عۇمىردىڭ ەكى كەزەڭى ىستىق بولا تۇسەدى مە دەيمىن جىلدار وتكەن سايىن. ونىڭ ءبىرى – قامسىز بالالىق داۋرەن دە، ەكىنشىسى، البىرت جىگىتتىك كەزەڭ ەكەن. الاڭسىز ۋاقىت... ءبىراق ۇزاق ەمەس. بىرتە-بىرتە الىستاي بەرەدى. ورالماسىن بىلسەڭ دە اڭسايسىڭ. جادتا قايتا جاڭعىرتاسىڭ ەسىڭدە ساقتالعان جايتتاردى، كوز الدىڭا بەينەسىن اكەلەسىڭ. ءبىر ءسات جانىڭا شۋاق توگەدى. مەرەيلەنەسىڭ... بالا كەزىمىزدە تالاي كۋا بولعانبىز، باس قوسىپ قاۋقىلداسقان اۋىل قارتتارىنىڭ جاستىق شاقتارىن ءسوز ەتكەنىنە. كەيبىرى ءتىپتى جاس الا-تۇعىن جانارىنا. ەسكى كۇنىنە ەلەسپەن ساياحاتتاپ، كوڭىلىنە مەدەت تابادى ەكەن عوي كەيىن باعامداسام... سول كۇيگە ءبىز دە ەنىپ كەلە جاتقان جايدامىز.
سۇراستىرا-سۇراستىرا ءجۇرىپ، كەيىنىرەكتە تاۋىپ العان، بۇلا داۋرەننىڭ كۋا-بەلەسى ستۋدەنتتىك كەزدە بىرگە وقىعان، الىستا تۇراتىن تورت-بەس «قىز-جىگىتكە» ارا-تۇرا تەلەفون شالاتىنىم بار. سول ادەتپەن بىردە سوناۋ وسكەمەندەگى نيازبەكوۆ قاناتقا حابارلاستىم. جانقالتادان جارتى قۇرت ءبولىپ جەگەن جان دوس. ءقازىر وبلىستىق دراما تەاتردا اكتەر. بۇل جولى ۇزاق اڭگىمەلەستىك. وتكەن-كەتكەندى ەسكە تۇسىردىك. «اناۋ قايدا، مىناۋ قايدا؟» «اناۋ اندا، مىناۋ مىندا». «ال، – دەيمىن ودان ءارى ءبارىن بىلە تۇسكىم كەپ، تۇگەندەپ الماق نيەتپەن، – انا تالعات قايدا وسى؟ سۇراستىرسام ەشكىم بىلمەيدى. حابارىڭ بار ما؟ ىسماعۇلوۆتى ايتام. دومبىراشى». «اي، ول قايتىس بولىپتى. ءادىلحان ايتتى. قابىلوۆ شە. قايدااا...» توبەمنەن سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي... ءبىرازعا شەيىن ەشنارسەگە زاۋقىم سوقپادى. تالعاتتىڭ بەينەسى كولبەڭدەي بەردى...
1983 جىل. تامىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى. الماتى شاھارى. رەسپۋبليكالىق ەسترادا-سيرك ونەرى ستۋدياسىنا تۇسكەن كەزىمىز. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان قىز-جىگىتتەر. ءبارىمىز دە بايزاقوۆ پەن جاندوسوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاتاقحاناسىنان ورىن الدىق. بىر-بىرىمىزبەن ءجون سۇراسا باستادىق. «تانىسىپ قويايىق، اتىڭ كىم؟» «اتىم بالەنشە»، «مەن تۇگەنشە». «قايدانسىڭ؟» «بالەن جاقتانمىن». وقۋعا تۇسكەندەردىڭ ىشىندە ۇزىن بويلى، شاشى قايراتتى، ويلى جانار، قىرشا مۇرىن، قالىڭ قاستى، اقشىل ءوڭدى جىگىتتىڭ ونەرى وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇردى. كۇيدىڭ سان ءتۇرىن توگىلتەدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن. قۇرمانعازى، دايراباي... دومبىرا پەرنەسىندە جوعارى-تومەن جۇيىتكي قوزعالعان سالالى ساۋساقتارى مەن كوسىلتە قاققان تەگەۋرىندى قاعىسىنىڭ مانەر-تۇرپاتى، الۋان ايشىقتى دىبىس-ورنەگى ءبارىمىزدى تاڭقالدىردى. «مىقتى، مىقتى...» – دەيمىز باسىمىزدى ەرىكسىز شايقاپ. بىلىستىك. ەسىمى – تالعات ەكەن. فاميلياسى ىسماعۇلوۆ. پەتروپاۆلوۆتانمىن دەيدى. سوزگە ساراڭداۋ كورىنەدى.
سول كەزدەگى ۇردىسپەن، وقۋعا كىرىسپەستەن بۇرىن ءبىزدى ءبىر ايعا تالدىقورعان جاقتاعى اۋدانداردىڭ بىرىنە قاراستى كولحوزعا كومەكتەسۋگە جىبەردى. القاپتا كارتوپ جينادىق. جۇمىستان سوڭ شارشاعانىمىزدى ۇمىتىپ كەتەمىز. جاستىقتىڭ اسەرى. كەشكى استان سوڭ ءان سوزامىز، كۇي تارتامىز. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا شەيىن دۋ-دۋ. قىزداردىڭ سىڭعىر-سىڭعىر كۇلكىسى... و، داريعا-اي! باسىمىزبەن بارىپ تاستى ۇرعان، وكپەمىز جوق قىرمىزى قىزىل زامان ەدى ول دا ءبىر!
