ۇلان اۋدانى – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايىرعى اۋداننىڭ ءبىرى. ايماق حالقىنىڭ 3،4 پايىزى وسى اۋداندا ورنالاسقان. اكىمشىلىك ورتالىعى قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى – قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
جىل سايىن كوركەيىپ كەلە جاتقان اۋداندا بۇگىنگى تاڭدا 16 اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق ءبىرلىك، 16 سەلولىق جانە پوسەلكەلىك وكرۋگ، 46 ەلءدى مەكەن بار. 2015 جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى ءمالىمەتكە سەنسەك، بۇگىنگى تاڭدا مۇندا ءوڭىر حالقىنىڭ 7 پايىزى تۇرادى، بۇل شامامەن 40 مىڭنان استام ادام. ايماقتاعى حالىقتىڭ 70 پايىزى – قازاقتار، 27 پايىزى – ورىستار، قالعان 3 پايىزى وزگە ۇلتتار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
ۇلان اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىنا نازار اۋدارار بولساق، مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. اۋدان كولەمىندە اۆتوموبيل جولى 729 شاقىرىمدى قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 168، وبلىستىق دەڭگەيدەگى جول – 162، اۋداندىق ماڭىزى بار جول 22،9 شاقىرىمدى قۇراپ وتىر. ەگەر دەرەككە جۇگىنەر بولساق، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 53،0 پايىزى قاناعاتتانارلىق، 3،4 پايىزى جاقسى جاعدايدا. جالپى، ۇلان ءوڭىءرى ارقىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءوسكەمەن – الماتى جانە وسكەمەن – استانا تاس جولى وتەتىنىنىڭ ءوزى ايماقتىڭ ايرىقشا ەكەءنىن ايقىنداعانداي.
ءوڭىردىڭ جاعىمدى ءارى تۇراقتى دامۋ ءۇستىندە ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ناقتى سالالاردا ءناتيجە جوعارى. ەنەرگەتيكا، جەڭىل جانە تاماق، حيميا جانە اعاش وڭدەۋ ءوندىرىسى مەن قۇرىلىس ماتاريالدارى سالاسى جاندانىپ كەلەدى. بۇل وڭىرگە كەلۋشىلەردىڭ قىزىعا قارايتىن جاعى دا بار. ۇلان اۋدانى تۋريستىك سالاسىمەن مىقتى.
اۋدان ەجەلدەن ەرەكشە جاراتىلعان، التاي سىلەمدەرىنىڭ قوماقتى دا جۇمباقتى ءبولىگى، ءاستى-ۇستى تۇنعان بايلىق-قارت قالباتاۋدىڭ قويىنى-قونىشىن مەكەندەپ، عاسىرلار تىزبەگىندە تالاي تار جول، تايعاق كەشۋ كورسە دە، تابانىن تايدىرماعان جاۋجۇرەك ەردىڭ، جومارت ەلدىڭ تۇراعى. بۇل ولكەنى جەر بەءتىندەگى بارلىق جولداردىڭ تۇيىسەتىن گەوگرافيالىق ايلاققا نەمەسە توراپتى ستانساعا تەڭەۋگە بولادى. ءدال وسى ورتالىق قازاقستاننان باتىس ءسىبىردىڭ يت تۇمسىعى وتپەس ورمانىن، موڭعوليا مەن قىتايدىڭ قۇمدى ءشول دالاسىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق وسى ولكەنى ءبىر كۇن ارالاساڭىز، كۇن نۇرىنا مالىنعان دالا مەن شىڭدارىن، قار مەن مۇز باسقان تاۋلاردىڭ بىر-بىرىمەن ۇلاسىپ جاتقانىن بايقار ەدىڭىز. ولكەنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى مىنادا: مىڭداعان ۇلكەندى-كىءشىلى وزەندەر مەن كولدەر، ءساندى اۋىلدار مەن كەنتتەر، اسەم قالالار اينالاعا كورىك بەءرىپ تۇرادى.
