Iasır (Iasır) Arafat basqa aty – Abý Ammar. Iasır Arafat, Mýhammad Ábd Ar-Raýf Ál Kýdvah ál-Hýseını 4.8.1929 jyly Kaır qalasynda týǵan jáne 2004 jyly ólgen, qaıtys bolǵan jeri Klamara qalasy, basqa derekterde Ierýsalım qalasynda 75 jasynda dúnıe salaǵan. Saıası qaıratker, Palestına avtonomıasy ákimshiliginiń basshysy (1994 jyly), Palestınany Azat etý uıymy atqarý komıtetiniń tóraǵasy (1969 jyldan).[1] Onyń ákesi-Abdel Raýf al-Qudwa al-Hýseını,sheshesi- Zahwa Abýl-Saýd, áıeli-Sýha Arafat. Balasy - Zahwa Arafat. Bilim alǵan jeri- Koról Fýada I Ýnıversıteti.[2] 1994 jyly- Beıbitshilikti nyǵaıtqan úshin Nobel premıasynyń laýreaty atanǵan.
Saýdagerdiń otbasynda dúnıege kelgen. Jastyq shaǵy otbasynda ótti, altynshy ul. Ol da saýdagerlikten bastaǵan. Keıin 1927jyly Qaır qalasyna kóshken. Sheshesi ólgende ol bar bolǵany tórt jasta eken. Ákesi ony Ierýsalımge –Quddys qalasyna oqýǵa jiberedi. 1937 jyly ol Qaır qalasynan óz úıine qaıtyp kelip, Koról Fýad 1 ýnıversıtetiniń ınjenerlik fakúltetine azamattyq qurlys mamandyǵyn 1951 jyly tamamdap,egıpettik qurylys kompanıasynda isteıdi. 1948 jyly Izraıl memleketi paıda bolady da alǵashqy Arab-Izraıl soǵysy bastalady. 1948 jylǵy soǵystan keıin Iasır Arafat Palestınadan Egıpetke qaıtyp kelýge májbúr boldy.Jalpy jıyrmasynshy ǵasyrda Taıaý Shyǵystyń tarıhyna qatty áser etken oqıǵalar -ol Arab memleketteri men Izraıldiń tórt soǵysy boldy. Atalǵan tórt soǵysta Arab memleketteri Izraılden udaıy jeńilip otyrdy, ár joly biraz jerinen aıyryldy.Iasır Arafat táýekelshil jigit bolǵandyqtan onyń saıası bolashaǵyna 1956 jylǵy Ekinshi Arab-Izraıl soǵysy áser etti. Osy jaǵdaı Iasır Arafattyń bul soǵysqa tikeleı qatysty. 1967 jyly Arab –Izraıl soǵysy taǵy da oryn aldy. Sol soǵysta arab memleketter koalısıasy ońbaı jeńilip, Palestına ólkesiniń biraz jeri Izraılge ótip ketti. 1973 jyly kezekti Arab-Izraıl soǵysy ótti.Bul soǵysta Izraıl úshin jeńispen aıaqtaldy, biraq Izraıl tarapynan da kóp shyǵyn boldy.
Egıpettegi 1952 jylǵy revolúsıadan keıin Egıpet Arab álemi úshin ult-azattyq qozǵalystarǵa shtab-kvartıraǵa aınaldy.Al Arab álemindegi ulttyq-azattyq qozǵalysty qoldaýshy memleket –ol KSRO boldy. KSRO dan «revolúsıalyq kómek» túsip turdy.Al arab áleminiń lıderlik ustanymy bar memleket –ol Egıpet boldy.
Iasır Arafat sol jyldary ekstremıstik baǵyttaǵy “Musylman aǵaıyndyǵy” men Palestınalyq stýdentter odaǵynyń quramyna kirip, keıin 1952 – 56 jyldary KSRO men Egıpettiń qolshoqpary boldy.Bundaı uıymdar barlyq arab elderinde uıymdastyrylǵan.Bir jaǵynan olardyń revolúsıalyq romantızmin, solshyldyq, komýnıstik, nemese arab sosıalızminiń ıdeologıalyq ustanymdary keń taraǵan. Revolúsıashyl arab stýdentteri arab ultshyldary edi. Olardyń ustanymdary-arab sosıalızmi, panarabızm men antısıonızm, oǵan qosa antısemıtızm keń taraǵan.