تۇستىكتى جۇمىستىڭ باسىندا ازىرلەيتىن-دى. اسپازشىلار ۇستەل ۇستىنە قاسىق-شانىشقىلاردى، ىدىستاردى، نان ءتىلىنىپ سالىنعان تاباقتاردى ورنالاستىرىپ قويىپ شىققانشا اجەپتاۋىر ۋاقىت وتەدى. سوندايدا تالعاتقا «كوڭىلاشار» دەيدى جىگىتتەردىڭ بىرەۋى. سونى ول كۇتىپ وتىرعانداي. دەرەۋ ماقساتتىڭ جانىنان تاستاماي الا جۇرەتىن دومبىراسىن قولعا الادى. كۇمبىرلەتە جونەلەدى. كۇي باسىن اتتاردىڭ شاۋىپ كەلە جاتقان تۇياق دۇبىرىمەن اسەرلەندىرىپ جىبەرەتىن. اۋەلى الىستان تالىپ ەستىلەدى. سونان سوڭ سول دىبىس ءجايلاپ جاقىنداي بەرەدى، جاقىنداي بەرەدى. سالدەن كەيىن قالىڭ ءدۇبىر اپ-انىق ەستىلىپ، قۇلاقتىڭ ءدال تۇبىنە تاقالعان ساتتە كۇي اۋەنى باستالىپ كەتەدى. مىڭ سان تۇلپار ساتىرلاتا شاۋىپ قاسىڭنان وتە شىققانداي... كەيدە «ادايدى» ارىنداتادى. كەيدە «شالقىمانى» شالقىتادى. تالعات جەتكىزۋ ماشىقتارى كۇردەلى وسى كۇيلەردى دە وزگەشە ءبىر قۇشتارلىقپەن ءسۇيىنىپ ورىنداۋشى ەدى. وڭ قولىنىڭ جەڭىل قوزعالىسىن، تەگەۋرىندى قاعىسىنىڭ جويقىن ەكپىنىن سوڭىنا دەيىن ءپاس تۇسىرمەي قالىبىندا ساقتايتىن... وقۋ بىتىرگەنسىن ونىڭ ايدىك دومبىراشى بولاتىنىنا، تالانتىنىڭ جارقىراي تانىلاتىنىنا ءبارىمىز ءشۇباسىز سەنىپ، اسەم ءشارى الماتىعا ورالدىق.
ساباق باستالىپ، ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. ستۋدەنتتەر ءار ماماندىق بويىنشا توپتاسىپ، بىرگە جۇرەتىن بولدى. حالىق ارتىستەرى، انشىلەر عاريفوللا قۇرمانعالييەۆتىڭ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ (وقىتۋشىسى جانىبەك كارمەنوۆ) جانە دومبىراشى قۇبىش مۇحيتوۆتىڭ كلاسىندا وقيتىن شاكىرتتەر ءبىر ورتاعا بىرىكتىك. وزگەلەر «نارودنيكتەر» دەپ اتاپ كەتتى ءبىزدىڭ توبىمىزدى.
تالعاتتىڭ ساباق الاتىن ۇستازى – پروفەسسور قۇبىش مۇحيتوۆ. حالىق كومپوزيتورى، ءانشى مۇحيت مەرالى ۇلىنىڭ جۇراعاتى. تاجىريبەلى، بەدەلدى، شوڭ پەداگوگ. بۇل كىسىنىڭ الدىنان وتكەن شاكىرتتەرى شەتىنەن ەل تانىعان داۋلەسكەر دومبىراشىلار. قارشىعا احمەدياروۆ، راقىم تاجىبايەۆ ت.ب. تالعات ماقسات دەگەن جىگىتپەن ءبىر بولمەگە ورنالاسقان-تىن اقتوبەنىڭ ويىل جاعىنان كەلگەن. سەبەبى ەكەۋى دە قۇبىش اعانىڭ كلاسىندا وقيدى. بىرگە بارادى ساباققا، بىرگە كەلەدى. ەگىز قوزىداي. «ءاي، تالعات، بولسايشى كەشىكتىك قوي»، – دەپ اسىقتىرعان كۋرستاس دوسىنىڭ سوڭىنان جۇگىرە شىققان تالعات بوتينكاسىنىڭ باۋىن جۇرە بايلاپ بارا جاتاتىن ىلعي. ماقسات اكەدەن ەرتە ايرىلعان. جالعىز ۇل ەكەن. مىنەزى جۇمساق. اقكوڭىل ءھام بار بولسا قولىنداعىسىن ايامايتىن جومارت. بۇعاناسى قاتپاي باسىنان وتكەرگەن ءتۇرلى قيىنشىلىقتاردىڭ اسەرى مە، ايتەۋىر قولىنان كەلسە جىلى سوزىمەن دەمەپ، كومەكتەسۋگە دايىن تۇرادى. ماقسات تىلەپبەرگەن وسى كۇنى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاقتىڭ اكادەميالىق ۇلت اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى...
