Jýyrda, qaladaǵy kóp alqaly jıyndardyń birinde, jergilikti ákimshiliktiń sheneýnigi Tókeń, ózinshe sheshendigi ustap ketip, qatyryp turyp sóıledi-aý deımin, áıteýir sondaǵy jurttyń bári daýryǵyp, muny jer-kókke syıǵyzbaı maqtaı jónelgeni bar.
- Oı, bárekeldi!..Ásili, osy Tókeńdi ákim etip qoıý kerek. Sonda bári túzeledi. Ózi elýdi eńserip qalypty-aý...Baıaǵydan beri qalaı baıqamaı júrgenbiz?..
Tókeń de kádimgideı isińkirep, oılanyp qaldy. «Nesi bar, shynynda da men ákim bolsam, óıter edim… Búıter edim...» degen qıalmen úıine túski asqa da jetken. Dastarhan basynda uly men kelini otyr eken. Tókeń tórge ozyp, tamaqtanyp bolǵany sol edi, ishki bólmeden júgirip shyqqan mektep jasyna jetpegen úsh nemeresi: «O, atam kelipti ǵoı!..» dep shýlap, biri qolyna shıyrshyqtap ustaǵan gazetpen basyna uryp, ekinshisi jaǵasyn julqylap, úshinshisi moınynan qysyp degendeı erkelep, munyń áýre-sáýresin shyǵara bastady.Tókeńniń keıde nemerelerimen osylaısha jeńil ǵana alysyp-julysyp oınaıtyn ádeti bar edi.Bul joly ondaıǵa zaýqy onsha soqpaı : «Áı, qoıyńdar túge!.. Atalaryń búgin sál sharshańqyrap keldi. Qazir az ǵana myzǵyp alaıynshy, sosyn sendermen jaqsylap turyp oınaımyn» dedi de, buryshtaǵy dıvanǵa baryp, qısaıa salǵany sol edi, lezde kózi ilinip ketipti de, tús kóripti.
Túsinde Tókeń qalanyń ákimi bolypty-mys. Biraq qara basqanda, óziniń ana tilin, ıaǵnı qazaq tilin birden umytyp qalyp, oryssha shúldirleı jónelipti deıdi.Ári-beri tilin burynǵysyna buraıyn dese, onysynan túk te shyqpaı, qazaqsha jarty sózdi de esine túsire almaı, tili ózine baǵynbaı, resmı tilge eriksiz aýyp kete beredi-eı, o toba!.. Ony aıtasyz, minez-qulqy da ózgerip, qazaq tilin estise qulaǵyna bireý ıne shanshyp alǵandaı shorshyp túsip, memlekettik tilde jazylǵan jazýdy kórse, arqa-basy tyrysyp, kirpideı jıyrylatyndy shyǵardy. Onyń ústine, bul burynǵydaı «Tóke» emes, endi «Týpoı Mangýrtovıch» bolyp ketipti. Janyndaǵylardyń ózin osylaı ataı bastaǵanyna ókinbek túgil, kerisinshe júregi jarylardaı qýanyp júr-eı…
Kabınetinde otyr eken deıdi. Aldyna eki-úsh shal kelip, memlekettik tilde birdeńe-birdeńe deıdi. Sózderinen túıir nárse túsinse buıyrmasyn. Amalsyzdan shalaqazaq, shalajalańash, shalasaýat aýdarmashy qyzdy shaqyrttyryp alyp: «Chto onı govorıt? Perevedı...» dep buıyrdy. Sóıitse, álgi erikken qaqbastar: «Qalamyzda qazaqtar qaptap júr. Alaıda, memlekettik tilde bilim beretin orta mektepter az. Balalarymyz bilim uıalaryna syımaı jatyr. Anaý eki myń oqýshyǵa arnap salynǵan, biraq búginde nebary eki júz-aq bala oqyp júrgen orys mektebin qazaq mektebi etýge járdem berińiz. Kásiptik lıseılerde de qazaq toptaryn ashýǵa múldem kóńil bólinbeı otyr. Shaharda birde-bir qazaqsha balabaqsha joq. Soǵan kómek qolyńyzdy sozyńyz. Mekemelerdegi is-qaǵazdaryn biryńǵaı memlekettik tilge ótkizý jumystary óte baıaý júrgizilýde. Qalanyń, kóshelerdiń, oqý oryndarynyń attaryn qazaqshalaý kerek...» dep shubyrtyp otyr eken ǵoı.
