"Qazaq ádebıeti" gazetiniń saıtynda 1 shilde kúni "Joq-Ógizben shaıqas" degen maqala jaryq kórdi. Maqalada aqyn, esimi Túrki halyqtaryna túgel qadirli aqyn Muhtar Shahanovtyń  batyr Baýyrjan Momyshuly men  aqyn Qadyr Myrza-Álige qarata aıtylǵan aıyptaýlary synǵa alynǵan. Jazýshy aqynnyń keı batyr málimdemeleri men birqatar shyǵarmalaryna qatysty "Aqyry, bar isi, bar sózi ókimet tarabynan astyrtyn qoldaý taýyp, oǵan jal­ǵas, nusqaýly, nusqaýsyz jaǵdaıda buq­a­ra­­lyq aqparat ataýly dabyldata jań­ǵyr­typ, soǵan oraı, bylaıǵy barsha jurt qalt­qysyz maquldap, áýlıe tutyp, kók­ke kótere madaqtap jatqan soń, Shahań shekten shyǵa bastady"  dep otyr. Aralaryndaǵy alaýyzdyq kópke aıan bolyp qalǵan qos tulǵa buǵan deıin de basylym betterinde birneshe márte túrli taqyryptarda ashyq aıqas jasaǵanyn bilemiz. Bul maqalanyń da arysy tórt-bes jyl burynǵy suhbat, derekterdi ózek etip jazylýy, basqa ýaqytta emes dál M. Shahanovtyń týǵan kúni qarsańynda elimizdiń bas ádebı gazetinde jarıalanýyn kezdeısoqtyq deı almaısyz, ıakı tek batyr Baýyrjan men Qadyr aqynnyń abyroıyna arasha túsýdi ǵana maqsat etken janaıqaı deý  taǵy qısynsyz sıaqty. Bir biletinimiz dál osyndaı sarynda osydan týra tórt jyl buryn, 1 shilde kúni M. Maǵaýınge qarata da tas atylǵan. serke.org  degen saıt "Maǵaýınniń muraty" degen materıal jarıalap, onda jazýshynyń shetel asýynyń shynaıy sebepterin "áshkerelegen". Osy oraıda Qamshy.kz portaly qazaq rýhanıatyndaǵy orny erekshe eki tulǵany esh bólip jarmaıtynyn, daýly máselede qos tarapqa da beıtarap qarap, qajettik týsa qarymta qaıtarýǵa saıt betinen múmkindik beretinin eskerte otyryp, M. Maǵaýınniń M. Shahanov týraly "Qazaq ádebıetinde" jarıalanǵan maqalasyn óz oqyrmandarynyń nazaryna usynady. 

Bir keremeti, búginde beıresmı qazaq baspasózi men elektrondyq aqparatta, keıde tikeleı, keıde meılinshe mıpazdap, respýblıka prezıdentiniń óziniń atyna árqıly tilek, pikirler aıtylyp jatady, al «Ulttyń uly tulǵasy» atanǵan alyp aqyn M.Shahanovqa shań jýymaýǵa tıis. Tasqa basylmaıdy, kompúter saıttaryna ótkizilmeıdi, komment túrinde áldeqalaı jazylyp qalǵan teris, tipti, beıkúná eskertpelerdiń ózi súzgige túsedi, kezdeısoqta ketip qalsa, qolma-qol óshirilmek. M.Shahanovqa qatysty áldenendeı jeńil-jelpi ýáj keltirgen kisi – halyq jaýy esepti. Áıtkenmen, qansha qoryqsań da, baz-bazynda ishke syımaıdy eken. Sol retpen kómeıge lyqsyp kelgen kóp sózdiń bir úzigin syrtqa shyǵaraıyq.

