جاڭا جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك ناننىڭ باعاسىن نارىق رەتتەيتىن بولادى. بۇعان دەيىن نان باعاسىن ۇكىمەت باقىلاۋدا ۇستاعان ەدى. ءبىراق نارىقتىڭ تالابى، قازىرگى قارجىلىق جاعداي نان باعاسىنىڭ دا ەركىن اينالىمعا تۇسكەنىن دۇرىس دەپ سانايدى. ارينە، قازىرگىدەي داعدارىس كەزىندە ناننىڭ باعاسى ەركىن اينالىمعا تۇسسە، بۇرىنعىعا قاراعاندا، قىمباتتاماسا ارزانداماسى ءمالىم. ال بۇل رەتتە ۇكىمەت الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعاندارعا ءتيىستى كومەك كورسەتپەك.
قازىرگى كۇنى نان باعاسىن تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ارنايى سۋبسيديا ءبولىنىپ وتىر. ماسەلەن، 2014 جىلدان بەرى قاراي بۇل ماقساتقا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 17 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان. قۇزىرلى ورگان وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى استىق وندىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋ جۇيەسى سالاداعى ءباسەكەلەستىكتى تەجەۋدە. ويتكەنى، مەملەكەتتىڭ كومەگىن ادەتتە ءىرى كاسىپورىندار يەلەنەدى. ولار ءوز كەزەگىندە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا اسىعار ەمەس. وسىلايشا، نان باعاسىن جاساندى ۇستاپ تۇرۋ ءتيىمءسىز، دەيدى جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ارمان ەۆنييەۆ. ونىڭ ءمالىمدەۋىنشە، بيدايدىڭ وزىندىك قۇنى 30 پايىزدان كوپ ەمەس. قالعانى جانار-جاعارماي، ەلەكتر ەنەرگياسى، كولىك شىعىنى، تاعى باسقالار.
«ءبىز بۇل ماسەلەنى ۇنەمى شارۋالاردىڭ ەسەبىنەن نەمەسە بيۋدجەتتىك سۋبسيديا ارقىلى شەشىپ وتىردىق. ەندى الداعى جىلدان باستاپ ناننىڭ باعاسىن نارىق ءوزى رەتتەيدى. ارينە، ءار قالاداعى باعا ءارتۇرلى. مەنىڭشە، باسەكەلەستىك كوپ بولسا، ءتىپتى باعا تومەندەۋى دە مۇمكىن. سالانى باسەكەلەستىك قۇتقارادى. ءبىز كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت. مىسالى، ەۋروپانى الىپ قارايىق. ولار ناننىڭ ءتۇر-تۇرىن ءوندىرەدى. ال ءبىز بيداي ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە جەتىنشى ورىندامىز. سوعان قاراماستان، كارى قۇرلىقتاعىداي ناننىڭ ءتۇر-تۇرىن ءوندىرىپ جاتقانىمىز شامالى»، دەدى ا.ەۆنييەۆ.
بۇل شەشىمدى استىق ءونءدىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى دا قولداپ وتىر. بيداي ءوندىرۋشى ەلدەر قاتارىندا جەتىنشى ورىندا تۇرساق تا، نان زاۋىتتارىن اشۋعا قۇلىقتى كاسىپكەرلەرىمىز از. وسىنىڭ سالدارىنان سالا تۇرالاپ تۇر، دەيدى ماماندار. «نان باعاسىن ەركىن اينالىمعا جىبەرسەك، سالانىڭ جاڭا تىنىسى اشىلادى. بىرنەشە جىلدىق تاجىريبەسى بار ادام رەتىندە ايتامىن، ينۆەستيسيا تارتۋعا، جوعارى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە، ءونىم تۇرلەرىن ارتتىرۋعا سەپ بولادى»، دەيدى قازاقستاننىڭ استىق جانە نان ءوندىرۋشىلەرى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەنيي گان. سونداي-اق، ول نان باعاسىنىڭ نەندەي ماسەلەلەرگە سۇيەنىپ تۇزەتىلەتىنىن دە ايتتى.
«نان باعاسى ءونىمدى وندىرۋگە كەتكەن شىعىن كولەمىنە قاراي تۇزەتىلەتىن بولادى، ياعني ەلەكتر ەنەرگياسى قۇنىنىڭ ءوسۋى، جالپى تاريفتەردىڭ ءوسۋى دەگەندەي ماسەلەلەر قاراستىرىلادى. نەگىزى نان ءوندىرىسى دە وزگە دە ءوندىرىس تۇرلەرى سياقتى ەكونوميكالىق ۇدەرىس بولىپ تابىلادى»، دەدى ە.گان. ساراپشى اتاپ وتكەندەي، ۇكىمەت بىرنەشە جىلدار بويى نان باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ بويىنشا ساياسات ۇستانىپ كەلدى، وسى رەتتە بۇل ساياساتتان مەملەكەتتىڭ باس تارتۋى وتە ورىندى، سەبەبى، قازاقستاندىقتاردىڭ نانعا شىعىنى 3-5 پايىز ارالىعىندا جانە بۇل وزگە شىعىندارمەن پارا-پار كەلمەيدى.