ءبىر بولمە ىشىندە قاتار دايىندالۋ – ستۋدەنت دومبىراشىلار ءۇشىن وتە قيىن. كەيدە تالعات جاتاقحانانىڭ بوس تۇرعان فويەسىن مەنشىكتەيدى. ول ۇستازى مىندەتتەگەن شىعارمانى مەڭگەرىپ شىعۋعا اسا ىنتازار كوڭىلىمەن قۇلشىنا كىرىسەتىن. كۇي اۋەزىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاپ، ەكى كوزىن جۇمىپ، اشىپ، مىنا دۇنيەنى ۇمىتادى. ۇزاق، وتە ۇزاق تارتادى. دايىندىعىن اياقتاعانسىن دا دومبىراسىن تىزەسىنە قويىپ، ساۋساقتارىن سىتىرلاتىپ، ءبىر نۇكتەگە قادالىپ وتىرىپ قالاتىن.
تالعاتتىڭ شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋدەگى ىزدەنىسى مول ەدى. فويەدە تۇراتىن تەلەديداردان اندا-ساندا بەرىلىپ قالاتىن كەيبىر اتاقتى دومبىراشىلاردىڭ كونسەرتىن قۇر تاماشالاپ قويمايتىن، زەيىنىن تۇگەلدەي ولاردىڭ ساۋساقتارىنا، اسپاپتا پەرنە بويلاتا جەڭىل قوزعالتۋ، جيناقى ۇستاۋ، ۇشىمەن باسۋ تارتىپتەرى داعدىلارىنا، دىبىسقا وزگەشە رەڭكتەر بەرۋ تاسىلدەرىنە (اپپليكاتۋراسىنا)، ىشەكتى مانەرلى قاعىپ، اۋەندى ارلەندىرىپ اۋەزدەندىرە ءبىلۋ ماشىقتارىنا اۋداراتىن. تىڭداپ بولعان سوڭ، جۇگىرە باسىپ بولمەسىنەن دومبىراسىن الىپ شىعىپ: «تەرىسقاقپايدىڭ» مىنا ساعاسىندا بىلاي الۋ كەرەك ەكەن عوي»، – دەيدى كۇيدىڭ يگەرە الماي جۇرگەن تۇسىن الدەنەشە قايتالاي تارتىپ. شىعارمانىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنىن ءوز ورنەگىندە قالىپتاپ شىققانىنا قاتتى قۋاناتىن. تالعاتقا كەيدە كۇي تارت دەپ قولقا سالامىز. ادەتىنشە ەش بالسىنبەيدى. قايتا سوعان ول ريزا بولاتىن. ىنتا-ىقىلاسىمەن تارتاتىن، بەرىلىپ تارتاتىن. سونان سوڭ كۇي تاريحىنا نە ەسكىلىكتى ورىنداۋشىلارعا بايلانىستى اڭگىمەگە اۋىسامىز. تالعاتقا وسىنداي سۇحبات قۇرعان ۇنايدى. تەك كۇي، كۇيشىلەر تۋرالى بولسا ساعاتتاپ وتىرۋعا بار. مۇندايدا اشىلا سويلەيتىن. دومبىراشى جاقسى فورمادا ءجۇرۋ ءۇشىن، قولعا ۇنەمى جاتتىقتىرۋ جۇمىستارىن جاساعان ءجون، دەيتىن ول. وڭ قولدى سىرەستىرىپ ۇستاماۋ كەرەك، كۇيدەگى شتريحتاردى بەرۋگە بوگەت بولادى، دەيتىن تاعى دا. جاي ايتىپ قويمايدى. سونى ىستەيتىن. ساۋساقتارىن اشىپ-جۇمادى. جۇدىرىعىن ءتۇيىپ بۋىنىن اينالدىرا قوزعايدى، ءيىپ، جازادى. بۇنىسى كەيىن قالىپتى ادەتكە اينالىپ كەتتى. وتىرعان جەرىندە دە، كوشەدە كەلە جاتىپ تا وسى جاتتىعۋلارىن جۇرگىزە بەرەتىن. راسىندا تۇراقتى ماشىقتىڭ ارقاسى بولار، كۇي شەرتكەندە وڭ قولىن قوسپاسىنان يگەندە توقسان گرادۋستىق تىك ءتورتبۇرىشتىڭ ءپىشىنىن جاسايتىن...
