باقىتنۇر وتاربايەۆا، ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى، الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ەۇ ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن تاۋەلسىز ەلىمىزدە ازاماتتىق فورۋم وتكىزىلىپ، ۇلتتىق دەڭگەيدە ەڭ العاش رەت مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى تۇراقتى پىكىر الماسۋ مەن ءوزارا ىقپالداسىپ قىزمەت جاساۋدىڭ بەرىك نەگىزى قالانعانى ەسىمىزدە. ءدال سول كەزەڭنەن باستاپ، قازاقستاندا ۇەۇ قىزمەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءبىرقاتار ماڭىزدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتار قابىلدانىپ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جاڭا زامان تالابىنا ساي تۇعىرىن بەكىتىپ، نىعايدى.
ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» جوسپارىنداعى مەملەكەتتىك فۋنكسيالاردىڭ ءبىرقاتارىن ءوزىن-وزى باسقاراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا بەرۋ تۋرالى تاپسىرماسى ۋاقىت تىنىسىن ءدوپ باسقان اسا ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.ۇسىنىلعان جاڭا رەفورمادا الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەردەگى ءارتۇرلى سالاداعى مونيتورينگ ءجۇرگىزۋ، تىركەۋ، اككرەديتتەۋ، ليسەنزيا بەرۋ سياقتى قىزمەت تۇرلەرى ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورعا بەرگەندىگىمەن بايلانىستىرىلادى. بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سوڭعى جىلدارى بىرتىندەپ قارقىن الا باستاعاندىقتان، مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا تاپسىرماسى ەندىگى جەردە وسى سالانىڭ ودان ءارى دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەرى انىق.
قازىرگى كۇندە قازاقستان اۋماعىندا شامامەن 18 مىڭعا جۋىق ۇەۇ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە، ادامدارعا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە، جاستار اراسىندا اعارتۋشىلىق جۇرگىزۋگە، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن دارىپتەۋگە، قورشاعان ورتانى قورعاۋعا، ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ءىسىن رەتتەۋ سياقتى كوپتەگەن سالالارعا قاتىسىپ وتىر.ماسەلەن، وتكەن جىلى ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىندە 5 مىڭعا جۋىق، استانادا 2،5 مىڭنان اسا ۇەۇ تىركەلگەن ەكەن.وسى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن قالا اكىمدىگىنىڭ جانىندا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەس ۇيلەسءتىرىپ وتىرادى.
سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسىم بولىگى جەكەلەگەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ءوز ىنتاسىمەن قۇرىلعانىن اتاي كەتكەن ءجون. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ومىردە ورىن الىپ جاتقان بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك قيىندىقتاردى شەشۋ بارىسىندا قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋدى بارىنشا كۇشەيتۋ. سونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار مەن زەينەتكەرلەرگە جاردەمدەسۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ، تۋعان حالقىمىزدىڭ جانە ەلىمىزدەگى باسقا دا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءسالت-داستۇرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ، ازاماتتاردىڭ كوڭىل كۇيلەرىن زەرتتەۋ، ايەلدەردىڭ كوشباسشىلىق مەكتەءبىن دامىتۋ، كوپشىلىك ساناسىنا ەكولوگيالىق تاربيەنى ءسىڭىرۋ جانە جاستار تاربيەسىن نىعايتۋ سياقتى سان-سالالى مىندەتتەر بار. كوزگە كورىنبەيتىن بۇل قيىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرقاتارى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى ناتيجەسىندە ويداعىداي شەءشىلىپ تە جاتىر.