Muny esitken Týpoı Mangýrtovıchtiń arqa-basy jybyrlap, qan qysymy tasyp, álgi qarıalardy jek kórip ketti. Degenmen, ózinen birer kóılek buryn tozdyrǵan tájirıbeli sheneýnik-ustazdarynyń: «Mundaıda qýlyq-sumdyq, ıaǵnı saıasat qajet» dep aıtqan aqyl-keńesi esine túsip, eki ezýin eki qulaǵyna zorlap jetkizgen kúıi túlkige uqsap, jalǵannan jymıdy-aı.
- Oı, aksakaly, konechno Vy pravy. Ýje pora vse eto delat. No, dannyı moment dlá etogo v búdjete dengı netý, - dep aldap-sýlap, arqalarynan qaqqan bolyp degendeı, áıteýir bir bále etip, bázer degende shyǵaryp salyp, qutyldy – aý.
-Ný, smotrı, kakıe shýstyrye. Srazy zahotelos vse po kazahskıı. Da, býdet vam gosázyk, no tolko 2020 godý! Interesno zachem, kýda speshıt? Vperedı eshe selyı cheteryı goda! Daje, eslı eto nachnem 2019 godý, ı to ýspeem. Chert znaet, mojet byt tam etý rabotý eshó na 29 let prodleem. Ved ý nas do 2050 god toje gosprogramma ımeetsá. A vot togda razvıvat kazahskıı ıazyk nachınaem 2049 godý. Ýspeem, ýspeem…- dep, olar ketkesin ózinen ózi biraz burqyldap aldy da, kenet: « Pravılno ıa govorú?» degen ol, janynda jeztyrnaqtikindeı tyrnaqtaryn tazalap turǵan aýdarmashy qyzǵa suqtana qaraǵan.
- Oı, Týpoı Mangýrtovıch, konechno pravılno, - dep jaýap qatty ol eki ıyǵyn qıqań etkizip. - Ia ne ponımaıý, voobshe zachem eto gosázyk, ved nam ı tak horosho.
Týpoı Mangýrtovıch shalakazashkasynyń jaýabyna rıza bolyp ketkeni sonsha, onyń eki betinen kezek-kezek sholp-sholp etkizip, súıip-súıip aldy…
Kóp ótpeı kabınetke taǵy bes-alty adam kirdi. Bular aǵylshynsha sóıleıtin sheteldikter eken.
- Qalańyzǵa shirkeýler salyp, qazaqtardy shoqyndyryp, ult retinde bútindeı joıyp jibereıik dep keldik. Investısıa quıyp, qazaq dalasyndaǵy baılyqtyń barlyǵyn túgel súlikshe soryp alyp, óz elderimizge tezirek tasyp alaıyq degen de maqsattarymyz bar. Josparlaǵan jumystarymyzdy óte sátti júzege asyrý úshin bizge jer kerek. Qazaq jerin jalǵa nemese satyp alýǵa ruqsatnama qaǵaz berińiz, para úshin ákelgen aqshamyz da mol, - dedi olar.
«Aqsha» degen sózdi estigende, munyń quddy bir esiritkiniń ıisin sezgen nashaqordaı, tamaǵy jybyrlap, eki kózi aqshańdap shyǵa keldi.
- Net problem! - dedi birden beti búlik etpesten. - Dlá etogo vy doljyny davat mne za vzátký desát mıllıon dollarov ı ımeete pravo vse chto hotıte delat v moem terrıtorıı.
Dál osylaı degen Týpoı Mangýrtovıch, olardyń qoldaryna dereý ruqsatnama qaǵazdaryn da ustata saldy. «Sánkıý, sánkıýlerin» qaıta-qaıta aıtyp, olar ketti jónine, mıllıondaǵan dollarlardy jambasyna basyp, bul qaldy munda.