وڭىردە «ۇلان پيراميداسى» بار. ەرتىستى بويلاي دالالى تاۆرياعا قاراي بەت العاندا ەگيپەتتىك «حەوپس» پيراميداسىن ەسكە ءتۇسىرەءتىن بيىكتىگى 700 مەترگە جۋىق دۋلىعالى وقشاۋلانا كوزگە شالىنادى. تاۋدىڭ ۇشار باسى الىستان قاراعاندا باتىردىڭ دۋلىعاسىنداي بولىپ كورىنگەندىكتەن دە تاۋ دۋلىعالى دەپ اتالعان. تاۋدىڭ باس جاعىندا تابيعاتتىڭ قۇدىرەتىمەن جاسالعان ۇڭگىرلەر بار.ونىڭ ەنى ءبىر شاقىرىمنان، ۇزىندىعى ەكى شاقىرىمنان اسىپ جىعىلادى. اق-باۋىر – تاس ءداۋىرىنىڭ وبسەرۆاتورياسى دا كەلۋشىلەرءدى قىزىقتىرادى. كەندى التاي ءوڭىرىنىڭ ءمادەني ەسكەرتكىشتەرى تاس داۋىرىنە جاتاتىن اق-باۋىر كەشەنى بولىپ تابىلادى. ول تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەردى ەسكەرسەك، XIX-عاسىردىڭ اياعى XX-عاسىردىڭ باسىنا جاتادى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا زەرتتەۋ جۇيەءسى باستالىپ، قىزىقتى تاس بەتىنە ورنەكتەلگەن بەينەلەر اق-باۋىر قالبا تاۋلارىندا ساعىر (لەنينكا) اۋىلىنىڭ شەتىندە، وسكەمەن قالاسىنان 38 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
ۇلان اۋدانىنداعى اۋماعى اتشاپتىرىم جەرءدى الىپ جاتقان «شىبىندى كول» سۇلۋلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. 20 مىڭ گەكتار اۋماعى بار «قايىڭدى ورمانىنان» 200–300 جىلدىق قايىڭداردى ۇشىراتۋعا بولادى. «ءىنجۋ-مارجان سىبە كولدەرى» ايماعى ادامداردى قاراعايلى ورمانىمەن عانا ەمەس، جەر بەدەرىنىڭ اسەمدىگىمەن، تاۋ اۋاسىمەن، ءمولدىر وزەن-بۇلاقتارىمەن، ايناداي جارقىراعان كولدەرىمەن وزىنە تارتىپ تۇرادى. قالبانىڭ گراءنيتتى وڭىرىندەگى كولدەردىڭ دەنساۋلىقتى جاقسارتۋداعى ماڭىزى ەرەكشە.
سۇلۋلىعىمەن تامساندىرعان وڭىردە شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە دامىپ كەلەدى. 2015 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىنگە مالىمەتكە نازار اۋدارار بولساق، وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا، اتالعان سالا 31،1 پايىزعا وسكەن. قازىرگى تاڭدا شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن 173 كاسىپورىن بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل سالانىڭ جاندانا تۇسكەنىن مىنا ءبىر دەرەكتەن-اق اڭعارۋعا بولادى: مۇنىڭ ىشىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىن 90-نان استام. دەمەك، ناتيجە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 18 پايىزعا ارتقان.
بۇل شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ جايى دەسەك، جەتەكشى ءوندىرىس باعىتىندا دا كورسەتكىش جوعارى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 8 ايىندا ءونءدىرىس ورىندارى 11110،3 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءونءدىردى. ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسىم ءبولىگىن، اتاپ ايتقاندا 90،4 پايىزىن وندەۋ سالاسى قۇرايدى. تاۋ- كەن وندىرىسىندە دە العا جىلجۋ بار. سونداي-اق اۋداندا 23،3 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلدى، ءسۇت – 39،4 مىڭ توننا، جۇمىرتقا – 14، 9 ملن دانا ءوندىرىلدى. ءىرى قارا مال دا 57، 3 مىڭ باسقا جەتتى، ونىڭ – 21، 6 مىڭى سيىر، قوي مەن ەشكى – 114،6 مىڭ شاماسىندا. جىلقىنىڭ سانى – 22،5 مىڭنان استى.
جالپى ايتار بولساق، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا دا بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە 2015 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا حالىقتىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى 85589 تەڭگەنى قۇرادى.