«1982 jyly maǵan Búkilodaqtyq  Le­nın komsomoly syılyǵy berildi», – dep jazady M.Shahanov ǵumyrbaıandyq kezekti tolǵaýlarynyń birinde. Munysy ras. Budan ári ózgeshe bir maǵlumat. «Ol – shyǵarmalarymnyń búkil Keńes Odaǵy jastaryna belgili bola bastaǵan, orys halqynyń arasynda óleńderimdi jatqa aıtýshylardyń boı kórsete bas­taǵan shaǵy edi» («Ańyz Adam». №12, 2012). Bul shynaıy aqpardy odan ár­men sabaqtap aıtsaq, kóp uzamaı bizdiń alyp aqynymyzdyń óleńderi Reseı sheginen ótip, jer júzine keńinen taralady jáne aıryqsha baǵalanǵan. Bul rette de naqty derekter jetip-artylady eken. «Máse­len, dep jazady Shahań, – men qaıbir jyly Japonıada bolyp, segiz qalasyn­da kezdesý ótkizdim. Sonda japonnyń qyz-jigitteri meniń óleńderimdi jatqa aıtyp turdy kezdesýde, óz ana tilderinde» («Nýr.kz». 18.H.2011). Jáne: «Kóptegen elderde menimen kezdesýler ótkizildi. Máselen, Japonıaǵa barǵanda japondar, Fransıaǵa barǵanda fransýzdar óleńderimdi jatqa aıtyp shyqty» («Altaınús». 17.I.2014; «İnjý.kz». 24.I.2014). «Japonıada japon tilinde, Germanıada nemis tilinde óleńderimdi jatqa oqyǵan adamdardy kórdim» («Ańyz Adam». №12, 2012). Óz tarabymyzdan ústeme dáıekteme bere keteıik. Qazir men Amerıkada turam ǵoı. Vashıngtonmen japsarlas kentterdiń birinde. Qajetti sharýań shyǵa qalsa, jıyrma mınýtta astananyń ortalyǵyna jetýge bolady. Osyndaı attanystardyń birinde, AQSH Pre­zı­denti Obamanyń arnaıy shaqyr­týy­men arnaıy bara qalyp edim, týra Aq Úıdiń aldynda Shahańnyń óleńderin aǵylshyn tilinde jatqa aıtyp júrgen, álem-jálem kıimdi tutas bir shoǵyr – aq, qara, qo­ńyr, sary-ala, tory-ala amerıkan jastaryna ushyrastym. Qıyrdaǵy Japonıa, aralyqtaǵy Germanıa men Fran­sıadan ozyp, muhıttyń arǵy (men úshin bergi) betine de jetipti. Hosh, kú­mán­siz kýálikten soń áýelgi sorabymyzǵa qaıtyp oralaıyq.

«…Lenın komsomoly syılyǵy be­ril­di. Sol kezde Búkilodaqtyq  lenınshil Komýnıstik Jastar Odaǵy Ortalyq komıtetiniń arnaıy qaýlysymen bir­ne­she eldi kememen aralaıtyn sapar uıym­dastyryldy. Aqyn-jazýshylar arasynan bul topqa meni ǵana endiripti… So­nymen, birneshe kún saıahat shegip, aldymen Italıaǵa, sosyn Ispanıanyń Barselona qalasyna kelip tumsyq tire­dik».

Bul Barselonada biz de bolyp edik. Bir­shama keıin, Jetpis jyldyǵymdy nemerelerimmen toılaý kezinde, Ispanıa koroli Hýan Karlostyń iltıpatyn kútpeı, óz betimizben baryp, erkin aralaǵanda. Sonda yǵy-jyǵy, yrdý-dýyldy qalanyń, árqıly saıqymazaq­tar ár tusta qatar túzep, óner kórsetetin ortalyq dańǵylynda, bir top jas jigitterdiń gıtaraǵa qosyp, ózderiniń katalon, bálkim, ıspan tilinde Shahanov jyrlaryn termelep turǵanyn kórip, keýdemizdi shattyq pen masattyq kerne­genin aıta ketý paryz sıaqty. Hosh! Endi ol zamanda óleń-jyrlary Ispanıaǵa jetip úlgermegen Shahańnyń ózine sóz bereıik:

«Sodan  bárimizdi  qala ortalyǵyn­daǵy stadıonǵa alyp bardy. Bul arada jurt, negizinen, ógizben jekpe-jekti tamashalaıdy eken…».

