Túrkıanyń Qazaqstandaǵy elshisi Nevzat Ýıanyk elimizdegi qazaq-túrik lıseılerine qatysty ashyp aıtpasa da, shuǵyl shara qoldaný kerek ekenin aıtty. Dıplomatıa tilinde bul lıseılerdi jabý kerek degen talapty meńzep turǵanyn ańdaý qıyn emes. Jalpysynda bul Túrik úkimeti tarapynyń Qazaqstandaǵy jáne jalpy álemdegi túrik lıseıleri júıesine shúıligýi birinshi ret emes. Qazirgi Túrkıa bıliginiń talap etýimen álemniń kóp elinde, naqty aıtqanda, Gabon, Somalı, Nıgerıada, Efıopıa t.b. elderde jabylǵany da ras. Talap etý basty sebebi, Túrkıada jáne keı elderde bedeli zor dinı qaıratker, oppozısıoner, búginde Amerıkada bas saýǵalap otyrǵan Fethýlla Gúlen esimimen baılanystyrylady. Ózbekstanda tipti, bul oqý oryndary sonaý 1999 jyly jabylǵan. Soǵan qaramastan qazirde álemniń 140-tan astam memleketinde túrik lıseıleri sátti jumys istep jatyr. Lıseılerdi japqan kóbine turmysy tómen Afrıka memleketteri jáne olardyń ekonomıkasy Túrkıaǵa qatty táýeldi ekeni túsinikti. Al bizdegi jaǵdaı sál ózgesheleý, - dep habarlaıdy Qamshy.kz BNews.kz – ke silteme jasap.
Tarıhqa úńilsek, rasynda da Gúlen salǵan sara jolmen ashylǵan bul lıseıler 1992 jyly eki eldiń basshylary Nursultan Nazarbaev pen Turǵut Ózaldyń kelisimimen ashyla bastaǵany este. Gúlenızmniń basty ıdeıasy, din men bilim berýdi zaıyrly qoǵamnyń saltymen úılestire otyryp, sapaly deńgeıge shyǵarý edi. Jer-jahanda bilim salasyndaǵy óz ıdeıalaryn batyl engizgen F. Gúlen mektepter ashýǵa nege yntalandy? Munyń astarynda qandaı saıasat jatyr?- degen saýal kóptiń kókeıinde shyǵar. Jahandyq jelide júrgen suhbattarynyń birinde bul mısıasynyń sebebin ol bylaı uqtyrady: «Aldyma kelip, suraǵandar talaı boldy: «Men Qurandy oqytatyn kýrstar ashsam qalaı qaraısyz? Álde, meshit ashsam ba?»- deıdi. Men olarǵa: «Túrkıada meshit jetkilikti ǵoı, odan da mektep ashyńyzdar, óıtkeni, barlyǵynyń negizinde tek bilim jatyr. Nadandyq, kedeıshilik, adamdar arasyndaǵy túsinispeýshilik, arazdyqty tek bilim arqyly ǵana jeńýge bolady». Osy oılarym kóńilderinen shyqqan adamdar 1991-92 jyldary álemniń ár qıyrynda mektep jelisin ashýdy qolǵa aldy. Meniń quzyrymda tek osy ıdeıalardy konferensıalar, baspasóz betteri, kitaptarym arqyly dúnıejúzine taratý bolatyn». Bul ıdeıa sol kezdegi Túrkıa prezıdenti Turǵut Ózalǵa da unaǵan, ári ol tolyq qoldaǵan.