بىردە قىز-جىگىتتەردىڭ بىرەۋى ۇسىنىس ايتتى «قىمىزحاناعا» بارايىق دەپ. بۇل – شاھارداعى كەلۋشىلەرىنە تەك ۇلتتىق تاعام-سۋسىندار ۇسىناتىن سول كەزدەگى تاماقتانۋ ءارى دەمالىس ورىنى ەدى. بۇرىنعى وك عيماراتىنا قارسى، وڭ جاق بەتتە، كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ استىڭعى بولىگىنە ورنالاسقان. الگى ءسوزدى ءبارىمىز ماقۇل كورىپ، ءبىر جارىم ساعاتتىق وتىرىسقا تاپسىرىس بەردىك. ءىشى كيىز ءۇيدىڭ يىلگەن كەرەگەسى پىشىنىندەگى قۋىستارعا ءبولىنىپ تاستالعان. ءارقايسىسىندا دومبىرا ءىلۋلى تۇر. بىزدەر سونىڭ ءبىرىن يەمدەندىك. كەلەسى قۋىسقا دا دابىرلاسىپ وزگە قازاق جاستارى جايعاسىپ جاتتى. الدىمىزعا باۋىرساق سالىنعان بىرنەشە تارەلكا قويىلدى. سونسوڭ شاراعا قۇيىلعان قىمىز كەلدى. ويۋ بادىزدەگەن بىرنەشە اعاش توستاعان، سابى ورنەكتەلگەن وجاۋ اكەلىندى. سونان كەيىن ەت كەلدى الدىمىزعا. ىشىپ-جەپ جاتىرمىز. سالدەن سوڭ كورشى قۋىستاعى الگى بەيتانىس جىگىتەردىڭ ءبىرى كۇيدى توكتى دەيسىڭ. «ال، تالعات قالىسپا، سەن دە قامشى باس...»، – دەدىك. ونىڭ ادەتى بار-تىن، قاسىنداعى دومبىرا شەرتكەن ادامنىڭ كۇيى اياقتالعانشا دەگبىرى كەتەتىن. تىپىرشىپ قولىن ۋقالاي بەرەتىن. بۇل جولى دا ءسويتتى. ازەر وتىر. اناۋ اياقتاعانى سول ەدى، تالعات كوسىلتە جونەلدى. «تالعات، تالعات...» تۇس-تۇستان شۋ-شۋ ەتەمىز. ارقالانىپ كەتكەن. ارىنداپ بارىپ ءبىتىردى. انا جىگىت تە توسىلىپ قالمادى، ىلە جاڭا ءبىر كۇيدىڭ شەتىن شىعاردى. ناشىنىنە كەلتىرە تارتادى ەكەن. بىردە جەلدىرتتى، بىردە داۋىلداتتى، بىردە كۇڭىرەنتتى... كەزەك تالعاتقا كەلدى. «تەرىسقاقپايدى» قاقتى. ورىندالۋ ماشىعى، شەبەرلىگى، بولەكشە تۇرپاتتاعى شىعارما ەدى. قولى اۋانى ەرسىلى-قارسىلى تىلگىلەيدى. ەكپىنى الەمات. اۋەزى، ءبىتىمى، قاعىسپەن ايشىقتالىپ اشىلاتىن بۇل كۇيدى ءتىپتى جاندىرىپ جىبەردى. مۇنان سوڭ كەزەك الگى بەيتانىس جىگىتكە كەلدى. ودان تالعات. ودان جاڭاعى جىگىت... ءبىراز كۇيدىڭ باسى قايرىلدى. تالعات ۇستەمدىك قۇرا باستادى. ول دومبىرانى قولعا العاندا دابىر-دۇبىر سوزدەر كىلت تىيىلىپ، تىنىشتىق ورنايدى. ءبىر كەزدە “سەرپەرگە” كوشتى. ىنتازارلىقپەن ىقىلاستانا ورىندايتىن كۇيى. سەكۋندالىق ينتەرۆالدىق قوزعالىسقا قۇرىلعان اۋەن. مويىعان كوڭىلگە جىگەر، سەرپىلىس بەرەتىن، رۋحتى جانيتىن اۋەز... جەلپىنتىپ جىبەرەدى. ماڭ دالادا ات ۇستىندە جەلدىرتىپ كەلە جاتقاندايسىڭ. قيالىڭ سامعاپ، شارتاراپتى كەزەدى. وسى قالىپتان ايرىلىعىڭ كەلمەيدى... يىرىمىنە ۇيىرە تارتقان اۋەز الدەنەدەن سوڭ اياقتالدى. ساتىر-سۇتىر شاپالاق. انا تۇستان، مىنا تۇستان داۋىستار شىعادى. «جارايسىڭ جىگىت!»، «بارەكەلدە!» وتىرىستىڭ دا ۋاقىتى ءبىتتى وسى مەزەتتە. ورىندارىمىزدان دابىرلاسا شۋلاي كوتەرىلىپ، سىرتقا بەتتەدىك. كوزىم ءتۇسىپ كەتتى، تالعاتتىڭ ەتى جەۋسىز، توستاعانداعى قىمىزى شالا ىشىلگەن كۇيدە قالىپتى. ءبىراق ءوزى كوڭىلدى. ءوڭى ريزا كەيىپتە. تاماشالاعان قاۋىمنىڭ ءبىرازى ەسىك جاقتان كۇتىپ الىپ، تالعاتتىڭ قولىن قىسىپ، القاپ جاتتى... كۇيدىڭ رۋحى ونى وسىلايشا قاناتتاندىراتىن، راحاتقا بولەيتىن.
كوڭىلدە ساقتالىپ قالعان ۇزىك-ۇزىك ەلەستەر تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتىر...
1984 جىل. ماۋسىم ايىنىڭ باسى. جەكسەنبى ەدى. ءىشىم پىسىپ وتىرعانمىن. تالعات كەلىپ: «وسى الماتىدا مەنىڭ جيەن اعام تۇرىپ جاتىر، سوعان ماقسات، سەن، مەن، ۇشەۋىمىز بارىپ كەلەيىك. ول كىسى عاريفوللانىڭ اندەرىن جاقسى كورەدى»، – دەدى. «جاقسى»، – دەدىم بىردەن كەلىسىپ. قۇر قول بارعان ۇيات بولار، ءۇي يەسى دە قىسىلىپ قالماسىن دەپ ءبىر جارتى الدىق. وندىق-مۇندىق تىسكە باسارىمىز بار. دومبىرامىزدى دا الا كەتتىك. اعاسى ەلۋدىڭ و جاق، بۇ جاعىنداعى كىسى ەكەن. الدە ماعان سولاي كورىندى. تانىستىق. جالعىزباستى. تۇراتىن پاتەرى ءبىر بولمەلى. سونان وتىرىس باستالدى. ريۋمكاعا قۇيىلعان وتتى سۋدى تۇگەلدەي ەمەس، جارتىلاي عانا ىشەمىن. جۇتقاندا قينالىپ، قاتتى تىتىركەنەمىن. شامالىدان سوڭ-اق جاعىمسىز بۇل بەلگىلەر جوعالدى. تالعات پەن ماقساتتى بىلمەيمىن، ءوزىم كوڭىلدەنە باستادىم. وتىرىستىڭ اجارى – ءان مەنەن كۇي. سوعان كوشتىك. كۇي كەتتى بەزىلدەپ. الما-كەزەك بەۋبەۋلەتىپ جاتقان ماقسات پەن تالعات. سالدەن سوڭ تالعات: «ال، ءبورىباي، ەندى سەن عارەكەڭنەن...» – دەدى. ىركىلمەدىم. داۋىسىم بۇرىنعىسىنان اشىلىپ كەتكەن ەكەن. ايانبادىم. اعا ءدان ريزا. «كىشكەنتاي عاريفوللا»، – دەيدى كۇلىپ. مىنا ءسوزى جانعا جاعىپ بارادى... اكەلگەنىمىز بۇيىم بولمادى. ۇشەۋىمىز وڭاشالانىپ، قالتا تۇبىندەگى تيىن-تەبەندەردى قاعىپ، دۇكەننەن تاعى ءبىر شيشا اكەلدىك. جاڭاعى وتىرىسىمىز ءارى قاراي جالعاستى. ابدەن بابىمىزعا كەلدىك. ەندى ءبىر-بىرىمىزدى ماقتاۋعا كىرىستىك. ماقسات: «سەن تالانتسىڭ عوي» – دەيدى ماعان. قاتتى ريزا بولدىم. تالعات تا: «بورەكەڭنىڭ قاعىسى عاريفوللانى ءدال قايتالايدى»، – دەيدى ودان قالىسپاي. دوستارىمنىڭ لەبىزدەرىنە كوڭىلىم بوساي باستادى. «مەنىڭ تالانتىمدى عاريفوللا دا امالسىز مويىنداپ، كلاسىنا قابىلداعان»، – دەيمىن ءتىلىم كۇرمەلسە دە ولاردىڭ جاڭىلىسپاي وتىرعانىن ايتقىم كەلىپ...
كوزىمدى اشسام ءوز بولمەمدەمىن. الاپات ءشول قىسىپ جاتىر ەكەن. قوزعالۋعا دارمەن جوق. تالعات كەلدى سول ساتتە كوڭىلىمدى سۇراپ. سۋعا جۇمسادىم...
بايىز تاپپادىم. جايسىز حاباردىڭ انىق-قانىعىن بىلمەك بولدىم. ءبىراق ناقتى دەرەگىم جوق. وقۋ بىتىرگەلى دە قانشا سۋ اقتى. قايدان، قالاي ىزدەيمىن! وبلىسىن بىلگەنمەن ناقتى قاي اۋىلدان ەدى، باۋىرلارى بار ما، جوق پا، بار بولسا ولار كىم دەگەندەر؟ سۇراماپپىز. رۋىن دا بىلمەيدى ەكەنمىن. دەگەنمەن ويلانىپ-ويلانىپ ىزدەۋدىڭ جولىن تاپتىق. كۋرستاس، جاھاتتاس دوس ماقسات ايتقان-دى ۇمىتپاسام ول سەرگەيەۆكادان بولار دەپ. قازىرگى شال اقىن اۋدانى. ينتەرنەتكە ەنىپ، اتالعان وڭىردەگى ايۋتاس اۋىلدىق وكرۋگi اكiمi اپپاراتىنىڭ تەلەفونىن انىقتادىق. مۇمكىن وسى مەكەننەن تابىلىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن سوندا حابارلاستىق. تۇتقانى جاس جىگىت الدى. ءجونىمىزدى ايتتىق. «اتىم – ازامات»، – دەدى ول دا ءوزىن تانىستىرىپ. مىڭ بولعىر بالا ەكەن ءوزى ءبىر. سولاي دا سولاي دەدىم. «ءۇش-تورت ساعاتتان كەيىن حابارلاسىڭىز»، – دەدى. ۋاعدالى ۋاقىتتا قايتا حابارلاستىق. «اعا، ونداي كىسىنى بۇل جاقتا ەشكىم بىلمەيدى سۇراستىرىپ ەدىم، اۋداندىق مادەنيەت بولىمىندەگىلەرمەن سويلەسىپ كورىڭىز، ونەر ادامى بولسا سولار جاقسى ءبىلىپ قالار بالكىم»، – دەپ مەكەمەنىڭ تەلەفونىن بەردى. ايتقان جاققا ىزدەۋ سالدىق. تاعى تەلەفون شالۋ. تۇتقانى جاس قىز كوتەردى. وسىلاي دا وسىلاي. «جاقسى، اعا. ءتۇسىندىم، ىزدەسەيىن»، – دەدى ءوتىنىشىمدى تىڭداپ تۇرعان دينارا ەسىمدى قىز. تانىمايتىن ادامىنا ۋاقىتىم جوق دەسە قايتەر ەدىم. ءبىراق