Búgin Birikken Ulttar Uıymynyń IýNISEF Balalar qory «Álemdegi balalar jaǵdaıy, 2016 jyl» baıandamasyn jarıa etti. Qujat 2030 jylǵa deıingi turaqty damý salasyndaǵy Maqsattardy (TDM) júzege asyrýda óte kedeı otbasynyń balalary úshin ádil órleýdi qamtamasyz etý qajettigine meńzeıdi. IýNISEF baıandamasynda búginde ádiletsizdik barlyq óńirlerde, sonyń ishinde, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa, Ortalyq Azıa elderiniń órkendeýine bóget bolyp tur. «Bul óńirde júz myńdaǵan balalar óz quqyqtarynan aıyrylǵan» delingen baıandamada.
Qujatta óńirdegi ádiletsizdik máselesi keńinen talqylanǵan. Balalar ólimi deńgeıin azaıtýda, mektepte bilim alýmen qamtý aýqymyn keńeıtýde jáne joqshylyq aýqymyn qysqartýda jetistikterge qol jetkizildi, alaıda, bul jetistikter birkelki emes. Eýropalyq Odaqtyń birsypyra elderinde eresekterge qaraǵanda balalar joqshylyqqa jıi tap bolsa, Shyǵys Eýropa elderinde qaýip-qaterge kóbirek dýshar bolady eken. Sondaı-aq, olar bilim berý jáne qorǵaý salalarynda da ádiletsizdik qurbandaryna aınalǵan.
«Áleýmettik monıtorıń: Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa, Kavkaz jáne Ortalyq Azıa elderindegi balalardyń quqyqtaryn jáne aman-saýlyǵyn áleýmettik qorǵaý» atty sońǵy aımaqtyq IýNISEF baıandamasynyń («Áleýmettik monıtorıń») málimetterine qaraǵanda, keıbir elderde kedeı otbasynda dúnıege kelgen balalardyń asa aýqatty otbasy balalaryna qaraǵanda dene salmaǵynyń tómen bolý nemese boıynyń óspeı qalý yqtımaldyǵy úsh esedeı joǵary ekendigi aıtylǵan.
Sondaı-aq, aýylda turatyn balalardyń qalada turatyn qatarlastaryna qaraǵanda kedeı bolýy yqtımaldyǵy joǵary. Aýyldyq óńirdegi balalardyń 33-50 paıyzy qalalarda turatyndarmen salystyrǵanda, joqshylyqta ómir súredi. Jalpy óńirde mektepke barmaıtyn, orta mektep jasyndaǵy 12 mıllıon bala bar, al kedeı otbasynan shyqqan, múgedek jasóspirimder, etnıkalyq nemese tildik azshylyqtardyń ókilderi mektepti merziminen buryn tastaý qaýpine jıi dýshar bolady.
«Álem Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵaly beri asa aýqymdy bosqyndar daǵdarysymen betpe-bet keldi. Mıllıondaǵan otbasy Sırıa, Aýǵanstan, Irak, Somalı, Ońtústik Sýdan jáne Sýdan sıaqty elderdi sharpyǵan qaqtyǵystar, qýǵyndaý jáne joqshylyq saldarynan úılerin tastap qashýǵa májbúr. Bosqyn jáne qonys aýdarýshy balalar ótetin elderde, sonymen birge, olar jetýdi kózdeıtin elderde balalar men olardyń otbasylary kedeıshilik men kemsitýshilik qurbanyna aınalady» dep jazylǵan qujatta.
Qujatta 2030 jylǵa qaraı kedeı toptardyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etý mindeti týraly jazylǵan. «Áleýmettik monıtorıń» málimetteri boıynsha, asa osal toptarǵa baǵyttalǵan áleýmettik qorǵaý sharalary balalarǵa tirshilik etý, damý jáne qoǵam ómirine jan-jaqty jáne teń quqyly aralasý úshin qajetti eń kerekti jaǵdaı jasaýdy qamtamasyz etýge kómektese alady. Alaıda, qazirgi ýaqytta áleýmettik kómekke zárý kóptegen balalar jetkilikti qoldaý kórmeı otyr. Óńirde, sondaı-aq, halyqty áleýmettik kómekpen qamtý deńgeıi de árkelki. Ortalyq Azıadaǵy kedeıshilik sheginen tómen jaǵdaıda tirshilik etetin halyqtyń paıyzdyq úlesi joǵary.
Eń kedeı jáne margınal toptardan shyqqan balalar ózderine qajet áleýmettik qyzmetterge qol jetkizýde kedergilerge tap bolýda. Keıbir óńirlerde múmkindikteri shekteýli balalarǵa áleýmettik kómek kórsetý ótinishimen júgingenderge ozbyrlyq jasalatyny anyqtalǵan.
«Álemdegi balalar jaǵdaıy, 2016 jyl» baıandamasy osal toptarǵa jatatyn balalar týraly meılinshe tolyq aqparat usynýǵa, olar kez bolatyn máselelerdi keshendi sheshýge, eski máselelerdi sheshýdiń jańa joldaryn izdestirýge, ádil túrde qarajat salýǵa jáne qaýymdastyqtardy kóbirek qatystyrýǵa, ıaǵnı, barlyq balalar úshin teń múmkindikter jasaýǵa kómektese alatyn barlyq sharalardy qoldanýǵa úndeıdi.
«Áleýmettik monıtorıń» baıandamasynda halyqty áleýmettik kómekpen qamtý deńgeıi men onyń yqpal etý tıimdiligi arasyndaǵy ózara baılanysqa basa nazar aýdarylǵan. Áleýmettik kómekpen qamtýdyń joǵary deńgeıiniń jáne onyń tıimdiliginiń arqasynda Ázirbaıjan eń kedeı kvıntılde joqshylyq aýqymyn 59 paıyzǵa qysqartqan. Búginde Belarýssıa, Rýmynıa, Serbıa, Horvatıa sıaqty elderde osal toptarǵa baǵyttalǵan jáne balalarǵa tegin medısınalyq kómek kórsetýdi qarastyratyn, memleket qarjylandyratyn medısınalyq saqtandyrý baǵdarlamalary júzege asýda.
IýNISEF atalmysh máselelerge baılanysty mynany usynady:
1.Barlyq elder materıaldyq jáne kóp ólshemdi turǵydan balalar kedeıliginiń aýqymyn anyqtap, qadaǵalap, esep berip otyrý kerek;
2.Qoǵamdyq qarjylandyrý balalardyń qajettilikterin, ásirese, múgedek balalardyń qajettilikterin óteýge qol jetkizýi kerek;
3.Balalarǵa arnalǵan jeńildikter jáne áleýmettik qorǵaý qyzmetteri týraly aqparatqa qoljetimdilikti keńeıtý tetikterin jasap shyǵarý qajet;
4.Áleýmettik kómek alýshy otbasylardy jáne balalardy kemsitýdi boldyrmaý úshin zańnamaǵa ózgerister engizý, aýqymdy aqparattyq sharalar júrgizý jáne kómek usynýshy tulǵalardy oqytý semınarlaryn uıymdastyrý qajet;
5.Áleýmettik qorǵaý baǵdarlamalary boıynsha júrgizilgen is-sharalardy saralap, málimetter jınaý qajet.
«Ádildikti qamtamasyz etý – bos ýáde ǵana emes, kúttirmeıtin qajettilik!» dep túıindelgen, IýNISEF-tiń halyqaralyq qujatynda.
Sharafat Jylqybaeva