«الەۋمەتتىك نان باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ تەندەنسياسىن وزىمىزبەن بىرگە سۇيرەتىپ كەلە جاتقانىمىزعا ءبىراز بولدى. نان باعاسى كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ ۇكىمەتتىڭ نازارىندا كەلدى. بۇگىندە بىزدە جولاقىسى 80-100 تەڭگە بولعان جاعدايدا، نان باعاسى 60 تەڭگەنى قۇراپ وتىر، ارينە، بۇل دۇرىس ەمەس، دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى. ياعني، اقيقاتتان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ، قىمباتشىلىق بايقالىپ، كوپتەگەن قىزمەت باعاسى كوتەرىلىپ كەتكەندە، نان باعاسىن بۇرىنعىداي ۇستاپ تۇرۋ اقىلعا قونىمسىز جانە بيزنەسكە بەلدەن باسقان كەدەرگى دەيدى ولار.
ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا قالىپتاسقان جاھاندىق داعدارىسقا بايلانىستى تاماق ونىمدەرىنىڭ كەيبىرى قىمباتتادى. مۇنى ەسكەرگەن ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا حالىقتىڭ وسال توبىنا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ بويىنشا شەشىم قابىلداۋدا. بۇل رەتتە، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت باسشىسى ارمان ومىربايەۆ قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدا وتەماقى تولەۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعانىن ايتادى. ەگەر نان باعاسى قىمباتتاسا، وندا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى دە قايتا قارالادى. ونىڭ دەڭگەيى كوتەرىلسە، الەۋمەتتىك كومەكتەردىڭ كولەمى دە ۇلعايتىلادى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ءاربىر قازاقستاندىق نان ساتىپ الۋعا كۇنىنە ورتاشا ەسەپپەن 76 تەڭگە جۇمسايدى ەكەن. ال جىلىنا 45 كيلو نان تۇتىنادى. ياعني، حالىقتىڭ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندە ءبىر كۇنگى نان ءۇشىن تولەنەتىن اقشا 76 تەڭگە. وسىدان كەلىپ، الەۋمەتتىك كومەك مولشەرىنىڭ از بولىپ وتىرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستاندا ناننىڭ باعاسى قىمباتتاعان جاعدايدا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كولەمى وزگەرەتىن بولادى. بۇل اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2015 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى اقپاراتقا سايكەس، ااك-تى تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن 34،7 مىڭ ازامات الىپ وتىر، ااك-تىڭ ءبىر ادامعا شاققانداعى كولەمى ورتا ەسەپپەن 2407 تەڭگەنى قۇرايدى. وتكەن جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ااك الۋشىلاردىڭ سانى 32،2 پايىزعا قىسقارعان، سايكەسىنشە، ااك-تىڭ جالپى تولەم كولەمى 967،6 ملن. تەڭگەدەن 752،5 ملن. تەڭگەگە دەيىن ازايعان.
سول سەبەپتى 2016 جىلدان باستاپ نان باعاسىن نارىق رەتتەيتىن بولعان جاعدايدا، الەۋمەتتىك از قامتىلعاندارعا الەۋمەتتىك ناندى ساتىپ الۋعا ارنالعان ارنايى وتەماقى بەرىلمەك. وعان قانشا قارجى جۇمسالاتىنى دا ەسەپتەلىپتى. قۇزىرلى ورگانداردىڭ مالىمەتىنشە، الەۋمەتتىك جاعدايى تومەندەرگە نان ساتىپ الۋ ءۇشىن بولىنەتىن قارجى 2 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال بۇل نان باعاسىن ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن كەتكەن 17 ملرد. تەڭگەدەن الدەقايدا از ەكەنى انىق.
جالپى، نان ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋدى توقتاتۋ اياق استىنان شىعارىلعان، «ەستەن تاندىرار» جاڭالىق ەمەس. وعان ۇكىمەت تاراپى باياۋ قىسقارتۋمەن، بىرتىندەپ كەلىپ وتىر. ماسەلەن، 2008 جىلى بيدايدىڭ تونناسى 42 مىڭ تەڭگە كەزىندە 600 گرامم سالماعىمەن ءبىرىنشى سۇرىپتى ۇننان جاسالعان ناننىڭ وزىندىك قۇنى 47 تەڭگە بولاتىن. 2015 جىلدىڭ قازانىنان باستاپ، ناندى سۋبسيديالاۋ كولەمى تاعى 2،5 مىڭ تەڭگەگە قىسقارتىلدى. ال 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسياسى بۇل كاتەگوريانى نارىقتىق جاعدايعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
نان باعاسىن نارىققا بەرۋ تۋرالى ماسەلە قوعامدا تالقىلانىپ جاتقاندىعىنا وراي، كەشە اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيسە-مينيسترى ساپارحان وماروۆ استاناداعى نان وندىرىسىندە وزىندىك ورنى بار بىردەن-بىر كاسىپورىن «استانالىق نان» جشس-دا جۋرناليستەرمەن جولىعىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىردى.