Osy arada shaǵyn dáıekteme. Kishi­peıil aqynymyzdyń «ógizben jekpe-jek» dep otyrǵany – ıspan jurtynyń «Korrıda» atalatyn qasterli ulttyq oıy­ny. Merıme–Bızeniń «Karmen» operasynda kórinis tapqan, keıinde kóp­tegen ıspan jazýshylarymen qatar, Ernest Hemıngýeı qyzǵylyqty hıkaıat arnaǵan hám taǵy birneshe shyǵarmasyna arqaý etken ózgeshe óner. Jáne alańǵa biz kórgen qalqozdyń kóterem ógizi emes, ar­naıy jemdelip, shý asaý qalpynda baptalǵan dónen buqa shyǵarylmaq. Álbette, eleýsiz usaq-túıek, M.Shahanov korrıda týraly traktat jazyp otyrǵan joq, óziniń dańqty, uzaq ǵumyryndaǵy erlikke para-par, kezekti bir oqıǵany ta­lantyna tabynýshylar aldyna tartpaq.

Álqıssa: «Bul arada jurt, negizinen, ógizben jekpe-jekti tamashalaıdy eken. Edáýir ýaqyttan keıin bireý shyǵyp: «Siz­derdiń aralaryńyzda ógizben aıqas­qa túser talapker bar ma?» – dep surady. Stadıonda bizdiń 700 adamnan bólek, basqa jaqtan da kememen, ózge kólikter­men kelgen saıahatshylar jeterlik eken. Eshkim til qatpady. Ana jigit ekinshi, úshinshi ret daýystady. Eshkim qozǵala qoımady. Sol sátte jelke tusymda otyr­ǵan bir áıeldiń «Bizdiń aramyzda erkek kindik múlde joq eken-aý» degen sózine namysym qaınap ketip, alańǵa sekirip tústim…».

Oqıǵanyń sharyqtaý shegi. Manadan bergimiz – ádepki ospaq, psıhologıalyq dáıekteme eken. Endi naǵyz dramalyq tartys, ári qym-qıǵash shıyrtpaq bas­talady.

«Alańǵa sekirip tústim… Jekpe-jek­ti uıymdastyrǵaly turǵan jigit qolyma qyzyl matany ustata saldy. Buryn teledıdardan qyzyl shuǵany qalaı ustap, ógizdi qalaı aldaý kerektigin birneshe ret kórgenim bar. Ádette qyzyl mata ógizdiń qanyn qaınatyp, jynyn keltiredi eken. Teledıdardan kórgenimdi jasamaqqa bekindim. Bir ýaqytta taıynsha ógizdi bosatty. Ol kózin alarta maǵan qaraı umtyldy. Men qolymdaǵy matany birese oń jaǵyma, endi birde sol jaǵyma ustap, ógizdi aldap turdym. Zeńgi baba urpaǵy órshelene, yzalana bastaǵandaı. Qyzyl matany tastaı salyp, qashyp keteıin desem, erkektik namysym ji­be­rer emes. Olaı etý naǵyz masqara­lyq­tyń kókesi bolary haq. Qysylǵannan terlep kettim. Birte-birte táýekelge bel býyp, aqyryna deıin shydaýǵa sert ettim… Jurttyń bári maǵan erekshe qur­metpen qarap, shýlap, shapalaq soqty. Naq bir ulttyq batyrdaı qoshemet kórsetip, qyzyq boldy…» («Ańyz Adam». №12, 2012).

Qyzyq emes, shyjyq boldy. Shahań­nan keıin Ógiz-saıysqa shyqqan tatar jigiti qansha degenmen, bizdiń kisideı eptilik kórsete almaı, ótkir múıizge ilinip, qatty jaralanady. Áıtkenmen, «jaraqat alǵanyna qaramastan, ógizdi múıizinen ustap, jerge atyp urdy». Osydan soń, «naǵyz erkektik kórsetken» ta­tar jigitin emhanaǵa alyp ketedi. Shy­jyq emes, sumdyq bolypty.