Osy sebepten de túrik lıseıleri júıesine o bastan taǵylyp kele jatqan aıyptyń biri - shákirtteriniń shekten tys túrkilenip, dinı turǵyda bilimdene bastaýy bolatyn. Shyntýaıtyna kelsek, rasynda da lıseıler alǵash ashyla bastaǵan kezde túrik lıseıleri shákirtteriniń jappaı namazǵa jyǵylyp, túrik tiline den qoıa bastaýy, bir-birine «aǵa» emes, «abı» dep qatynasýy, arakidik túrik eliniń ánuranyn shyrqaýy, túriktik turmys saltyn ustanýy Gúlenızm yqpalynyń naqty aıǵaqtaryndaı áser qaldyratyn. Alaıda Qazaqstanda din memleketten bólek ekenin eskersek, Qazaqstan úkimetiniń talabymen jyldar óte kele lıseılerdegi bilim men dindi sabaqtastyra oqytý úrdisi birte-birte seıile berdi.
Bul barlyq elde derlik solaı boldy. Máselen, Túrkmenstanda bilim berý organdary túrik lıseıleriniń oqý baǵdarlamasynan din tarıhy pánin alyp tastaýdy mindettedi. Kórshi Ózbekstan lıseılerdi jaýyp, qatań shara qabyldady. Alaıda Ózbekstandaǵy lıseılerdiń jabylý sebebi qazirgi Túrik úkimetiniń talabyna esh baılanysy joq bolatyn. Kerisinshe, 1999 jyly resmı Táshkent sol kezdegi Túrik bıligimen qatynas arasy nasharlap turǵan kezeńi edi. Iaǵnı, bul tek dıplomatıanyń máselesi.
Lıseılerdegi dinge qaraı oıysýdyń sebebin «Katev» halyqaralyq qorynyń tárbıe isi jáne uıymdastyrý jumystary jónindegi vıse-prezıdenti Nurbol Tólebaev bylaı túsindiredi: «Ia, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary elimizge Túrkıadan kelgen túrik ustazdar arasynda namazǵa jyǵylyp, dinin qatty ustanǵandar bolǵany ras. Olar munda kelgesin jaǵdaı Túrkıadaǵydaı shyǵar dep oılap, balalarǵa dinı turǵyda saýat ashtyrýǵa umtylǵany da jasyryn emes. Alaıda, ýaqyt óte kele bizdegi bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń uǵyndyrýymen, talap etýimen dinı turǵyda bilim berý sap tıylǵany shyndyq. Endeshe qazirde ondaı esh másele turǵan joq. Lıseı qabyrǵasynda dinı bilim berilmeıdi. Kóbine lıseı bitirgesin ǵana baryp, bala ózi ata-ana aqyldasýymen ǵana óz erkimen dinı jolǵa bet burýy múmkin. Biz óz tarapymyzdan kúshtep eshkimge tańbaımyz. Odan keıin lıseıimizde Fethýlla Gúlenniń ilimi oqytylmaıdy, kitaby da oqytylmaıdy. Endi ol kisi mektep ashý týraly ıdeıa tastaǵanymen, álemniń ár eline baryp, mektep ashyp jatqan joq qoı. Endeshe Gúlenniń yqpalynda dep aıtý qanshalyqty qısyndy? «Katev» qorymyz da aty halyqaralyq bolǵanymen Qazaqstanda ádilet mınıstrliginde zańdy tulǵa retinde tirkelgen. Eshqandaı da ol sheteldik qor emes». Qazaqstan úkimetinen tys qarjy kózi bar ma? - degen saýalymyzǵa, myrza: Bizde aqyly «Nur Orda» mektepteri bar, jekemenshik mektepterimiz bar. Sol jerden kelgen aqshamen biz qaıtadan bilim salasyna jumsap, bizde isteıtin muǵalimderge «Katev» qosymsha stıpendıasyn taǵaıyndaımyz. Iaǵnı, muǵalimder memleketten jalaqy alsa, qosymsha yntalandyrmaq nıette úzdik ustazdarymyzǵa aqsha tóleımiz. Ár muǵalimge 30 myń teńgeden bastap, 230 myń teńgege deıin ústemaqy taǵaıyndalady. Aqyly mektepten alynǵan aqsha qaıtadan bilim salasyna jumsalyp otyr. Bizdiń ustazdar álbette oǵan laıyq. Óıtkeni, olardyń arasynda Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirip kelgenderi bar, sheteldik myqty oqý oryndaryn, tipti Nazarbaev ýnıversıtetin bitirip kelgenderi de bar. Ol ustazdardy ustap turý úshin osyndaı qosymsha qarjylandyrý tetikteri kerek».