ويتپەدى. قايرىمدىلىعىنا ريزا بولدىم. جاقسى تاربيە العانى كورىنىپ تۇر... ەكى كۇن ءوتتى. ءوزىم دە قاراپ جاتپادىم. ەسىمە ماقساتپەن ارالاسىپ تۇراتىن الماتىداعى بەرىك ەسىمدى تانىس جىگىت ءتۇستى. بۇل دا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. تالعاتتى تانيتىن. سوعان حابارلاستىم. وقۋ بىتىرگەن سوڭ ونىمەن مۇلدە بايلانىسى بولماپتى. ايتسە دە جوعىمىزدى ىندەتەتىن دەرەك بەردى. «سەرىك دەگەن مەنىڭ اعام بار. ايەلى – بالعىن. سول جەڭگەمە تالعات قۇدا. ولار جاڭاجولدا تۇرادى»، – دەدى... جاڭاعى دينارا قىزىما جاڭاجول اۋلىنان ىزدەستىرىپ كور دەدىم ەندى بەرىكتىڭ دەرەگى بويىنشا. ...كەشكىلىك تەلەفون بەزەكتەپ قويا بەردى. «اللو...» «اعا ءسۇيىنشى! كۋرستاس دوسىڭىز تابىلدى! ءدىن امان! بەسكولدە جيەن قارىنداسى اياگوزدىڭ قولىندا تۇرادى ەكەن...» «ۋھ!» ەسىم شىعا قۋاندىم. تالعات جايىنداعى مالىمەتتى جاڭاجولداعى سەرىك قۇداسى ايتىپتى. پەتروپاۆلوۆ قالاسىندا تۇراتىن اپالارىنىڭ ءۇي تەلەفوندارى نومىرلەرىن دە بەرىپتى...
تالعاتقا تەلەفون سوقتىم. ۇزاق سويلەستىك. كۋرستاستاردى ۇمىتپاپتى. اتاپ شىقتى. جادىمنان وشە باستاعان وقيعالاردى ەسىمە سالدى. «ستۋديانى بىتىرگەنىمىزگە وتىز جىل بولىپتى»، – دەدى. ءوز جايىن دا ايتتى، ءبىراز جايتقا قانىقتىم.
1985 جىلى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-سيرك ونەرى ستۋدياسىن ءتامامداعان سوڭ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. داۋلەسكەر دومبىراشى ەلدى اۋزىنا قاراتا باستايدى. جەكە كونسەرتى ءجيى بەرىلىپ تۇرادى. راديودان، تەلەارنادان. قاي كەزدە دە ساحنادا – تالعات. كورەرمەننىڭ وعان دەگەن ىقىلاسى الابوتەن. ءبىراق ونەر الامانىنا كولدەنەڭنەن قوسىلعان كوك اتتىلار، القاعا ءتۇسىپ، ورلەي شاپقان كۇلىكتى كورە المايدى، بويلارىن قىزعانىشتىڭ ۋى جەڭىپ، پاسىقتىققا بارادى. بۇعان ارنارسەنى سىلتاۋ ەتىپ، ىلىنەسە بەرەدى. قىر سوڭىنان قالماعانسىن قارسىلىق كورسەتەدى. تالانتىن وشىرۋگە مىقتاپ كىرىسكەن يماننان ادا قورتىقتار سسسر داۋىرىندە قالىپتاسقان، قارسىلاسىنىڭ ساعىن سىندىرىپ، ءوش الۋدىڭ «كلاسسيكالىق ءادىسىن» قولدانىپ، ونى ەركىنەن تىس پسيحياتريا اۋرۋحاناسىنا قاماتادى. (بەلگىلى بالالار جازۋشىسى ماشقار گۋمەروۆ سسسر كەزىندە ەتەك العان وسىنداي قاتىگەز كورنىستى «ەرەگەس» اتتى حيكاياتىنا ارقاۋ ەتكەن ەدى. – ب.ك.) مۇندا ءتورت اي كۇشپەن ۇستالىپ، بوساپ شىققان سوڭ تالعات فيلارمونياعا قايتىپ ورالادى. بۇل ارالىقتا الگى قياناتشىل ايار توبىر جۇمىستان قۋىلىپتى. حاس جۇيرىكتىڭ باعى قايتا جانا باستايدى. ءبىراق ۇزاققا بارمايدى. 90-جىلدارى ەلدى جايلاعان ەكونوميكاداعى بەرەكەسىزدىك مادەنيەت، ونەر سالالارىن دا قامتىعانى بەلگىلى. جالاقىنىڭ ۋاقىتىندا تولەنبەۋى، جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋى نەمەسە ءبىرجولاتا جابىلىپ قىزمەتسىز قالۋ – قالىپتى جاعدايلارعا اينالدى. بۇل قيىندىقتارعا تالعات تا تاپ بولادى. اندا بارادى، مىندا بارادى... ءالى ەسىمدە، وسى جىلدارى الدەقانداي گازەتتەن وقىعان ەدىم، ءبىر اعايىن سولتۇستىك وڭىردەگى ونەرپازداردىڭ كەشىپ جاتقان تۇرمىس-احۋالىن بايانداي كەلىپ: «...تالانتتى دومبىراشى تالعات ىسماعۇلوۆ جۇكشى بولىپ ءجۇر» دەپ جازىپتى. ناقتى مەكەن-جايىن بىلمەگەن سوڭ ءھام و كەزدە ۇيالى تەلەفوننىڭ، ينتەرنەتتىڭ جوق كەزى-تىن، ىزدەستىرۋدىڭ رەتى كەلمەدى. ءوزىمىز دە ونشا كۇيلى ەمەس ەك. قازاققا نەبىر زۇلمات اكەلگەن وتارشىل سسسر يمپەرياسى قۇردىمعا كەتەر ساتتە دە تالاي دارىننىڭ جولىن وسىلاي كەسىپ ەدى...