Túptep kelgende, eshteńe bolǵan joq. Óıtkeni… oıyn bitti. Endi shynyna kósheıik. Ómirde mundaı oqıǵanyń ózi túgili, elesi de bolmaǵan. Korrıda – ıspan jurtynyń erlik pen ep synǵa túse­tin sporttyq, saltanat merekesi dedik. Gújban, asaý buqany qanshama rásimdi tásil boıynsha pispektep, naızalap qan­ǵa bóktirip, aqyry, jińishke, uzyn sem­ser­men jaýyryn astyn boılata, júrek­ten shanshyp óltirý – biz úshin baıaǵy Rımdegi gladıator shaıqastaryna teteles, biraq adam emes, jazyqsyz janýar qor­lyq jazaǵa tartylatyn naǵyz ásh­shady jabaıylyq kórinse kerek. Alaıda, eýropalyq uǵymda erlik pen serilik. Al ıspandar úshin fýtbol jáne basqa da sporttyq oıyndardan áldeqaıda qyzǵy­lyqty sanalatyn toı-dýman. Stadıon­nyń ortalyq alańyna kóldeneń kisi ji­berilmeıdi. Tipti, korrıda týraly ar­naıy jazǵan Hemıngýeıdiń ózi aıaq basyp kórmegen. Baıaǵyda, Hazireti-Ǵalı neshe myń kápirdi qatarynan, japyra shap­qanda, zulpyqar qylyshy qara jer­diń qyrtysyn qaq aıyryp, bul ǵalamdy múıizimen kóterip turǵan Kók-Ógizdiń moıynyn kesip túsýge shaq qalyp edi. Sol zamandaǵy jurt sengen. Búgingi Kók-Ógizge de kúmán bolmaı tur. Bul Kók-Ógizińiz – Joq-Ógiz dep aıtqan kisi – kápir kórinbek.

Shyndyǵynda, M.Shahanovtyń soń­ǵy otyz jyldaǵy bar isi – osy Joq-Ógizben shaıqas. Jalǵan uran, josyqsyz oıbaı. Alaıda, bári de aqıqat shyndyq retinde qabyldanyp otyr. Jalpy, jur­tymyzdyń maqtany men masatyna taýsylmas azyq boldy.

M.Shahanovtyń basshylyǵyndaǵy «til janashyrlary» uıymdastyratyn – Keden Odaǵyna ený, Eýrazıalyq Bir­les­tikke qosylý, taǵy basqa da taraptaǵy kóldeneń sheshimder men almaǵaıyp jaǵ­daıattarǵa dóp kelip otyrǵan, qazaq tilin qasterleý uranymen, jalpy jurt nazaryn basqa jaqqa baǵyttaıtyn, zar men jy­laýǵa toly, kemi júz qyryq, júz elý qaıratker qol qoıatyn, dáp osy rettegi mán­siz, maǵynasyz hám nátıjesiz úndeý, jol­damalardyń astary men zardabyn taratyp aıtpaı-aq qoıalyq, sózimiz uzap ke­ter, ári bul – basqa bir rettegi áńgi­me.

Ispanıa, Barselona shaharynyń Ortalyq stadıonynda, myń san jurt aldyndaǵy ózgeshe óner – Kók-Ógizben jankeshti shaıqas – ospadar kóńilden oılanbaı aıtylǵan, beıkúná maqtan deıik. Jáne alǵashqy da, eń sońǵy da ǵajaıyby emes. Sanap túgese almaısyz. Aqyry, bar isi, bar sózi ókimet tarabynan astyrtyn qoldaý taýyp, oǵan jal­ǵas, nusqaýly, nusqaýsyz jaǵdaıda buq­a­ra­­lyq aqparat ataýly dabyldata jań­ǵyr­typ, soǵan oraı, bylaıǵy barsha jurt qalt­qysyz maquldap, áýlıe tutyp, kók­ke kótere madaqtap jatqan soń, Shahań shekten shyǵa bastady. Endi amalsyzdan, osy oraıdaǵy aıryqsha oǵash bir-eki mysaldy jurtshylyq aldyna tartýǵa týra keledi. M.Shahanovtyń bútkil qazaq qaýymyn basynýy, alash­tyń ótkendegi jáne búgingi mereıli aza­mat­tarynyń birazyn jappaı qaralaý áreketiniń naqty kórinisi.

