىعى جانىنا جالاۋ بولدى. سونىمەن، امانكۇلالماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە ەمتيحانسىز-اق وقۋعا قابىلداندى. ستۋدەنت وقۋدى ۇلكەن ىزدەنىسپەن جاقسى وقىدى. ءۇشىنشى كۋرستان باستالعان وندىرىستىك پراكتيكاسىن وسكەمەننىڭ قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىندا، ودان كەيىنگى جىلعا پراكتيكاسىن جەزقازعاننىڭ مىس كومبيناتىندا وتكىزدى. كۋرس، ديپلوم جۇمىستارىن دا وسى سالاعا ارنادى. سونىڭ جارقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – قازان قالاسىندا وتكىزىلگەن جاس حيميكتەردىڭ بۇكىلوداقتىق عىلىم كونفەرەنسياسىنا قاتىسىپ، سوندا جاساعان بايانداماسى وتە جوعارى باعالاندى، كونفەرەنسيانىڭ التىن مەدالىمەن جانە اقشالاي سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. ارناۋلى ستيپەنديامەن وقىپ جۇرگەن امانكۇل اقباسوۆانىڭ العاشقى عىلىمي ىزدەنىستەرى ەندى ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي كەڭەسىنىڭ نازارىندا تۇردى. سودان دا بولار ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرگەن امانكۇل اسپيرانتۋراعا قالدىرىلدى. وندا ول ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ، ءۇش جىل ىشىندە كانديداتتىق ديسسەرتاسياسىن جازىپ شىقتى دا ونى ويداعىداي قورعادى.
ادەتتە قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا ءۇش جىلدا كانديداتتىق ديسسەرتاسيالارىن قورعايتىن اسپيرانتتار ءجيى كەزدەسەدى، جاراتىلىس عىلىمدارى سالاسىندا مۇنداي جاعداي وتە سيرەك. ولاي بولاتىنى، جاراتىلىس عىلىمىمەن اينالىساتىندار قوعامدىق عىلىمىنداعىلارمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس ورىندارىمەن تانىسۋ، ءار ءتۇرلى تاجىريبەلەر جاساۋ، سارالاۋ جانە ولاردان قورىتىندىلار شىعارۋ سياقتى، تاعى دا اتقاراتىن جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى الدە قايدا كەڭ.
اسپيرانتۋرانى ءساتتى اياقتاپ، كانديداتتىق ديسسەرتاسياسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە ءساتتى قورعاپ شىققان جاس عالىمعا وداق كولەمىندە نازار اۋدارىلدى. وكىنىشكە وراي، سول تۇستاعى قازاق كسر جوعارعى جانە ارناۋلى ورتا وقۋ مينيسترلىگى تالانتتى جاس عالىمعا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قالاسىنداعى ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنان ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىندەي ورىن تاۋىپ بەرمەدى. ونىڭ تۇپ-توركىنىندە قانات جايا باستاعان تامىر-تانىستىق دەرتى جاتتى. امالى قالماعان امانكۇل قازاق كسر اكادەمياسىنىڭ توپىراقتانۋ ينستيتۋتىنا قاتارداعى قىزمەتكەر ەسەبىندە ورنالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. مۇندا ول 1981 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. بۇل جىلدار دا عىلىم ءۇشىن تەككە كەتكەن جوق. توپىراق حيمياسى، گەوحيميا سالالارىندا ۇدايى ىزدەنىس تانىتىپ، كوپتەگەن عىلىمي ماقالالار جاريالادى، ۇجىمدىق مونوگرافيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
جاس عالىم امانكۇل اقباسوۆانىڭ ىزگى ارمانى – ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ دا ءساتى ءتۇستى. ول قازمۋ-دىڭ اناليتيكالىق حيميا كافەدراسىنا جەتەكشى مامان بولىپ ورالدى. 1979-1980 جىلدار ارالىعىندا لەنسوۆەت اتىنداعى لەنينگراد تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا بەتكەيلىك-بەلسەندى زاتتەكتەر فيزيكا-حيمياسى بويىنشا قايتا دايىنداۋ فاكۋلتەتىندە بىلىكتىلىگىن كوتەردى. امانكۇل جاقان قىزى ءۇشىن ودان كەيىنگى جىلدار جەمىستى بولدى. ول «جەزقازعانتۇستىمەتالل» عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ، مىس ساپاسىن ارتتىرۋعا، ءوندىرىس پروسەستەرىنەن ءبولىنىپ شىققان قالدىقتاردى قايتا پايدالانۋعا، ءسويتىپ قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. قىرۋار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، جۇزگە جۋىق ەڭبەك جازدى. بۇلار بۇرىنعى وداقتىق، رەسپۋبليكالىق سالالىق عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاندى.