«سىزدەر بۇل باعدارلامانى جاقسى بىلەسىزدەر. باعدارلاما 2009 جىلى باستالىپ، وسى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. العاشقى ساتتە استىقتى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار ءۇشىن استىق نارىقتان تومەن باعامەن مەملەكەتتىك قوردان ءبولىنىپ كەلدى. ودان كەيىن بارىنشا نارىقتىق ادىسكە كوشۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعاننان كەيىن 2013 جىلدان باستاپ استىقتى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار ساتىپ الاتىن استىق قۇنىن سۋبسيديالاۋ قولعا الىندى. ماسەلەن، استىقتى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار استىقتى نارىقتان بەلگىلى ءبىر سوماعا ساتىپ الادى. ال ايىرماسى بەلگىلى ءبىر باعاعا دەيىن مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاندى. باستاپقى ساتتە سۋبسيديا كولەمى استىقتىڭ 1 تونناسىنا 18 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ال اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتارىنان ول 14 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى»، دەدى ۆيسە-مينيستر.
ۆيسە-مينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ناۋبايحانالارعا توقسان سايىن بولكە باعاسىن 1،4 تەڭگەگە قىمباتتاتۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. «باستاپقىدا سۋبسيديا كولەمى تونناسىنا 18 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا، اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ونىڭ كولەمى 5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءتۇستى. ال بۇل رەتتە نان باعاسى وزگەرىسسىز قالدى. جالپى، بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اعىمداعى جىلى 11،5 ملرد. تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. بۇعان دەيىن جىل سايىن شامامەن 6-7 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ كەلگەن. اعىمداعى جىلى سوما ۇلكەن. سەبەبى، بۇعان دەيىن باعدارلاما 4-5 اي كولەمىندە جۇزەگە اسىرىلسا، ال بيىل باعدارلاما 9 ايعا سوزىلدى»، دەدى س.وماروۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، وسى سەبەپتى مەملەكەتتىك كوميسسيا الداعى جىلدان نان باعاسىن سۋبسيديالاۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. سەبەبى، الەۋمەتتىك ناندى باي دا، كەدەي دە ساتىپ الادى. ەندىگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان وتباسىلارعا الەۋمەتتىك كومەك تەتىگى ەنگىزىلمەك. بۇل شارا مەملەكەت قاراجاتىن ءبىراز ۇنەمدەۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
«بارلىق ناۋبايحانالارعا نان باعاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. ءبىراق، كوپتەگەن وبلىستار بۇل مۇمكىنشىلىكتەرىن پايدالانعان جوق. سوندىقتان دا، ولارعا 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن نان باعاسىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى»، دەدى ول.
«استانالىق نان» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ابدراحىم تولەندييەۆ تە بۇل ماسەلەنىڭ وتە ورىندى ەكەنىن، نان باعاسىن كوتەرۋ كاسىپكەرلىككە كومەكتەسىپ قانا قويماي، اس اتاسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنۋگە دە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە نان باعاسىنىڭ ارزان بولۋى سالدارىنان قانشاما كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىسى تۇرالاپ، كەيبىرەۋلەر ءتىپتى، جابىلۋعا ءماجبۇر بولعان. ماسەلەن، وسىدان ءۇش جىل بۇرىن سۋبسيدياعا قاتىستى مەموراندۋمعا 30 كاسىپورىن قول قويسا، ودان كەيىنگى جىلى 14-كە، ال بيىل بار بولعانى 12 كاسىپورىنعا ازايعان. بۇل دەگەنىمىز، سۋبسيديالاۋدىڭ تيىمسىزدىگىن، ال ودان كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قۋاتى ازايماسا، كوبەيمەگەندىگىن اڭعارتادى دەيدى كاسىپكەر. سونداي-اق، ول بۇگىندە ءبىر كۇندە ءبىر ادام ءبىر بولكە نان جەمەيتىنىن، ال ونىڭ باعاسىن وتباسىنا شىققاندا قالتاعا سونشالىق اۋىر تيمەيتىنىن العا تارتتى. الداعى ۋاقىتتا نان باعاسى ۇن باعاسىنا وراي قويىلاتىنىن جەتكىزگەن كاسىپكەر، بۇل ماسەلەدەن ەشقانداي ساياسي استار ىزدەمەۋگە شاقىردى.
دەرەككوز:ەگەمەن قازاقستان