Sóz – halqymyzdyń ulyq batyry, ultshyl qaıratkeri Baýyrjan Momysh­uly men áıgili aqyn, ol da ulttyq sana­nyń oıanýy jolynda qajyrly eńbek etken Qadyr Myrza-Áli týrasynda. M.Shahanovtyń baıandaýynsha, bul eki tulǵanyń birinshisi – aýsar, aqymaq, ekin­shisi – aıar satqyn bolyp shyqqan. Jáne bul jalaly, jalǵan sózder aıtylyp, jazylyp, baspa betine ótip, jalpy jurtqa taralǵaly birtalaı zaman bolsa da, eshkim tym qursa az-muz renish bil­dir­medi, bizdiń bul jolǵy lepesimizdiń de jaryqqa jeterine senim joq, aıttyq, qazaq beıresmı baspasózinde Nazarbaev­tyń óziniń atyna azdy-kópti ýáj aıtylyp jatsa, M.Shahanovqa áldenendeı beıkúná eskertý jasaýdyń ózi múmkin emes. Sonda da, biz jazǵan sóz jerde qal­mas, aqyr túbinde kórinis berer degen senimmen oıdaǵyny irikpedik. Meılin­she sypaıylap, jaltaqtaı, jasqana otyryp.

Jasyratyny joq, M.Shahanovtyń ke­zekti bir mazaǵy – Ekinshi Jıhan soǵysynyń batyry, qazaq halqynyń maqtanyshy, ór tulǵaly Baýyrjan Mo­myshuly bolypty. Syrttaı, ústirt kózge Baýkeńdi kótermeleıtin sıaqty, óleńmen jazylǵan, sújetti, birtutas hıkaıa «Jeńilip turyp jeńilmeý nemese Baýyrjan Momyshulynyń keshirim suraýy» atalady. Qazaq tildi saıttarda qansha márte basylǵan, ınternette berik oryn tepken. M.Shahanovtyń jeke jınaqtaryna da ense kerek. Sonyń bárine kónip otyrmyz. Óıtkeni, jalpy jurtymyzdyń, ókimetimiz ben partıamyz, kópshilik baspasózdiń uǵymy boıynsha, M.Shahanov baǵzydaǵy, meken-tu­raǵy, násil-tegi belgisiz, zulym Shyń­ǵys han turypty, keıingi, ózindik mem­leketi bolmaı, «jeti júz jyl boıy mońǵol bılegen» bútkil qazaq tarıhynan, ótkendegi qandaı da han men batyr, qaıratkerden joǵary tur. Osy rette Baýyrjan Momyshuly – qatardaǵy kóp sadaqanyń biri ǵana. Basqany bilmeımin, men ózim mundaı… sóz jetpeıdi, sóz jetse, aǵymdaǵy aqparatqa ótpeıdi, mundaı soraqy jaǵdaımen kelise almaımyn. Mine, mıyńyzǵa salmaq túsirmeı, ústirt qana qarap shyǵyńyz.

Óleńmen jazylǵan, kórkemdik ataýlydan ada, kúldi-kómeshti hıkaıa:

«Men ol kezde ár adymyn erkin, batyl basatyn,

Aıtqanynan qaıtpaıtuǵyn, edim qaısar jas aqyn», –

dep, estelik turǵysynda bastalady. Sha­masy, 1960 jyldardyń ekinshi jarymyna megzese kerek. Áli álemge tanylmaǵan, biraq bula, basasaý kezi. Alaıda, Baýyrjan Momyshuly jaqsy biledi eken. Tárizi, oqyǵan, moıyndaǵan jáne aı­ryq­sha joǵary baǵalaıdy. Áıtpese, óz ta­rabynan izdeý salyp, tildesýge qu­mart­­pas edi. «Birde maǵan habarlasty Mo­mysh­uly Baýyrjan». Ne aıtqany bel­­gisiz, aqyl surady ma, aqsha surady ma, áıteýir «Biraz ýaqyt telefonda ol, tek oryssha sóıledi». M.Shahanov bul ki­siniń Baýyrjan ekenin bile tura, odan ári tyńdaı bermeı, keltesinen qaıyra­dy.

«Keshirińiz, – dedim oǵan, – ultsyz qazaq paryqsyz,

Meni orys adamymen shatystyryp alypsyz».

«Joq, – dedi ol, – úniń seniń nege yzǵarly, nege toń,

Men jas aqyn Shahanovqa soǵyp turmyn telefon».