ەلباسى جىل سايىنعى جولداۋىندا ايماقتاعى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلامانىڭ دامۋىنا باستى نازار اۋدارىپ كەلەدى. ينۆەستيسيا تارتىپ، جەرگىلىكتى حالىقتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ – ۇلكەن شارۋا ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۇلان اۋدانىندا يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلاما نەگىزىندە 3 جوبا جۇزەگە اسىپ جاتىر. جىلدىق قۇنى 3351،3 ميليون تەڭگە تۇراتىن «وسكەمەن قۇس فابريكاسىندا» قۇس ەتىن 20000 تونناعا دەيىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى تۇر. سونىمەن قاتار «وسكەمەن پوليەتيلەن قۇبىرى زاۋىتى مەن ەت جانە ءۇي قۇستارى قۇرىلىسى زاۋىتىن سالۋ دا وزەكتى. 2014 جىلى دا ءبىرقاتار جوبالار جۇزەگە استى. اتاپ ايتار بولساق، ساراتوۆكا سەلوسىنىڭ ماڭايىندا ۋىلدىرىق جانە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ ەتىن وڭدەۋ جوباسى باستالدى. مۇنداعى ماقسات – بالىق ونىمدەرىن قازاقستانعا جانە ەلدەن تىس جەرلەرگە تاراتۋ. سونداي-اق «ءونءدىرىس 2» باعدارلاماسى بويىنشا «بولاشاق» كح جوعارى ساپالى ەت ونىمدەرىن دايىنداۋدى ىسكە اسىرماق. بۇل رەتتە وندىرىسكە ينۆەستيسيالىق سالىم 3000 ملن تەڭگە شاماسىندا، ونىڭ ىشىندە 120 ميلليونى كاسىپورىنىڭ ءوزىنىكى بولسا، 180 ملن تەڭگە «سبەربانك» ارقىلى الىنىپ وتىر. ەگەر بۇل جوبا جۇزەگە اساتىن بولسا، وندا كاسىپورىن جىلىنا 200 توننا سيىر ەتى، 100 توننا جىلقى، 400 توننا قوي ەتىن نارىققا شىعارماق. جابدىقتاردىڭ بارلىعى دا رەسەي، سلوۆاكيا جانە ءوز رەسپۋبليكامىزدان اكەلىنەدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى قىرقۇيەكتىڭ اياعى بولماق.
بۇل عانا ەمەس، اۋداندا «التىن اسىق، «قۇلان»، «جول كارتاسى جۇمىسپەن قامتۋ – 2020»، «تۇرعىن ءۇي – 2020»، «جاسىل ەكونوميكا» جانە تاعى دا باسقا مەملەكەتتىك جانە ايماقتىق باعدارلامالار ورىندالىپ جاتىر.
ارينە، اتالعان اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى مەن حالىقتىڭ جۇمىسپەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتىلۋى، ەڭ الدىمەن، باسشىعا قاتىستى ەكەءنى ءسوزسىز. بۇل ورايدا جاس تا بولسا، ءىسكەرءلىگىمەن تانىلىپ جۇرگەن ۇلان اۋدانى اكىءمىءنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دۋلات قاجانوۆتىڭ ەڭبەگى قاجىرلى دەپ ايتۋعا بولادى. مىقتى مەنەدجەر رەتىندە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن كوزگە ءتۇسىپ، ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسى كورىنە باستاعان دۋلات زايسانبەك ۇلىنىڭ ماقساتى ايقىن. ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتىڭ تاپسىرمالارىن ۋاقىتىلى ورىنداۋ. سونىمەن قاتار ەل بيۋدجەتىن ىسىراپ ەتپەي، قارجىنىڭ دەر كەزىندە جۇمسالىپ، ءتيىسءتى نىسانداردىڭ ءوز شاعىندا اياقتالۋى.
– ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋى حالىققا زور سەرءپىن بەردى. ءبىز حالىقتىڭ ورتاسىندا وتىرعاندىقتان كوپشىلىكتىڭ تىلەگىن بارىنشا قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسامىز. پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» حالىقتىڭ رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ – باستى مىندەتىمىز. سوندىقتان ەلدىك ءمۇددەنى كوزدەيتىن بۇل تاريحي قۇجات ءبارىءمىزءدىڭ باستى تۇعىرنامامىزعا اينالۋى كەرەك، – دەيدى ۇلان اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دۋلات قاجانوۆ.
"قامشى"سىلتەيدى
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات
