Eýropa sapary Ýkraına astanasy Kıevten bastaldy. Búginde Kıev áýejaıy san-tarapqa jol bastaıtyn ortalyq bolyp otyr búginde. Kıev arqyly Polsha memleketine jol alǵan bizder jarty kúnimizdi Ýkraına astanasyn aralap tanysyp shyqtyq.
Kıev qalasy Dnepr ózeniniń boıynda ornalasqan. Óz eltańbasy men týy bar qalanyń ortalyq alańyna bardyq. Kıevtegi ataqty Táýelsizdik alańy – Maıdanǵa bardyq. Munda adamdar kóbine taǵzym etýge keledi eken.
Amerıkandyq sýretshi Rokýell Kent «Men úlken de, kishi de, túrli qalalarda boldym. Olarda keremet saıabaqtar bar, al saıabaqtaǵy qalany alǵash kórýim» dep jazǵan eken. Sol aıtqandaı, kórkine kóz súrinetin Kıevtiń ortalyq jerlerin aralap, Ýkraındyq astan aýyz tıgen soń, Polshanyń Astanasy Varshavaǵa ushyp kettik.
Varshava - Polsha Respýblıkasynyń astanasy. Osy memlekettegi kólemi men turǵyndar sany jaǵynan alǵanda eń úlken qala. Qalanyń kórkine qarap, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qaıta qurylǵan taza ári jaǵa qala ekenin birden kózge kórinedi. Bul halyq jaıshylyq ómirde resmı tilderin (polák tili) qoldanady, arasynda aǵylshyn tili de jaqsy qoldanysta kórindi. Polák azamattarymen tildese qalsańyz, ulttyq meıramdary 11 qarasha Táýelsizdik kúni ekenin aıtyp maqtana jóneledi. Bul halyqty Ortalyq Eýropadaǵy eń patrıot halyq deýge bolady.
Varshava qalasy arqyly Vısla ózeni aǵyp ótedi. Bul ózenniń boıynda adam erekshe rýhtanyp, qyzyq áser alady eken. Elden onsha uzamaı jatyp-aq, Esil men Jaıyqty ańsatty bul ózen.
Varshava arqyly bilimimizdi jetildirý maqsatynda Poznan qalasyna attandyq.
Jalpy, Qazaqstan men Polsha arasyndaǵy qarym-qatynas bizdiń Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda qalyptasa bastaǵan.
Poznandaǵy kúnimiz Adam Mıskevıch ýnıversıtetiniń saıası ǵylymdar jáne jýrnalısıka fakúltetinde tájirıbe almasýdan bastaldy.
Eýropalyq úlgige saı bilim men tájirıbege jaqyn Polshalyqtar ýaqytty utymdy paıdalana biletin kórinedi. Ýnıversıtet, ondaǵy mamandar týraly bólek áńgime. Al biz Eýropa saparynda kórgen qalalarymyz ben áserimiz týraly bólissek deımiz.
Poznan qalasy – Varta ózeniniń jaǵalaýynda ornalasqan. Halyq sany boıynsha osy memlekettegi besinshi orynda turatyn qala. Byltyrǵy esep boıynsha (2015j) Poznan qalasynyń turǵyndarynyń sany 544 600-den sál ǵana asady eken. Myń jyldan astam tarıhy bar Poznan qalasy 10 ǵasyr buryn Polshanyń astanasy bolǵan. Al búginde iri saýda jáne ónerkásiptik ındýstrıa ortalyǵyna aınalǵan.
Poznan ataýy týraly halyq arasynda túrli ańyz áńgimeler bar. Poznan ataýynyń ózi tarıhtyń qoınaýynda slavándardyń osy jerge jınalyp, bir-birin tanýynan (poznanıe) shyqqan deıdi ańyz-áńgimelerde. Ýaqyt óte jurt jan-jaqqa tarap, kópshiligi shyǵysqa qaraı jyljyǵanda poláktar Poznanda qalyp qoıypty. Osydan bul halyq tanyp-bilýge, úırenýge qumar keledi eken.
Al búginde Poznan kóbine stýdentter qalasy dep atalady. Sebebi mundaǵy 27 joǵarǵy oqý orynlaryna jyl saıyn syrttan 120-130 myńdaı bilim alýshy syrttan keledi. Jergilikti halyqtyń orta jastan asqan, qart kisileri kóp emes. Halyqtyń ósý sany da baıqalmaıdy eken. Eýropalyqtardyń ádetinshe, kóbine, bir balamen shekteledi.
Pozannyń qoǵamdyq kólikterinde jol júrý bıletin aıaldamalardaǵy avtomattardan alady. Eger bılet bolmaı, tekserýshilerge ustalǵan jaǵdaıda aıyppul salynady barlyq jerdegideı. Biraq, tekserýshiler ár aıaldama saıyn minip júrmeıdi. Oqta-tekte tekseriledi. Úsh kún júrip, bir-aq ret kórdik tekserýshilerdi. Alaıda sırek tekseredi dep, jasyryn minip-túsip júrgen eshkim joq. Tártipke baǵynady. Bir aıta keterligi, elektr toǵymen júretin tramvaılar 1898 jyldan beri jumys istep keledi.
Jolserik bolǵan Svetlananyń aıtýyna qaraǵanda, Poznanda stýdentterge ómir súrý yńǵaıly bolǵanymen, egde adamdarǵa qıyndaý eken. Sebebi, qala qanshalyqty arzan bolǵanymen, qarttardyń zeınetaqysy 30 dollardan aspaıtyn kórinedi.
Arzan qala demekshi, Poznannyń saýda ortalyqtarynda kıim-keshek baǵasy salystyrmaly túrde óte arzan. Túrli brend kıimder men aıaq kıimder ózge jerlerden 3-4 esege tómen baǵada satylady. Esesine bul qalada tehnıka óte qymbat. Saıahatshylardyń ábden bazarlaıtyny ras endi.
Poznandaǵy eń ádemi, eń jyly, eń áserli kórinetin jer «eski rynok» alańy. Dál osylaı atalatyn jerde birneshe kóshe bar. Kóne, erterekten kele jatqan kósheler. Ǵımarattar da kózin jaýyn alatyndaı. Munda syrttan kelgenderge yńǵaıly estelik zattar satylady.
Polák halqy úshin Adam Mıskevıch uly aqyn. Qazaqtyń Abaıy sıaqty. Ol álem ádebıetiniń oıyp turyp oryn alǵan, ult-azattyq qozǵalystyń ókili. Polák ultynyń basqa túskken qıyndyqqa tóze bilýge, azattyqtyń aq tańyna sendirip, teńdik pen týystyqty tý etken aqynnyń «Poıak ultynyń kitaptary» jáne «Polák pılıgrımderiniń kitaptary» atty eńbekterinde erekshe oı qozǵaǵan.
Poznannyń mádenıeti de óz aldyna tarıh bolyp qalyptasyp, búginde qala mádenıeti baılyqqa tunǵan. Bul sózimizdiń dáleli qala tarıhyna arnalǵan murajaı, Polsha áskerı murajaıy, ulttyq murajaı, t.b. Sondaı-aq qalada mýzykalyq aspaptar murajaıy, eń úlken kórkemsýret galereıasy, Eýropanyń qaıta jańǵyrý dáýiri – rennesans kezeńinde salynǵan sáýletti Ratýsha qalanyń mádenıetin ǵana emes, kórkin de keltirip, kelýshiler sanyn arttyrýǵa úles qosyp otyrǵan oryndar bolyp tabylady.
Erekshe nazarǵa ilinetin mýzykalyq aspaptar murajaıynda poláktyń ulttyq aspaptarymen ǵana emes, álem elderiniń ulttyq saz aspapatarymen tolyqtyrylǵan murajaı Eýropadaǵy kólemi jaǵynan úshinshi orynda tur.
Biz bas suǵa almaǵan opera teatry, joǵarǵy mýzyka mektebi, fılarmonıalardyń tamyry tereńde ekenin syrttaı ǵana baqylap, sezinip óttik. Bárin kózben kórip, qolmen ustaǵyń kelse de, jyldamdyq jaǵynan shańyna da ilestirmeıtin Ýaqyt deıtin júırikke ilese almaı, alǵa jyljydyq.
Endi toqtaıtyn qalamyz – Berlın. Nemisterdiń qalasyna kelgende azdap salqyndyq sezindik. Tarıhqa qatysy joq salqyndyq. Adamdary da sýyqtaý sıaqty ma, qalaı ózi?!
Bul qalada sheteldikter, bosqyndar kóp ekeni belgili. Túrli-tústi adamdar kezikti. Jatatyn jerimizge jaıǵasyp bolǵan soń, eń birinshi osynda jerlengen qazaqtyń birtýar azamaty Mustafa Shoqaıdyń basyna barýdy paryz sanadyq.
Berlınge tabany tıgen ár qazaq bara bermeıtin jer bul. Biraq júrek keýdege syımaı Mustafanyń basyna jeteleı berdi. Berlın áýejaıyna jaqyn ornalasqan musylman zıraty bar. Zırat ortasynda meshit ornalasqan. Bul zırattan túrik azamattaryn kóp keziktirdik. Jón-jol siltegen de sol kisiler. Osylaısha týra meshittiń aldyna jerlengen Mustafa Shoqaıdyń jatqan jerin tez taptyq. Árýaǵyna quran baǵyshtap, basyna elimizdiń kók týyn qoıyp kettik. Iyǵymyzdan aýyr júk túskendeı, endi Berlındi asyqpaı aralaýǵa kóshtik.
Áıgili Brandenbýrg qaqpasyna keldik. Munda Raqymjan Qoshqarbaev tý tikken dep, endi Berlındi ózimizdikindeı sezinip, erkinsı bastaǵandaı boldyq. Berlınniń qaq ortasyna ornalasqan Brandenbýrg qaqpasynyń 225 jyldyq tarıhy bar. Al aıý - Berlın qalasynyń sımvoly. Nemisshe Ber – aıý sózignen shyqsa kerek.
Munda kóbine tarıhı oryndardy aralaý buıyrdy. Berlınde kezinde KSRO quramynda bolǵan elderde, tipti Reseıdiń ózinde joq park bar. Eń áserlisi sol. Treptov-park. Bul saıabaqty kezinde keńes ókimetiniń kósemderi saldyrǵan. Belgili skýlptor Výchetıch jasaǵan dańqty «Qutqarýshy ásker» eskertkishi anadaıdan mendundalap áserli kórinedi. Salmaǵy 70 tonnaǵa jaqyn, bıiktigi 12 metr bolatyn bul eskertkish 1949 jyly salynǵan. Qolyna nemis qyzyn kóterip turǵan keńes soldaty eskertkishi ornalasqan bul saıabaqta kire berisinde eki jaqta eki nemis soldatynyń tize búkken kórinisi bar. Adamdy erekshe jigerlendirip jiberetin bul saıabaqta Berlındi azat etýge qatysqan 22 myń soldattyń 7 myńy osynda jerlengen deıdi. Oralmaı qalǵan qazaqtyń bozdaqtary da osynda jatýy múmkin ǵoı degen oı, azdap kóńildi qulazytady eken.
Osydan keıin Berlınniń kórikti jerlerin aralap, túnde uıqyǵa jatqanymyzben, Berlın tańy uıqysyz atty. Bir jaǵynan alǵan áser oıǵa batyrsa, ekinshi jaǵynan dál sol kúni Eýro-2016-da Germanıa fýtbolshylary jeńiske jetip, Berlın halqy túgel halda toı jasaǵandaı shýlady.
Al biz erteńine zattarymyzdy jınap alǵa jyljydyq.
Endi Ispanıa eline «basyp» kirip, Barselonaǵa jaıǵastyq.
Barselona – Katalonıanyń astanasy. Ispanıadaǵy halyq sany boıynsha ekinshi úlken qala bolyp tabylady. Álemniń eń baı qalalardyń ondyǵyna kiretin Barselona týrıser úshin de suranysqa óte ıe qala. Barselonanyń shyǵysyn Jerorta teńizi shaıyp jatyr. Týrıser úshin de osy teńiz mańyzdy bolsa kerek. Teńiz sýy óte tuzdy. Tolqyny keremet.
Montjýık bókterindegi saıraýyq sý burqaqy áýen men sý aǵymyna úndesip, keshkisin sıaqyrly shoýǵa ulasady. Keshki ýaqytta sýburqaqtyń túsi ártúrli túske enip, qalaǵa kórik bere túsedi.
Qala bıliginde Tıbıdabo taýy ornalasqan. Taý ataýy «saǵan beremin» degen maǵyna beredi. Evangelıa dál osy sózben İbilis Hrıstosty arbaǵan deıdi. Belgili sáýletshi Antonıo Gaýdı ózi salyp aıaqtamaǵan Sagrala Famılıa shirkeýiniń astyndaǵy kishi shirkeýde jerlengen.
Barselona ortalyǵyndaǵy Ramblas alańy Almatynyń Arbaty sıaqty. Munda adam aıaǵy óte kóp bolady. Dala ártisteri men mýzykanttary qoıylymdar men kishigirim konsertter qoıyp turady. Arbattaǵydaı sýretshiler de osynda kezdesedi. Bazarlyq satatyn dúńgirshekter men meıramhana-dámhanalar ornalasqan. Bul jer Almatyny saǵyndyra túsedi eken.
Barselonaǵa sezimimiz asqaqtamaı turǵanda mahabbat mekeni Parıjge attandyq.
Parıj. bul qalany eýropalyqtar mahabbat mekeni dep ataıdy. Baıqasaq, biz kóbine Eýropa elderiniń Astanalaryna toqtappyz. Sena ózeniniń jaǵasynda ornalasqan Parıj qalasy armandar men sezimder mekeni. Parıjge kelgen adam eń birinshi Eıfel munarasyna asyǵary sózsiz.
O, Eıfel! Bul munara tek Parıjdyń emes, kúlli Fransıanyń tólqujatyna aınalǵany belgili. Munara 1889 jyly Revolúsıa kúnine oraı turǵyzylǵan, anntenasymen qosa eseptegende bıiktigi 322 metr. Munaraǵa baspaldaqpen kóterilýge de, lıftimen kóterilýge de bolady. Kezinde 1792 baspaldaqpen úshinshi bóliktegi 274 metr bıiktikke Gıtler jaıaý kóterilgen degen áńgime bar el arasynda. Jalpy munarany bir ýaqytta 10 400 adam aralaı alady.
Saltanat (Arc de Triomphe) arkasy. Parıj qalasynyń nyshany bolǵan bul arkanyń tóbesine shyǵý úshin 284 satymen kóterilý kerek. Arka bıiktigi 50 metr, eni 45 metr. 1836 jyly ashylǵan Saltanat arkasyn Napoleon Bonapart Parıjde óziniń Uly áskerine úmit pen senim qurmetine eskertkish retinde ornatqan.
20 ǵasyrǵa deıin jasalǵan músinder men jádigerler, sýretter men kartınalar saqtalǵan ataqty Lývr murajaıyn tolyq aralap shyǵý múmkin emes deıdi. Bul Lývrda ataqty Mona Lızanyń sýretiniń túpnusqasy saqtalǵan. Ýaqyttyń jetispeýshiliginen bul murajaıdy kórý aldaǵy ýaqytyń enshisine qaldy.
Endi taban tiregen jerimiz Italıa astanasy Rım qalasy. Munda kelgen adam eń birinshi Kolızeıge barary anyq. Kolızeı ataýy «alapat aýqamdy» degen maǵynany beredi. Uzyndyǵy 188 metr, eni 156 metr, syrtqy qabyrǵasynyń bıiktigi – 48 metr, irgetasynyń tereńdigi 13 metr. Adamdar 80 jerden kirip shyǵa alatyn esikter bar. Kolızeıdi júgire aınalyp, fotoǵa túsip, entige aralaǵanymyz máńgilik jadymyzda saqtalyp qalatyn shyǵar...
Bul qaladaǵy ýaqytymyz óte az bolǵandyqtan týrıserge arnalǵan avtobýsqa otyrdyq. Ertegi álemindegideı ǵajaıyp shahardaǵy Áýlıe Petr Sobory, Venesıa saraıy, Sıkst kapelasy, Apıı joly, Trevı sýburqaǵy, Ispanıa alańy sıaqty qalanyń kórikti jerlerin avtobýspen aralap shyqtyq.
Rımge kelgen soń, Vatıkan memleketin kórmeı ketý árıne múmkin emes. Sebebi joǵaryda aıtqan Áýlıe Petr sobory osynda ornalasqan. Týrıserge arnalǵan avtobýsta Rım men Vatıkan tarıhyn aıtyp, túsindirýmen boldy.
Osylaısha Eýropaǵa saparymyz aıaqtalyp, qaıtadan Kıev arqyly Almatyǵa oraldyq. Estelik bolyp fotolar men vıdeolar qaldy.
Aıtpaqshy, Eýropaǵa qaıta aınalyp kelip alamyz dep «tıyn laqtyryp ketý» dástúrin jasaýdy da umytpadyq.
Kóriskenshe, Eýropa!
Aqbota MUSABEKQYZY