سولاردىڭ ءبىرى – «جەزپەن» پرەپاراتى دەپ اتالادى. بۇل قۇرامىندا مىشياگى بار كۇكىرت قىشقىلىن (ول ءتۇستى مەتاللۋرگيادا كوبىنەسە دالاعا توگىلەتىن، سونىڭ سالدارىنان قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگياسى بۇلىنەتىن) تەحنولوگيالىق پروسەستەر ارقىلى قايتا وڭدەۋدەن الىناتىن پرەپارات. ونىڭ سىناعى الماتى وبلىسىنىڭ ءبىرقاتار شارۋاشىلىقتارىندا ءساتتى ءوتتى. جاڭالىق پوتەنت بولىمدەرىنىڭ اۆتورلىق كۋالىكتەرى ارقىلى بەكىتىلدى. سول جىلدارى قازاقستانداعى ساۋىن سيىرلارى مەن ءىرى قارا مالدارى تابىندارىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى تۋبەركۋلەز، برۋسەللەز جانە تۇماۋ سياقتى اۋرۋعا شالدىققانىن ەسكەرسەك جاڭالىق وتە قۇندى بولدى. پرەپاراتپەن مال تۇراتىن قورالاردى قاتارىنان بىرنەشە رەت دەزينفەكسيادان وتكىزگەندە جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتاتىن ميكروبتاردىڭ ءوسىپ-ونىپ، تارالۋى كۇرت تەجەلدى. سول سياقتى امانكۇل جاقان قىزىنىڭ «جەزپەن-2» پرەپاراتىنىڭ دا قۇندىلىعى جوعارى باعالاندى. ول سيىرلاردىڭ تۇياعىندا پايدا بولعان ءىرىڭدى جارالاردى جازۋعا ارنالعان ەدى. بۇل پرەپارات تا وڭتۇستىك وبلىستاردىڭ كوپتەگەن شارۋاشىلىقتارىندا سىناقتان وتكىزىلىپ، پايدالى جاقتارى انىقتالدى.
مىنە، وسىنداي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى مەن اشىلعان جاڭالىقتارى امانكۇل اقباسوۆانىڭ «ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى مىشياك قوسىندىلارى بار تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەردى وڭدەپ، پايدالانۋدىڭ شيكىزات قورىن ۇنەمدەۋگە جانە ەكولوگيانى جاقسارتۋعا تيگىزەر ءتيىمدى اسەرى» دەگەن تاقىرىپتا «قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعات قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋ» ماماندىعى بويىنشا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن الۋ جونىندە دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعاۋىنا نەگىز بولدى.
ديسسەرتاسيا ماسكەۋدىڭ د.ي.مەندەلەيەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا 1991 جىلى قورعالدى.