Qaltasy qampaıǵasyn, kóńili de marqaıyp, saǵatyna qarap edi, túski astyń mezgili taıap qalypty. «Memlekettik mańyzǵa ıe birtalaı istiń basyn qaıyrdym ǵoı. Endi úıge baryp, tamaqtanyp keleıin» degen qorytyndyǵa kelip, syrtqa shyqqan. Sóıitse, qaısy avtobýspen, qalaı qaraı júrý kerek ekeni jadynan múldem óship qalypty. Ne isterin bilmeı, dal bolyp turǵanda, bir shalaqazaq jigit kelip: «Ia vash vodıtel. Ved ý vas ımeetsá slýjebnaıa ınomarka, pojalýsta súda...» dep qıylyp tur. Mashınaǵa jaıǵasqan soń álgi jigit taǵy shúldirledi.
- Vy, Týpoı Mangýrtovıch, ne perejıvaıte. Ý nas akımı v obshestvennom gorodskım transportom ne polzýetsá. Po etomý onı kakoı avtobýs, po kakomý marshýrýtý, kýda edet ne znaet. Vy toje pryvıknıte, vse býdet horosho…
Ol taǵy da bir nárselerdi aıtpaqshy edi, úlgermedi. Mashına úıdiń janyna kelip qalypty.
Bul úıge kelgende, áıeli men balalary, nemerelerine sheıin oryssha sóılep júrgenin kórip, tań qaldy. Tipti áıeli: «Prıvet shal! Ý mená segodná bolshoı prazdnık — ıa prınála relıgıa Iogova» dep qylmyń-qylmyń etip, budan súıinshi de surap qoıady. Nege ekeni belgisiz, bul da buǵan, quddy bir ákesi tirilip kelgendeı, qatty qýanyp ketip, áıeline júz myń dollardy bere saldy. Osy aralyqta, balalary men kelinderi: «Papa, papa...» dep, nemereleri: «Dedýshka, dedýshka...» dep erkelep, biri pravoslavıaǵa kirgenin, ekinshileri kápirlerdiń taǵy bir túsiniksiz bytyqy-shytyqy aǵymdaryn qabyldaǵandaryn maqtanyshpen baıandap, bári budan súıinshi surap jatyr. Týpoı Mangýrtovıch tegin kelip jatqan aqshalardy nesine aıasyn, olardyń da árqaısysynyń qoldaryna jeke-jeke on myń dollardan ustata berdi.
Kenet, Týpoı Mangýrtovıchtiń ózi de kápir bolǵysy kelip ketti. Sondyqtan, dereý «katolık» dinin qabyldaı salǵan. Buǵan otbasy músheleri taqıalaryn aspanǵa atqan qalpy shattanyp, muny qyzý quttyqtap jatyr.
Qysqasy, osyndaı qarbalas tirshilikterden keıin januıasymen shúıirkelesip, tamaqtanyp degendeı, tústen keıin jumysqa kelse, oıpyrmaı... ákimshiliktiń aldynda bir top adam tur!
- Áne, kele jatyr! - degen olardyń arasyndaǵy uzyn boıly, zor deneli, buıra shashty, qara murtty, qaratory jigit qolyn shoshaıtyp, buǵan qarsy júre berdi. - Áı, tili men dinin, ulty men jerin satqan opasyz, beri kel!..