وسى ورايدا پارلامەنتتە جالپى جۇرت يگىلىگى ءۇشىن پايدالى ءىس اتقاراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن قولداۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن ءبىرقاتار زاڭعا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ تالپىنىسى قوعامدى قۋانتىپ وتىر. سوڭعى كەزدەرى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اتقاراتىن جانە كورسەتەتىن قىزمەتتەرىنىڭ تۇرلەرى كەڭەيتىلىپ، بەلگىلى ءبىر سالاعا كاسىبي ماماندانۋ شەڭبەرى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. سونىڭ قاتارىندا قوعامدىق قور، كورپوراتيۆتi قور سياقتى كوممەرسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ تۇرلەرى دە دامىپ كەلەدى. جالپى، كوممەرسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ 80%-ىنان استامى قوعامدىق بىرلەستىكتەر نەمەسە قوعامدىق قورلار بولىپ وتىر. مىسال رەتىندە، ورتالىق ازيا ەۆرازيا قورىنىڭ قىزمەت اياسىنىڭ كەڭەيگەنىن جانە وسى سالادا ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاعانىن ايتار ەدىم.
2005 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك سەرىكتەستەر جۇيەسىنە ەنگەن واە قورى ەلدەگى ازاماتتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا وتىرىپ، جەرگىلىكتى ۇيىمداردىڭ جۇيەسىن نىعايۋعا، قاراپايىم ادامداردىڭ ءوز بولاشاعىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن كوتەرۋدە قوعامدىق جانە جەكە رەسۋرستاردى ۇيلەستىرە ءبىلدى. 2012 جىلى وسى قوردىڭ قولعا الۋىمەن «ۇەۇ سەكتورىنداعى ساراپشىلار الەۋەتىنىڭ دامۋ باستاماسى» اتتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ، قوعام ومىرىندەگى تىڭ جاڭالىق رەتىندە قابىلداندى. اتالمىش جوباعا قازاقستانداعى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ستراتەگياسى اياسىندا «شيەۆرون» كومپانياسى تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلدى.
ەندى بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتىنا توقتالساق، ول – ازاماتتارعا كاسىبي ساپالى قىزمەت كورسەتۋ جانە قوعام مۇددەلەرىن قورعاۋ اياسىندا ازاماتتىق سەكتور الەۋەءتىن نىعايتۋ. ودان بولەك سەرىكتەس رەتىندە ءبىءرىگىپ جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بۇل جوباعا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىرەۋىن تارتۋ كوزدەلدى. بۇل رەتتە پروفەسسورلارى مەن وقىتۋشىلارى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار، ءوز ءشاكىرتتەرىمەن بىرىگىپ، الەۋمەتتىك دامۋ ءجانە عىلىم باعىتىندا ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى تاڭدالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ۋنيۆەرسيتەت جانىنان زياتكەرلىك جانە ماتەريالدى رەسۋرستاردى بىرىكتىرە وتىرىپ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ينستيتۋسيونالدىق دامۋ سالاسىنداعى زاماناۋي ءبىلىمىن ارتتىرۋدى، جيناقتاۋدى جانە ءارى قاراي دامىتۋدى ۇسىناتىن ۇەۇ ساراپتاما ورتالىعى قۇرىلدى.
بۇدان باسقا وسى وقۋ جىلىندا «شيەۆرون» كومپانياسىنىڭ كومەگىمەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا العاش رەت «كوممەرسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ مەنەدجمەنتى» اتتى ماماندىق بويىنشا ىسكەرلىك اكىمشىلىك جوباسىن ەنگىزدى. ياعني، نارىقتاعى سۇرانىس نەگىزىندە بولاشاقتا ۇەۇ سالاسىندا كاسىبي ماماندار دايارلانىپ شىعاتىن بولادى. بۇل باستاما دا ەلباسىنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان جوعارى دەڭگەيدەگى باسەكەگە تۇسە الاتىن كاسىبي مامانداردى دايارلاۋ ساياساتىنا ساي كەلەدى.