وندا ديسسەرتانتتىڭ رەسمي وپپونەنتتەرى تەحنيكا، حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى، پروفەسسورلار ۆ.ۆ.تاراسوۆ، س.ي.جدانوۆ، ۆ.ۆ.ياكشين ۇسىنىلعان عىلىمي ەڭبەككە جوعارى باعا بەردى. 1995 جىلى جوعارعى اتتەستاسيالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن وعان پروفەسسور عىلىمي اتاعى بەرىلدى. وسى جىلى امانكۇل جاقان قىزىنىڭ رەسپۋبليكا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قۇرمەتتى اتاعى، سونداي-اق ەكولوگيا حالىقتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاعى بەرىلدى. سونداي-اق كورنەكتى عالىم امانكۇل اقباسوۆا الەمدىك عىلىمعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2012 جىلى رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەلىگىنە قابىلدانىپ، Honorus causa of Academy of National History حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى عىلىم دوكتورى دارەجەسىنە يە بولدى. ءوز سالاسىنىڭ اسا بىلگىر مامان-عالىمى ا.اقباسوۆا 1996-1998 جىلدارى «ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حابارشىسى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، 2001-2004 جىلدارى «گيدرومەتەورولوگيا جانە ەكولوگيا»، «قازاق ترانسپورت جانە كوممۋنيكاسيا اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى»، «قازاقستاننىڭ وندىرىستىك ترانسپورتى»، «تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تابيعاتتى پايدالانۋ جانە انتروپوسفەرا ماسەلەلەرى» حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارىنىڭ جانە رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ «حالىقارالىق ستۋدەنتتىك عىلىمي جارشىسى» ەلەكتروندى عىلىمي جۋرنالىنىڭ رەداكسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. سونداي-اق كورنەكتى ەكولوگ-عالىم 1995 جىلدان بەرى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديسسەرتاسيالىق كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولىپ كەلەدى، ال 1999-2003 جىلدارى ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «گەوەكولوگيا» جانە «ەكولوگيا» ماماندىقتارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. تانىمال عالىم امانكۇل جاقان قىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2 دوكتورلىق، 2 رھD دوكتورلىق، 11 كانديداتتىق جانە 15-تەن استام ماگيسترلىك ديسسەرتاسيالار قورعالدى. عالىم-اكادەميكتىڭ 350-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن، ونىڭ ىشىندە 3 مونوگرافيا (1ء-ى گەرمانيادا شىققان)، 5 وقۋلىق، 15-تەن استام وقۋقۇرالى، 4 تەرمينولوگيالىق سوزدىگى، 1 ەكولوگيالىق ەنسيكلوپەديا بار. سونداي-اق عالىم 20-دان استام اۆتورلىق كۋالىك پەن ونەرتابىس پاتەنتتەرىنىڭ اۆتورى.
اكادەميك-عالىم امانكۇل اقباسوۆا 1993 جىلدان بەرى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ارا-تۇرا م.تىنىشبايەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاسيا اكادەمياسىنىڭ جانە ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولدى. حالىقارالىق ءبىلىم ورداسىندا جالپى ەكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، رەكتوردىڭ عىلىم جونىندەگى كەڭەسشىسى، عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2008 جىلدان بەرى ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
امانكۇل جاقان قىزىنىڭ ينستيتۋت ديرەكتورى رەتىندە اتقارىپ وتىرعان قىزمەتى ەرەكشە نازار اۋدارادى. ول ەڭ الدىمەن ينستيتۋتتىڭ سترك مەك 17025-2007 ستاندارتىنا سايكەس «ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە حيميالىق تالداۋ» زەرتحاناسىن اككركديتتەۋدەن جوعارى دەڭگەيدە ءساتتى وتكىزدى. قازىرگى كەزدە ا.اقباسوۆا باسشىلىق ەتەتىن ينستيتۋت 53-تەن استام شارۋاشىلىق كەلىسىم-شارتتارمەن رەسپۋبليكانىڭ ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىندا مونيتورينگ، ەكولوگيالىق ءتولقۇجاتتار جاساۋ، جوبالار جاساۋ سياقتى عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىستار اتقارۋدا. وسى ورايدا امانكۇل جاقان قىزى باستاعان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ەكولوگيالىق ساراپتاۋ، اۋا اتموسفەراسىن تازالاۋ، مونيتورينگ، قۇرىلىس ماتەريالدارىن شيكىزات قالدىقتارىنىن الۋ، تەحنولوگيالىق ۇردىستەردىڭ از نەمەسە قالدىقسىز تەحنولوگيالارىن جاساۋ ارقىلى تاۋارلىق ونىمدەر الۋ، توپىراقتى زياندى قالدىقتار مەن اۋىر مەتالداردان دەتوكسيكاسيالاۋ ادىستەرىن جاساۋ، ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ، دارىلىك-پروفيلاكتيكالىق بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى جاساۋ، ءتورت تۇلىك مالدى ءارتۇرلى اۋرۋلاردان ەمدەۋ باعىتتارىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. سونداي-اق ۇجىم عالىم-زەرتتەۋشىلەرى وڭتۇستىك وڭىردەگى ەكولوگيالىق زارداپتاردى ازايتۋ ماقساتىمەن تىنباي جۇمىس اتقارۋدا.