Sonda zárli, salqyn ǵana emes, muz­daı qatqyl sóılep turǵan jas aqyn kel­tesinen qaıyryp, Momyshulyn jerleı bastaıdy:

«Al Shahanov sizshe qalaı, aınalǵan ba orysqa,

Álde orys tildilermen túsken jan ba jarysqa?» –

dep, budan soń, arasyna áldebir kóterme sózder qosqanymen, birjola sógip, áń­gi­meni odan ári sozbalaýdy qajet sanamaı, telefon trýbkasyn tastaı salady.

«Ýaqyt ótpeı qasqaǵym,

Meniń qaısar minezime úndemeı bas shaıqaǵan,

Telefonym shyldyrady qaıtadan».

Jańaǵy orysshyl shirkin eken. Bir­den-aq pushaıman kishilik tanytady:

«Keshir, Muhtar, – dedi Baýkeń, – ıttigime des berme,

Qanshama jyl tek oryssha sóz qura­dyq áskerde…».

Onda bári de basqasha, tek orys tilin­de ǵana sóıleısiń, oryssha oılap, oryssha tús kóresiń, osyndaı, «ult namysyn qorlaǵan, ultsyzdanǵan qyzmette» jú­rip, ǵadet bolyp ketipti dep, meılinshe aq­talady. Sodan soń qaıyra tolǵa­nyp:

«Bedelimdi bes tıyn qyp, surap turmyn keshirim,

Keshir meni, aınalaıyn, endi múlde ózgerem,

Qazaqpenen tek qazaqsha sóılesýge sóz berem», – dep, ant-sý ishedi.

Mine, keremet. Óstip, «qaıtpas, qaı­sar jas aqyn» M.Shahanov orysshaǵa birjola ketip qalǵan, ulttyq tanymnan aýlaq Baýyrjan Momyshulyn túzý jol – ulttyq múdde, qazaq tiline qaıyryp ákelipti.

«Aıtty, bitti, esh kúsh oǵan bola almaıtyn bógesin,

Qazaqtyń ór, uly adamy, oryndady ýádesin!».

Budan ári óziniń «ıttik» qateligin moıyndap, M.Shahanovtan jeńile tura, túbegeıli rýhanı jeńiske jetken uly tulǵa atyna madaq sóz aıtylady. Hıkaıa­nyń sońynda ǵana emes, ár tusynda ushyrasqan lepes. Qaı jerde de madaq emes, mazaq sıaqty. Ulyqtaý emes, ul­taraq qylý. M.Shahanovtyń óktem beınesin negizdeı túsetin qajetti bas­pal­daq qana. Boıyna jan teńgermegen, qashanda qalaýly yrqymen, tipe-tik júrgen, nátıjesinde óz tusy, Sovet zamanynda Batyr ataǵy buıyrmaǵan, general dárejesi berilmegen, biraq álemge tanylǵan «Volokolam tas joly» ro­many­nyń basty keıipkeri, ózi de áskerı jazýshy, ana tiliniń barlyq qyr-syryna jetik, eń bastysy – bútkil qazaq halqy ulttyq qaharmany sanap, kókke kótergen ańyzdyq tulǵa, sonymen qatar, qashanda keýdesi bıik Baýyrjan Momyshuly jańa bastaǵan «jas aqyn» túgili, «álemge áıgili uly aqyn» M.Shahanovtyń óziniń atyn estidi me eken, estise, oǵan telefon shalýy turypty, osynshama beıpil sóz aıtyp, «trýbkany tastaǵan» turpaıy balanyń aıaǵyna jyǵylyp, jalynyp-jalpaıyp keshirim suraýy qanshalyq qısyndy dep, tájikelesip jatýdyń ózi paryqsyzdyq bolar edi. Batyr Baýkeń, ultshyl Baýkeń M.Shahanov deıtin bala­ǵa «budan bylaı tek qazaqsha sóıleımin» dep ýáde beredi jáne osy antyn oryndap, «múlde ózgerip», kádimgi qazaq bolyp shyǵady! Keremeti – bul emes. Kim týraly kimniń basynda qısynsyz qıal joq. Keremeti – osy, keshirińiz, kezekti sandyraqty bútkil qazaq qaýymynyń sol qalpynda qabyl alýy. Qabyl almasa, qup kórmese, mundaı «Kók-Ógiz», shyn mánisinde dúnıede bolmaǵan Joq-Ógiz baǵzydan búginge deıin ınternet, baspasóz betinde erkin saırandap, tynymsyz japalap, tóńiregin túgel bylǵap, semire qońdanyp, júre bermes edi. Áredik, sanasyz bir aqparat betinde jaıylyp júrse de, kóldeneń taraptan «Táıt» degen toqtaý estir edi. M.Shahanovty kótermeleý úshin, Baýyrjan Momyshulynyń alashqa áıgili órshil beınesine kóleńke túsirý shart eken. Budan ári taldap, talqylap jatýdyń ózi namys bolsa kerek. Áıtse de, osynshama dabyraly dańǵyraq – M.Shahanovtyń jeke jınaqtary men aǵymdaǵy baspasóz­di bilmeımin, meniń qolym erkin jeter ınternettegi, 2013 jyldan beri sozylyp kele jatqan, – úıire toptap, erinbeı sa­nap shyqtym, az-kem emes, týra toqsan segiz márte qaıyra basylǵan beıbastaq hıkaıa – múlde eleýsiz qaldyrar kesel emes.