سونىمەن قاتار ۇەۇ وكىلدەرى ءۇشىن ءوز ءبىلىمدەرىن تولىقتىرۋعا كومەكتەسەتىن، قىسقا ۋاقىتتا اقپاراتتىق الاڭ رەتىندە كەڭىنەن تانىلعان www.ngoexpert.kz سايتى ىسكە قوسىلدى.كوممەرسيالىق ەمەس سەكتورعا لايىقتى، قاراجات ۇنەمدەلەتىن، ۇيىمداستىرۋ جاعىنان كوپ ۋاقىتتى المايتىن ءارى كەڭ اۋقىمدى اۋديتوريانى قامتيتىن ۆەبينارلار جوباسى باستاۋ الدى.
ارينە، ءار جۇمىستىڭ ءالسىز تۇستارى بولادى. مىسالى، ءبىزدىڭ سالادا قازاقشا ستاندارتتالعان ازاماتتىق لەكسيكانىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەدى. سول سەبەپتەن، ساراپتاما ورتالىعىندا ۇەۇ جاتتىقتىرۋشىلارى ءۇشىن قازاقشا-ورىسشا تەرميندەردىڭ سوزدىگىن قۇراستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ونىڭ ماقساتى – كوممەرسيالىق ەمەس سەكتوردا قولدانىلاتىن تەرمينولوگيانى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋ. سوزدىكتى قۇراستىرعان جاتتىقتىرۋشىلار قولدانىستاعى بارلىق تەرميندەردى بىرىزگە ءتۇسىرىپ، ماڭىزدى كورنەكى قۇرال جاساپ شىقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇەۇ-لارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى دامىتۋ قۇرالى – وسى جوبانىڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ تابىلادى. الماتىدا جانە وزگە وڭىرلەردە قازاق تىلىندە 6 رەت ترەنينگ وتكىزىلدى. 130 ادام قاتىسقان وسى ترەنينگ اقىسىز نەگىزدە وتكىزىلگەندىگىن، جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ تىڭداۋشىلار قويعان بارلىق ساۋالداردى قاناعاتتاندىرعانىن اتاپ وتۋگە بولادى.
قىزىعۋشى جۇرتتىڭ تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا الماتىدا «الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە بيزنەس پەن ۇەۇ-نىڭ سەرىكتەستىگى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنسيا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جيىندا ۇەۇ مەن بيزنەستىڭ ءوزارا ءتيىمدى جۇمىسى دامۋىنىڭ تۇراقتى مەحانيزمدەرى قاراستىرىلدى، كوممەرسيالىق ەمەس جانە بيزنەس سەكتور اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ، ودان ءارى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ، ۇسىنىستار دايىندالدى. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى مەملەكەتتىڭ ءرولى، بيلىكتىڭ بيزنەستىك الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى تىلگە تيەك ەتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيزنەس-قۇرىلىمدارمەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋداعى جازباشا نۇسقاۋلىقتار جاسالىپ، باياندامالار جيناعى جارىققا شىقتى.
ءبىز بۇل ماسەلەنى بەكەر قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا بيزنەس پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىنداعى سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونداي-اق كوممەرسيالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الەۋمەتتىك ءماسەلەلەردى شەشۋدەگى ارەكەتى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. ياعني، بۇگىندە بيزنەستىك قاۋىم مەملەكەتتىك تۇرعىدا كەڭىنەن ويلاستىرىلعان جانە الەۋمەتتىك باعىتتاعى جۇمىستارعا كوڭىل اۋدارىپ قانا قويماي، ءوزارا سەرىكتەس قارىم-قاتىناس قۇرۋدا جەكە، تاجىريبەسى مول ۇەۇ-مەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى ەكى جاققا دا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرءدى شەشۋدەگى ءرولىن كوتەرۋ جانە يننوۆاسيالىق ادىس-تاسىلدەردى ەنگىزۋ باعىتىنداعى قىزمەتىن كۇشەيتەدى.
تۇيىندەپ ايتقاندا، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دەموكراتيالىق ۇردىستەرگە ساي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى – تۇتاس قوعام ءۇشىن پايدالى دەگىمىز كەلەدى.
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