ينستيتۋت كەلىسىم-شارت نەگىزىندە ءوندىرىس سالالارىنا قاتىستى عىلىمي جۇمىستار مەن ەكولوگيالىق نورماتيۆتەر جوبالارىن جاساۋدى ىسكە اسىرۋدا. ناقتىلاپ ايتار بولساق، قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار ايماقتارىندا، ونىڭ ىشىندە تۇركىستان، وتىرار اۋداندارى دا بار، ءوندىرىستىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرىن باعالاۋ جانە ءنورماتيۆتى قۇجاتتاردىڭ جوبالارىن جاساۋ (اتقارىلعان جۇمىستاردان ۋنيۆەرسيتەت قاسساسىنا 12 ميلليون 19 مىڭ تەڭگە پايدا ءتۇستى). قازىرگى كەزدە تۇركىستان، كەنتاۋ قالالارىنا جانە تۇركىستان اۋدانىنا قاتىستى ەكولوگيالىق ءتولقۇجاتتار جاساۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك جۇمىستارىنىڭ بازاسىندا تومەندەگىدەيعىلىمي نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالار جاسالعان: جوعارى ساپالى ۆەرميكومپوست جانە كاليفورنيالىق قۇرتتاردىڭ بيوماسساسىن الۋدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى ادىستەرىمەن (ۇزاقتىعى 4-6 اي) سالىستىرعاندا جىلدامداتىلعان ءادىسى نەگىزىندە جەتىلدىرىلگەن ۆەرميتەحنولوگياسى. الىنعان قۇرتتاردىڭ بيوماسساسى ۆەتەريناريا مەن مەديسينالىق پراكتيكادا قۇستار مەن جانۋارلارعا پروفيلاكتيكالىق، ەمدىك جانە ۇيلەستىرىلگەن تاعامدىق ازىق-جەمدەرى رەتىندە قولدانىلاتىن جاڭا بيولوگيالىق بەلسەندى پرەپاراتتاردىڭ نەگىزى بولا الادى.
كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ كۇكىرت-پەرليتقۇرامداس قالدىقتارى، ۆەرميكومپوست، اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ قالدىقتارىن كادەگە جاراتىلعان ونىمدەرى نەگىزىندە ءتۇسىمى از توپىراقتىڭ بيولوگيالىق جانە فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتاتىن جاڭا تىڭايتقىش-مەليوراتيۆتىك قۇرام ازىرلەندى (ق ر يننوۆاسيالىق پاتەنتى الىندى، حالىقارالىق پاتەنتكە ءوتىنىم بەرىلدى). پرەپارات وسىمدىكتەردىڭ ءوسىمى مەن دامۋىن بەيىمدەيتىن قاسيەتكە يە، سونىمەن قاتار، مۇنايمەن، اۋىر مەتالدارمەن جانە باسقا دا ەكوتوكسيكانتتارمەن لاستانعان توپىراقتاردى دەتوكسيكاسيالاۋعا جاعداي جاسايدى، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق تازا ونىمدەرىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاسالىنعان تىڭايتقىش – مەليوراتيۆتىك قۇرام دالالىق جاعدايدا سىناقتاردان وتۋدە (ۋنيۆەرسيتەتتىڭبوتانيكالىق باعى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ ءارتۇرلى شارۋا قوجالىقتارى).