Jarar, Baýyrjan Momyshuly M.Sha­hanovtyń eskertýinen keıin oń jolǵa túsipti, túzelipti. Qaıtkende de «uly tulǵanyń bir sáttik osal tusy» eken. Alaıda, túzelmeı ketken kisi bar. Bir mezetki jaǵdaıat – til kináraty emes, ultyn, týǵan halqyn satqan opasyzdyq. Tym qursa az-muz táýbaǵa kelmesten, sol beti dúnıeden ótipti. Bar qoıasy ólgennen keıin shyqqan páleket. Kim dep oılaısyz? Qaıtkende taba almaısyz. Qadyr Myrza-Áli eken!.. Sumdyq-aı! Mine, Shahańnyń ár tarapta neshe qaıyra aıtqan naqty kýáligi:

«Árbir adam mindetti túrde ulttyq múddege tamyr jiberýi tıis. Eger jibere almasa, jaı ánsheıin óziniń qara basy­nyń qamyn kúıtteý úshin óleń jazyp júrgen adam. Máselen, Qadyr Myrzalıev aǵań keremet daryndy aqyn. Óleń­deri keremet. Biraq sózi bir basqa da, isi bir basqa. Jeltoqsan kezinde alańǵa shyqqandardyń barlyǵy maskúnemder men nashaqorlar degendi qozǵady. Bılik ne aıtsa, sony oryndady. Kerek bolatyn bolsa, bas prokýratýra, KGB, MVD birlesip komısıa qurmaqshy boldy bizdi joqqa shyǵarý úshin. Sony qoldady. Negizi ekeýimiz aǵaly-inilideı bir-biri­miz­­diń sózimizdi jyqpaıtyn jaqsy qa­rym-qatynasta bolǵanbyz. Tipti, meniń qo­lym­da júrgen týǵan qaryndasym Qadyr bir aı kómektessin dep ótinish jasaǵa­nymen toǵyz aı bala-shaǵasyn baqty. Bizdiń jaqsy aralas-quralas bolǵa­ny­myzdy ol da aıtyp otyratyn. Bılikke satylyp ketkennen keıin men Qadyrdan teris aınaldym. («Altaınús». 17.İ.2014; «İnjý.kz». 24.İ.2014; «Ult.kz». 21.İ.2014).

«…Eger men KSRO Prezıdenti Gor­bachevtiń nómiri birinshi qarsylasy Elsındi óz jaǵyma burmaǵanymda, Kreml minbesinen bılikti qatal synǵa alǵan sózimnen keıin-aq jan-jaqty oılastyryp qurylǵan, ishine sol oqıǵaǵa kináli adamdar engen Qadyr Myrzalıev basqarǵan komısıanyń Gorbachev–Kolbın basshylyǵy uıymdastyrǵan qanquıly isterdi túbegeıli aqtaǵan she­shimi saltanat qurary aıdan anyq bolatyn» («Zona.kz». 20.İH.2010).

Al, kerek bolsa!  «Keremet aqyn» – kóz úshin ǵana aıtylǵan, shyn mánisinde «sózi bir basqa da, isi bir basqa», jaı ǵana beıkúná is emes, jeke basynyń tıimdi paıdasy úshin týǵan halqyn qurbanǵa shalǵan opasyz! Bitti, Qadyr Myrzalıev­tiń sharýasy!