Álgi jigitke ergen top ta buǵan jaqyndaı túsken. Barlyǵynyń túrleri susty, qoldarynda jýan-jýan bir-bir keltekteri bar. Olardyń myna arynyn kórgen Týpoı Mangýrtovıch záre-quty qalmaı, qasha jóneldi. Aldy-artyna qaramastan, basy aýǵan jaqqa qaraı or qoıandaı orǵyp-orǵyp zymyraǵan muny analar da ókshelep, qýyp keledi…
Kenet, Týpoı Mangýrtovıchtiń ókpesi aýzyna tyǵylyp, aýa jetpeı alqynyp, dármeni quryp, alǵa basqan aıaǵy keri ketip, albasty basty da qaldy. Qýǵynshylar bolsa qıqýlap, taıap qalǵan. Osy bir máýlette álgi qara murtty, qaratory jigit jetip kelip, munyń jelkesinen temirdeı qatty saýaqtarymen shap berip ustap aldy da: «Áp, bálem, qolǵa tústiń be?!.. Ittiń balasy... Men seni qazir...» dep, ekinshi qolyndaǵy zildeı keltekpen basyna sart etkizip, bir urdy. Tegeýrindi soqqydan basy aınalǵan Týpoı Mangýrtovıchtiń kóz aldynda tóńirektegi dúnıeniń bári tóńkerilip júre bergen. Sóıitkenshe bolǵan joq, qýǵynshy toptaǵy basqa jigitter de jetip, biri jaǵasynan, ekinshisi shashynan… alyp, ýlap-shýlap, julmalaı bastady. Týpoı Mangýrtovıch beıshara, dem jetpeı, jany murnynyń ushyna kelgende, kózin tars jumyp aldy da, lajsyzdan: «Oıbaı!.. Oıbaı!.. Qoıyńdar túge!.. Ekinshi qaıtalamaımyn!.. Keshirińder meni!.. Keshiregórińdershi!..» dep bar daýysymen qazaqshalap baqyryp, izinshe ókirip-ókirip jylap jiberdi.
Sol-aq eken, álgiler áp-sátte qoldaryn munyń jaǵasynan bosatyp, tym-tyrys bola qalsa bolar ma! Buǵan jáne óziniń tosynnan qazaqsha saıraı jónelgenine tańyrqaǵan bul, kózin jaılap ashyp, jan-jaǵyna qarasa… mine qyzyq, baǵanaǵy «myzǵyǵan» dıvannyń ústinde áli jatyr eken ǵoı.Tóńireginde qoldaryna shıyrshyqtap ustaǵan bir-bir gazetter bar úsh nemeresi kózderi baqyraıyp, buǵan tańyrqaı qarap qalypty. Shamasy, álginde uıqysurap aıqaılaǵanda munyń daýysy tarǵyl-tarǵyl bolyp shyqqan-aý, nemereleri shoshyp qalǵan tárizdi: shashtary tip-tik, óńderi aq qaǵazdaı appaq; bul sál oqys qımyldasa, úsheýi úsh jaqqa, úrikken qoıandardaı zyta jóneleıin dep tur. Al, anadaı jerde shaı quıyp otyrǵan kelini men onyń janyndaǵy uly buǵan kózderiniń astymen qarap qoıyp, ishek-sileleri qatyp, sylq-sylq kúledi.
Aıaq astynan esitilgen qolaısyz qatty daýystan qorqyp ketken áıeli de, ermek etip otyrǵan tigisin tastaı sala, ishki bólmeden atyp shyǵyp: «Áı, ne bolyp qaldy, sonsha?!..» dep úrpıe qaraǵan. Biraq ol myna kórinisti kórip, jaǵdaıdy tez ańǵara qoıdy da: «E, tuqymy qurymaǵylar-aı, senderdiń atalaryńnan basqa ermekteriń joq pa? Bir mezgil túski úziliske kelgende de maza bermeısińder, bátshaǵarlar...» dep keıı sóılegen kúıi qaıtadan ishki bólmege kirip ketti.
-Ýh, túsim eken ǵoı, - dedi Tókeń óńi bolmaǵanyna shúkirshilik etip, kálımasyn qaıtaryp jatyp. - Qoı, búıitken ákimi qurysyn. Ákim bolamyn dep tilimnen, dinimnen , ar-uıatymnan, urpaǵymnan aıyrylar jaǵdaıym joq. Burynǵy oqytýshylyq jumysyma qaıtyp, ózgelerdiń urpaqtarynyń da tól tilimiz ben dinimizden bezbeýin, jerimiz ben salt-dástúrimizdiń kıesin sezinýin, ar-uıattan attamaýlaryn qadaǵalap, durys tárbıe berýge óz úlesimdi qosaıyn. Halqymnyń qarǵysyna ushyramaıyn…
Osylaı degen Tókeń, sol kúnniń erteńine-aq, ákimshilikke baryp: «Meni óz erkimmen jumystan bosatýyńyzdy suraımyn» degen mazmunda jazylǵan aryzyn tapsyrdy…
Ábdisálı Dáýletbaev,
táýelsiz jýrnalıs