حيميا ونەركاسىبىنىڭ كۇكىرت-پەرليت قۇرامداس قالدىقتارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قالدىقتارى نەگىزىندە بەلگىلى ادىستەردەن ەرەكشەلەتنەتىن ءبىرقاتار قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ رەسەپتۋرالارى جاسالىندى (ق ر يننوۆاسيالىق پاتەنتى الىندى، حالىقارالىق پاتەنتكە ءوتىنىم بەرىلدى). قازىرگى كەزدە «سكز-U»ج ش س (جاڭاقورعان اۋدانى، كۇكىرت قىشقىل زاۋىتى) بازاسىندا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىسى بويىنشا زاۋىتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ بيزنەس-جوسپارى جاسالىنۋدا.
عىلىم الەمىندە وزىندىك ايشىقتى ورنى بار تاماشا عالىم، ۇلاعاتتى ۇستاز امانكۇل جاقان قىزى اقباسوۆا قانداي قۇرمەت-قوشامەتكە بولماسىن ابدەن لايىق. اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس ءبىرقاتار شەتەلدەردە دە مويىندالعان. 1970 جىلى كسرو جوعارعى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ «ۇزدىك عىلىمي جۇمىسى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان اسپيرانت قىز بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىنىن ايقىن دالەلدەگەن بولاتىن. سودان بەرگى وتكەن قىرىق بەس جىل ىشىندە ول عىلىمنىڭ حيميا، تەحنيكا، ەكولوگيا سالالارىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمدى عالىمى رەتىندە تانىلۋمەن كەلەدى. ونىڭ قازاقستان عىلىمىن دامىتۋعا، جاستاردى عىلىمعا، بىلىمگە باۋلۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن ماقتانىشپەن ايتقان ءجون.
امانكۇل جاقان قىزىنىڭ عىلىمداعى ۇستانعان باعىتىن شىن مانىندە ەرلىك ءىس دەپ قاراۋ كەرەك. بارشاعا بەلگىلى، مەتاللۋرگيا سالاسى ناعىز ەرلەر عانا ىستەيتىن ءوندىرىس وشاعى سانالادى، اسقان ەرىك-جىگەردى، كۇش-قۋاتتى، شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەدى. مەتالل قورىتىلاتىن ىستىق سەحتاردا ۇدايى تاجىريبە جۇرگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە عالىمنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ اۋماعى سانالاتىن مىشياكتىڭ ادام اعزاسىنا زياندى اسەرىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن ايتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆا باسقاراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇبەگەيلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا. امانكۇل جاقان قىزى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى جاريالاعان عىلىمي جوبالار بايقاۋلارىندا بىرنەشە مەملەكەتتىك گرانتتاردىڭ جەڭىمپازى اتانىپ، عىلىمي جەتەكشىلىك جاساۋدا. مۇنداي تابىسقا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ەلىمىزدە ءوزىن-وزى ايقىن دالەلدەگەن، بولاشاعى كەمەل عىلىمي جوبالارعا باسا نازار اۋدارىلىپ، قارجىلاندىرىلادى.
پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆانىڭ عىلىمداعى تاماشا تابىستارى مەرەيىن ءوسىرىپ، زور قۇرمەتكە بولەۋدە. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكا «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى-2012» اتاعىنا يە بولدى، 2012 جىلى ونەرتابىستى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ا.نوبەل مەدالىمەن (رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسى)، 2013 جىلى «ەڭبەكپەن جانە بىلىممەن» حالىقارالىق وردەنىمەن (حالىقارالىق كونسورسيۋم، ميۋنحەن، گەرمانيا)، 2013 جىلى رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ «عىلىم مەن بىلىمگە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» مەدالىمەن، 2015 جىلى پاريجدىك كىتاپ سالونىنىڭ التىن مەدالىمەن (پاريج، فرانسيا) ماراپاتتالدى. بىلىكتى عالىم، ۇلاعاتتى ۇستاز امانكۇل جاقانقىزىنا بەرىلگەن وسىنداي ماراپاتتاۋلار الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ قازاقستان عىلىمىنا دەگەن لايىقتى باعاسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. جالپى عىلىم جولىنا قابىلەت-جىگەرى مول، رۋحى كۇشتىلەر عانا تۇسەتىنىن مويىندار بولساق، ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆا بويىنداعى بۋىرقانعان وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىمەن قايتپاس تا قايسار قازاق قىزى ەكەنىن ءوزىنىڭ ءومىر جولىندا بارشاعا ايقىن دالەلدەپ كەلە جاتقان جان دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس.