Bitpeıdi. Osy bir dálel, dáıeksiz jalaly sózder aqyr túbi, aınalyp ke­lip, M.Shahanovtyń ózin tabýǵa tıis. Bul arada Qadyr aqyn qosaq arasyna tir­kelip otyr. M.Shahanovtyń Jeltoqsan qozǵalysyna qatysty, aınyma, taı­ǵanaq, aqyr túbi qurdymǵa batqan baıansyz qyzmetin aqtap alý, bar kináni bas­qaǵa aýdaryp tastaý úshin. Búginde Q.Myrza-Áliniń kózi joq, kópe-kórneý jalaǵa jaýap qaıtara almaıdy. Al M.Shahanovtyń jolyna batyr Baýkeńdi qurbanǵa shalǵan qalyń qaýym Qadyr aqyndy da qyńq etpeı bere salypty. Shynymen-aq osynshama azyp-tozǵa­nymyz ba?!

Ólgender týraly jalǵan, tipti jala­ly estelikter jazý – búginde qazaq áde­bıe­tinde keń óris tapty desek, bul qo­laı­syz qubylysqa alǵash dem bergen qalamger – osy Qadyrdyń ózi bolatyn. Osy oraıda, ómir boıy syılasyp ótken eski dospen aramyzda alalyq týyp, biraz jerge ketip qalǵanymyz jurtshylyqqa belgili. Tek biz ǵana emes, talaı qalamger óz kezinde oryndy ýáj aıtqan. Onyń ishinde Saıyn Muratbekov, ólgenimizdiń artynan osyndaı shala jaǵyp, byqsyta bersek, qazaq ádebıeti qandaı kepke túspek dep kúıingen edi. Endi mine, sol Qadyrdyń óziniń sońynan jetipti. Ta­balaýdyń jóni joq, jáne kisilikke jatpas. «Aǵaıynnyń azary bolsa da, bezeri bolmaıdy» degen, kópe-kórneý jalaǵa ara turmasaq, bárimizge  syn. Jaı ǵana jala emes, zil-zardapty, aýyr aıyp – «bılikke satylyp», týǵan hal­qyna opasyzdyq jasaǵannan artyq qandaı kúná bolýy múmkin?!

Joq, Qadyr – shyn mánisinde el-jurtynyń aınymas patrıoty bolatyn. Sonaý sovettik qyspaq zamannyń ózinde qazaqtyń sózin sóıledi, arman-muratyn áıgiledi, ulttyq sanany kóterý, ana tilin ardaqtaý baǵdarynda qanshama ótim­di, úlgili shyǵarmalar jazdy. Pen­de­shilik árkimde bar, alaıda ulttyq baǵdar máselesinde Qadyrdyń jaza basqan jeri joq, barlyq ýaqytta týra joldan taımady, ıman, seniminen aı­rylǵan emes. Al M.Shahanov dabyralap otyrǵan jaǵdaı – eshqashan ómirde bolmaǵan «Kók-Ógiz» – Joq-Ógizdiń kezekti bir kórinisi ǵana.

Altyndy sary mys ta emes, tipti, qa­ra temir de emes, shala ılengen saz balshyq dep jarıalasa, onyń jaýaby aıqyn. Asylǵa kúıe juqpaıdy, negizi berik, al qandaı kóń men qoqys ózinen ózi tozyp, taýsylýǵa tıis.

M.Shahanov dáp osy rette aınymas birlik tapqan ókimetimiz ben jalpy jurtymyzdyń uǵymynda qandaı alyp tulǵa bolsa da, onyń maqtany men mereıi jolynda Baýyrjan Momyshuly men Qadyr Myrza-Áli qurbanǵa shalynar jóni joq.

Muhtar Maǵaýın

Maýsym, 2016.

Amerıka Qurama Shtattarynan.

«Qazaq ádebıeti» gazetinen alyndy.

Túpnusqadaǵy taqyryp: Joq-ógizben shaıqas nemese B. Momyshulynyń "Orysshyl ıttigi" jáne Q. Myrza-Áliniń "opasyz satqyndyǵy" týraly ertegi.