Álbette, bilim salasyndaǵy kez-kelgen eksperımenttiń janynda kemshilikteri qosa júretini ras. Bul salaǵa óz basym áýesqoılyq emes, 8 jyldan beri ýnıversıtette dáris berip kele jatqan, kandıdattyq ǵylymı dárejesi bar maman retinde qaraımyn. Meniń paıymymda táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary-aq eldiń bilim salasynyń aldynda jańa syn-qaterler (challenge) turdy. Keńes odaǵynan irge ajyratqan elge egemendiktiń qaǵıdatyna saı óziniń derbes bilim berý júıesin qurý máselesi kóldeneń turdy. Ol úshin Keńes Odaǵy zamanynda bilim men tálim alǵan muǵalimderge, tutastaı mektep ujymdaryna sheteldik bilim júıesiniń tıimdi balamasy kerek boldy. Dál osyndaı balama retinde túrik lıseıler júıesi qarastyryldy. Sol turǵydan alǵanda lıseıler ashylǵan 20 jyldan asa ýaqyttyń ishinde lıseıler júıesi óte tıimdi balama bolǵanyn men ǵana emes, bilim salasynda uzaq jylǵy tájirıbesi bar ustazdar da moıyndaıdy. Oǵan dálel retinde sózimiz jalań bolmas úshin sanaıǵaq keltireıik. 1995-2016 jyldar aralyǵynda elimizdegi lıseıler shákirtteri túrli bilim dodalarynda barlyǵy 15 156 medal ıelenipti. Bul medaldar sanynyń úshten birine lıseı shákirtteri tek sońǵy úsh jylda qol jetkizipti. Mundaı kórsetkishke elimizde birde-bir bilim júıesi kórsete almaǵany taǵy ras. Qazaqstandaǵy Keńes Odaǵynan mura bop qalǵan bilim júıesine balama retindegi lıseıler jelisiniń taǵy bir ereksheligi kóptildilikti engizýi edi. Qazirde eldegi saıasatqa oraı kóp aıtylatyn úsh tuǵyrly til munda 90 jyldardyń basynda-aq engizilip qoıǵan. Nátıjesinde, lıseı túlegi qazaq, aǵylshyn, orys tilderimen qosa, túrik tilderin meńgerip shyǵatyny basty erekshelik edi. Elimizdegi orys tilinde oqytatyn mektepter túlekterine memlekettik tildi 25 jylda da meńgerte almaı jatqanda túrik lıseıleriniń mysaly tıimdi balama boldy degen ýájben kelispeske laj joq. Onyń ústine burynǵydaı emes, «Katev» qory vıse-prezıdentiniń aıtýynsha, túrik tili negizgi pán emes, fakúltatıv retinde ǵana oqytylady eken.
Búginde elimizde bar 27 qazaq-túrik lıseıi Qazaqstannyń bilim berý standartyna sáıkes oqytyp jatyr. Bul da óte mańyzdy. Bul standartqa sáıkes otandyq bilim berý baǵdarlamasy kózdeledi. Árbir bilim berý baǵdarlamasynda sol eldiń tutas ıdeologıasy jatatynyn ámbege aıan. Endeshe lıseıler alǵash ashylǵanda Túrkıaǵa qaraı, bura tartý bolǵan shyǵar, alaıda búginde olardyń eldik standartqa qaraı oqytýy QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jáne jergilikti bilim basqarmalarynyń baqylaýynda.