Sonymen Iasır Arafattan qurylys ınjener shyqpaıdy. 1956 jyly Kaır ýnıversıtetin bitirisimen KSRO men Egıpet nusqaýshylarmen dıversıa jumystarǵa aralasa bastaıdy, is júzinde bul terorıstik jáne áskerı daıyndyqtan ótedi. 1956 jylǵy Sýesk kanaly úshin áskerı –saıası janjalynda Iasır Arafat Egıpet armıasynyń qatarynda soǵysty. 1957 jyly Kýveıtke ótip, Gaza sektoryndaǵy kúresti uıymdastyrýshy Halıl Vazırmen birge “Al-Fatah” dıversıa tobynyń negizin qalady. 1964 jyly Palestınany Azat etý uıymyna (PAU) qosylǵan ol kóp uzamaı osy uıymynyń eń yqpaldy basshysyna aınaldy. 1970 jyldan palestınalyq Qarsylasý qozǵalysy qarýly kúshteriniń bas qolbasshysy, al 1973 jyldan PAU-nyń saıası departamenti bastyǵy qyzmetterin qosa atqardy. Iasır Arafat derbes Palestına arab memleketin qurý qajettiligin túsindi jáne búkil kúsh-jigerin PAU-n Palestına halqynyń múddelerin bildiretin ókiletti uıym retinde tanytý úshin baǵyttady. Sonyń nátıjesinde 1974 jyly PAU Arab elderi lıgasynyń músheligine qabyldandy. 1987 jyly palestınalyq ıntıfada jarıalap, ol 6 jylǵa sozyldy. 1988 jyly 15 qarashada “Palestına memleketi” jarıalandy, al 1989 jyly 2 sáýirde Palestına Ulttyq Bas Keńesi Iasır Arafatty osy memlekettiń prezıdenti etip saılady. 1988 jyly Iasır Arafat Izraıl memleketin moıyndap, palestına arabtary men ızraıldikterdiń arasynda beıbit kelisimge qol jetkizý múmkindigin ashty. AQSH-tyń deldaldyq etýimen Iasır Arafat Izraılmen kelissózder júrgizdi. Nátıjesinde 1993 jyly qyrkúıekte Vashıngtonda Qaǵıdattar deklarasıasyna qol qoıyldy. Ol boıynsha Gaza men Ierıhon sektorlarynda palestınalyq ózin-ózi basqarý engizildi. 1994 jyly mamyrda bul aýmaqtardaǵy Izraıl áskerleri Palestına polısıasymen almastyryldy. 1994 jyly shildede 27 jyldyq qýǵyn-súrginnen soń Iasır Arafat otanyna palestınalyq ózin-ózi basqarý ákimshiliktiniń basshysy retinde saltanatty túrde qaıtyp oraldy. Iasır Arafat – Beıbitshilik saqtaý isteri jónindegi halyqaralyq Nobel syılyǵy laýreaty atandy (1994 jyly). 1996 jyly qańtardan ómiriniń sońyna deıin Palestına Ulttyq keńesiniń atqarýshy basshysy boldy.
Úlken mahabbat pen úlken ókinish.Iasır Arafat ómirin ymyrasyz kúres pen terror arasynda ótkizdi. Árıne oǵan álemniń arnaıy qyzmettkerleri izine túsip , sońynan qalmady. Iasır Arafattaı erge turmysqa shyǵý jáne onymen turmys qurý azap boldy. Olardyń romantıkalyq neke qıý rásimi qupıa túrde Týnıste 1990 jyly ótti. Qalyńdyǵy Sýha 27 jasta ı al Iasır Arafat 61 edi. Bul nekeden jalǵyz qyz- Zahwa. Iasır Arafat ólgennen keıin onyń zaıyby birneshe baspasózge bergen suhbattarynda óziniń Iasır Arafatqa turmysqa shyqqany jóninde júz ret ókingenin aıtqan. Iasır Arafatqa mahabbaty úshin, onyń qalyńdyǵy Sýha hrıstıan dininen shyǵyp musylman dinine ótedi.[4]Iasır Arafat óte kúdikti jaǵdaıda qaıtys bolǵan. Onynyń denesin medısınalyq ekspertterge arnaıy zertteýge berilmedi, onyń zaıyby zertteýge ruqsat bermegen. Keıbir boljamdarda ol belgisiz arnaıy barlaý qyzmetkerler qolynan ketken, ýlanǵan kórinedi.
Iasır Arafattyń uıymdastyrǵan eń bir qatygez terrorlyq áreketi- 1972 jylǵy Múnhen qalasynda ótken jazdyq Olımpıadalyq oıyndardaǵy Izraıl delegasıasyna qarsy jasaǵan shabýyl.
Derekkózder:
1. Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet
2. www.thefamouspeople.com/profiles/thumbs/yasser-arafat-21.jpg
3. www.aljazeera.net/specialfiles/pages/7b339faf-27c9-471b-8a8e-d4563cdd5e3e
4. www.theguardian.com/world/2013/feb/10/yasser-arafat-widow-wedding-mistake
Ázimbaı Ǵalı