شەككەن قياناتىن شەت جاعالاتىپ ايتتىق. ءوز تاراپىنان دا بولعان وسالدىق... ءجا، جاقسى. ءبارىن جىپكە تىزگەندەي بايانداۋ – قاجەتسىز بولار.
تالعات ەلىنە كەلگەننەن كەيىن انشىلىك ونەرگە دە بەت بۇرىپتى. كۇيلەر مەن اندەر تاريحىنا قاتىستى لەكسيا-كونسەرتتەر وتكىزىپ ءجۇرىپتى. «تىڭداپ كورشى»، – دەدى تەلەفوننان ماعان ءوتىنىپ. «ون ساۋساقتى» ورىندادى. داۋىسى جاعىمدى. باريتون ەكەن. ءبىراق ستۋدەنتتىك شاقتا بۇل قىرىن كورسەتپەپ ەدى. «ءبىر كۇنى تەلەديداردان ستامعازييەۆ رامازاننىڭ ورىنداۋىندا تىڭداپ، قاتتى ۇناتىپ قالدىم»، – دەيدى ول. سونان كەيىن «اقتوقتىنىڭ زارىن» ايتتى. مۇڭ. مۇڭنان ءارى، زار. «قورقامىن شىمىلدىقتىڭ قۇرۋىنان...» «مۇراتحان ورىنداۋشى ەدى عوي»، – دەدى. بۇدان سوڭ: «دومبىرامدى تۋىسقان ىنىمە سىيلاپ ەدىم...»، – دەدى. ۇنىنەن سىرلاسى، جانىنىڭ ءدارۋى قارا شاناقتىڭ قوڭىر كۇمبىرىن ساعىنىپ جۇرگەنىن ۇقتىم. «اللا تىلەگىمىزدى وڭعارسىن! ماقسات ەكەۋىمىز قالاي بولعاندا دا كوپ ۇزاتپاي بەسكولگە كەلەمىز، جاقسى دومبىرا الا بارامىز سوندا ساعان»، – دەدىم. «توسامىن!» – دەدى بالاداي قۋانىپ... كوڭىلى تازا ەدى. اڭقاۋلىعى دا بار ەدى. سول مىنەزى. ءالى وزگەرمەپتى. «ۇزاققا سوزبا، حابارلاسىپ تۇر»، – دەدى اڭگىمەنى ۇزەر ساتتە ءوتىنىپ.
تالعاتتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – ەسىل اۋدانىنا قاراستى القا دەگەن مەكەن ەكەن. دومبىراعا بالا جاستان قۇمارلانادى. اپالارى اسىلتاس پەن ساۋلە دە باۋىرىنا كوپ ىقپال جاسايدى. قۇرمانعازىنىڭ، داۋلەتكەرەيدىڭ كۇيتاباقتارىن ساتىپ اپەرەدى... تالعات مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ سەرگەيەۆكاداعى سپتۋ-عا تۇسەدى. سول ۋاقىتتا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ۇيىرمەلەرگە جەتەكشىلىك ەتەتىن سامات عابدۋلين دەگەن ونەرپاز اعاسىمەن تانىسىپ، ودان ءتالىم الادى. تالعاتقا اسپاپتاعى قول قويىلىمىنىڭ ءجون-جوباسىن كورسەتىپ، بىلەتىن كۇيلەرىن ۇيرەتەدى. سەبەبى ول سحي-دا وقىپتى، سوندا وقۋ ورىنى جانىنداعى وركەسترگە قاتىسقان ەكەن.