Qosh, búgingi qazaq-túrik lıseıleri 90-shy jyldary alǵash ashylǵandarymen salystyrǵanda jer men kókteı. Uqsastyq tek jetistikterinde ǵana shyǵar. Jasyrary joq, búginde QTL elimizdegi oqý ordalary arasynda bilim jetistikteri jóninen alǵashqy orynda. Elimizde jumys isteıtin 27 lıseıdiń kópshiligi óz deńgeıinde sapaly jumys istep jatyr. QR BǴM málimetine sáıkesi, tek osy jyldyń UBT nátıjesinde barlyq lıseıler elimizdiń «eń úzdik 100 mektebi» tizimine enip otyr eken. Lıseılerde 1194 ustaz qyzmet etse, onyń tek 94 ǵana Túrkıa azamattary, qalǵany Qazaqstan azamattary. Elimizdegi qazaq-túrik oqý ordalarynyń jumysyn úılestiretin «Katev» halyqaralyq qory: «QTL men «Katev» qorynyń sheteldik eldermen, úkimettermen jáne uıymdar men jeke tulǵalarmen esh baılanysy joq» dep málimdedi. Osylardy eskere kele, QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qazaq-túrik lıseıleri elimizde óz jumysyn jalǵastyra beretini týraly resmı málimdeme taratty». Osy oraıda oıdy oı qozǵaıdy. Endeshe esh elmen baılanysy joq bolsa, sheteldik uıymmen baılanysy joq bolsa, QTL ataýyn ózgertetin kez kelgen shyǵar. Bul jónindegi oıyn belgili qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy Aıdos Sarym feısbýktegi paraqshasynda bildirdi: «Qazaq-túrik lıseıleri qazaqtyń memlekettik múddesine, bolashaǵyna istep jatyr. Memlekettik standartpen. Eger bireýlerdiń taqıasyna tar kelse, onda olardy «Alash lıseıleri» dep atalyq. Alash qazaqtan da keń uǵym. Aldaǵy jyly Alashordanyń júzjyldyǵy da kele jatyr degendeı. Aıdos Sarym myrzanyń aıtýynda negiz bar. Lıseılerdiń atyn ózgertý tájirıbesi kórshiles Reseı men Ázirbaıjanda bar. Bálkim, osydan keıin túrik lıseılerin qazaq-túrik lıseıi dep emes, qazaq tehnıkalyq lıseıi dep ózgertse de qolaıly bolar.
Túıin. Egemendigine 25 jyl bolǵan Qazaqstannyń bilim berý salasy áli de izdenis ústinde. Bul saladaǵy barlyq sheteldik tıimdi tájirıbe elimizge jaqsy úlgi ekeni dáleldeýdi qajet etpeıdi. «Úsh tuǵyrly til» saıasatyn júrgizýde QTL júıesi tıimdi mysal bolǵany esh jasyryn emes. Qazir elimizdiń oqý ordalaryna aǵylshyn tilin engizý tıimdi júzege asyp jatyr. Qazaq-túrik lıseıleri túlekteri arasynan 80 bapker iriktelip, elimizdegi muǵalimderdiń biliktiligin kóterip, aǵylshyn tilin úıretip jatyr. Endeshe salystyrmaly túrde aıtsa, táýelsizdik jyldary bul bilim shańyraqtarynyń zıany az, al paıdasy kól-kósir boldy desek shyndyqtan qaǵys ketpeımiz. Bul oraıda basty ekpin memlekettik til - qazaq tiline beriletini qýantady. «Katev» qorynyń uıymdastyrýymen bıyl segizinshi jyl «Jarqyn bolashaq» atty qazaq tilinen olımpıada ótkizilip jatyr. Oǵan el boıynsha 5000 jýyq bala qatysady. Ol bilim dodasynda eń úzdik shyqqan shákirtter elimizdiń oqý oryndaryna qazaq tili fılologıasy men jýrnalısıka mamandyǵy boıynsha grant beriledi. Osylaısha qazirge deıin qazaq tili men qazaq jýrnalısıkasyna 154 grant bólingen eken.
Qanat Áýesbaı