پروفەسسور امانكۇل اقباسوۆانىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ قىرلارى ادام جانىن شۋاققا بولەيدى. جاستارى ۇلعايىپ، زەينەتكەرلىككە شىققان اكەسى جاقان مەن اناسى اقكۇلاش ۇلدارى، وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ پودپولكوۆنيگى امانجول مەن وبلىستىق ورمان-توعاي شارۋاشىلىعىنىڭ باس ديرەكتورى باقىتجاننىڭ قولىندا تۇرۋعا كەلىسىمدەرىن بەرمەدى، تۇلا بويى تۇڭعىشتارى امانكۇلگە ءوز تاعدىرلارىن سەنىپ تاپسىردى. وعان دا تالاي-تالاي جىلدار ءوتتى. اياۋلى اناسى مەن عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋعا تىرىسقان، قيىن ساتتەردە قاسىنان تابىلىپ، جانىنا جالاۋ بولعان ادال ازاماتى، جۋرناليستىك ابىرويىن اسقاق ۇستاعان اسىل قوساعى اسكەردى قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنا ارۋلاپ قويدى. (جۋرناليست اسكەر يساقوۆ – ءاساعا ءومىرىنىڭ سوڭعى ونشاقتى جىلىندا ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدىق ەتىپ، ءدارىس وقىدى، بولاشاق جۋرناليست كادرلارىن دايارلاۋدا وزىندىك ءىزىن قالدىردى). ءقازىر جاسى توقساننىڭ تورتەۋىنەن اسقان سۇيىكتى اكەسى جاقان اقساقال قايسار قىزىنىڭ رۋحاني دەمەۋشىسى ءھام تىلەكشىسى.
كەزىندە اۋزىنا باتىر اتا باۋىرجان مومىش ۇلى تۇكىرىپ، باتاسىن بەرگەن، ءقازىر قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققان ولجاس اسكەر ۇلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن كيبەرنەتيكا سالاسى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىردى. ءبىلىم ورداسىنا مۇنداي مامان قاجەت بولدى. بۇل كۇندەرى ول ماسكەۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى، رەسەي-كورەي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. تاياۋ ۋاقىتتا دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىن قورعاۋعا دايىندالىپ جۇرگەن جايى بار.
ال، باستاپقىدا الماتى مەديسينا ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ، ءقازمۋ-دىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن دە ۇزدىك تامامداعان گاۋھار اسكەر قىزى اناسىنىڭ ىزىمەن عىلىم الەمىنە قۇلاش ۇردى. ءقازىر ەلەمىزدەگى تانىمال عالىمدار ساناتىندا، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. تاياۋ كۇندەرى جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان تەحنيكا عىلىمى سالاسىنداعى ساناۋلى قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى، ءوزىنىڭ قايتپاس تا قايسار قاسيەتىمەن عىلىم الەمىندە شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەن اكادەميك-پروفەسسور امانكۇل جاقان قىزى اقباسوۆانىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى قيا جولداردا جەمىستى ەڭبەگى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ءالى دە شىعاتىن بيىكتەرى، الاتىن اسۋلارى الدا. پروفەسسوردىڭ بويىنداعى بۋىرقانعان قايرات-جىگەرى، سان-سالالى عىلىمي ىزدەنىستەرى، ءوزىن ءاردايىم قاۋمالاپ جۇرەتىن ءىزباسار شاكىرتتەرى جۇرەكتەرگە نىق سەنىم ۇيالاتادى. قاجىماس عالىم امانكۇل جاقان قىزىنىڭ جەتىستىكتەرى قالاي ماراپاتتاۋعا دا ابدەن لايىق!
سەيدۋللا سادىقوۆ
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
تۇركىستان قالاسى.
دەرەككوز: "قازاق ءۇنى" گازەتى