ارعىننىڭ ۇرىعىنان تاراعان پەرزەنتتىڭ بىرەۋى – اتىعاي اتتى ۇل دەيدى. باي بولعان، باعىلان بولعان. وسى اتىعايدان قازاقتىڭ مادەني-گەنوفوندىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ايتۋلى قاسقا-جايساڭدار ورگەن. قۇر ءسوز بولماسىن اتاپ كورسەتەيىك، داڭقتى اقىن شال قۇلەكە ۇلى، اتاقتى جاپەك باتىر، ويلى، سۇلۋ جىردىڭ حاس ءدۇلد ۇلى ماعجان جۇمابايەۆ، شوڭ عالىمدار ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ، مۇرات ايتقوجين... تىزە بەرسەك كەتە بەرەدى، قايسىسىن ايتىپ تاۋىسايىق، اتتامالاپ سونداي ءبىر قازىرگى ۇرپاعىنا توقتالساق، ەستەلىگىمىزدىڭ كەيىپكەرى، داۋلەسكەر دومبىراشى – ىسماعۇلوۆ تالعات جۇماباي بالاسى!
تالعاتتىڭ كۋرستاس دوسى، تالانتتى دومبىراشى ماقسات تىلەپبەرگەن وتىز جىل بۇرىنعى كەيبىر ساتتەردى ەسكە الا وتىرىپ: «تالعات وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندە ءبىرشاما دايىن دومبىراشى ەدى. راقىمنىڭ، قارشىعانىڭ تاعى باسقا دا مىقتىلاردىڭ كۇيتاباقتارىن ۇنەمى تىڭدايتىن. نەگە ەكەنىن بىلمەدىم، كۇيدى تالعاتتىڭ نوتامەن يگەرۋگە قۇلقى ونشا بولا قويمادى. ۇيرەنۋگە بەرىلگەن شىعارمالاردى دومبىراعا نوتا ارقىلى تۇسىرگەن سوڭ مەن تالعاتقا ەكى-ۇش قايتارا تارتىپ بەرەمىن. وعان وسى جەتكىلىكتى. قاعىپ الادى. ەستۋ مۇشەسىنىڭ قابىلداۋى، ەسكە ساقتاۋ قاسيەتى وتە جوعارى-تىن. شەبەرلىگى قازىرگى تالانتتى دەپ دارىپتەلىپ جۇرگەن دومبىراشىلارمەن دەڭگەيلەس ەدى...» – دەيدى.
تالعات ۇستازى پروفەسسور قۇبىش مۇحيتوۆتان كاسىبي ورىنداۋشىلىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. رەپەرتۋارىن بايىتتى. شەبەرلىگىن جەتىلدىردى.
تالعات كۇي ءيىرىمىنىڭ تۇڭعيىق تەرەڭىنە بويلاپ، بولمىسىن ءتۇسىنىپ تارتاتىن. م. اۋباكىروۆتىڭ «تالاس» كۇيىن ورىنداعاندا قوس ىشەكتىڭ ۇنىنەن ارناسىنان اسىپ، كۇركىرەي تاسىعان وزەننىڭ بىردە جۋاسي قالىپ، ودان قايتا اساۋ مىنەزگە كوشە اققان دىبىسى ايقىن اڭدالىپ تۇراتىن... ال، «كوكىلدى» تارتقاندا جوقتاۋ-زار توگىلەتىن. ىشتەي قوسىلىپ، ەگىلىپ وتىراسىڭ...
سولتۇستىك ءوڭىردىڭ ءبىر ونەرپاز قىزى ۇلكەن ۇستاز قۇبىش مۇحيتوۆتان: «اعاي، اقيقاتىن ايتىڭىزشى، ءبىزدىڭ جاق ورىستى جەر، ەلىمىزدەن شىققان بەتكە ۇستايتىن دومبىراشى بار ما وسى؟» – دەپ سۇراپتى جۇزدەسىپ قالعانىندا. سوندا قادىرمەندى اقساقال: «نەگە جوق؟! ول جاقتا مەنىڭ جۇزدەن وزعان جۇيرىكتەرىم، تەمىرجانىم مەن تالعاتىم بار عوي»، – دەگەن ەكەن. قادىروۆ تەمىرجان ەسىمدى جىگىت تە كەرەمەت دومبىراشى بولىپتى. ومىردەن ەرتە وزعان...
سىرعىعان ۋاقىت-اي! دوس ءارى ءىنى تالعات بيىل ەلۋ بەسكە تولىپ وتىر. شال اقىن باباسى دا: «ەلۋدە ءار جۇمىستى جۇمىستايمىن، الپىس جاستا تاي جەگەن بورىدەيمىن»، – دەپتى عوي. قاركەستى دانا قارتتىڭ ايتقانىنا سەنسەك، ونەردەگى ءبىر رۋحاني جالعاسى، ۇرپاعى تالعاتقا ءالى دە مۇمكىندىك بار. قۇدىرەتى كۇشتى ۇلى جاراتۋشى سىناق رەتىندە ءار پەندەسىنىڭ ماڭدايىنا ءتۇرلى-تۇرلى قيىندىقتى، ءسۇرىنۋدى، جىعىلىپ، قايتا تۇرۋدى، بويىن تىكتەپ الىپ العا قادام جاساۋدى جازعان. سەرپىلسە دەيمىن. سوعان ۇمتىلىس تانىتاتىنا بەك سەنەمىن. ويتكەنى مەيرىمى شەكسىز اللا تاعالا ادامعا اقىل، قايرات، جۇرەك ءبىتىردى عوي جاقسىلىققا جەتسىن دەپ...
ءبورىباي كارتەن،
عاريفوللا قۇرمانعالييەۆتىڭ شاكىرتى، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماگيسترى،
اقتوبە قالاسى.
