"Amerıkalyq áskerıler qoqys pen radıoaktıvti qaldyqtar máńgilikke muz astynda qalady dep oılaǵan, alaıda planetadaǵy klımat ózgerip, "Senchýrı" lagerine qaýip tóndi" dep jazady ""Popýlárnaıa Mehanıka".

Qyrǵı-qabaq soǵys kezinde jasalǵan balıstıkalyq raketalar 37 jyldan beri Grenlandıadaǵy qar men muzdyń astynda jatyr. Lagerdi tastap keterde amerıkan áskerıleri radıoaktıvti qaldyqtar bul jerde máńgilikke kómilip qalady dep túıgen. Alaıda planeta klımaty ózgeriske ushyrap,  lagerdegi qaldyqtar jer betine qalqyp shyǵýy múmkin.

1959 jyly Amerıka qarýly kúshteriniń ınjenerlik korpýsy Grenlandıada muz astynan áskerı baza salýdy bastaǵan. Qurylys qupıa túrde, "ǵylymı zertteýler" degen jeleýmen júrgizildi. Bul nysanǵa amerıkalyqtar júzdegen balıstıkalyq raketalardy ornalastyryp, synamaq bolǵan. Biraq joba aıaǵyna deıin jetpegen. Nysandy salý isiniń tejelýine baza tóbesindegi muzdyqtardyń qozǵalysy sebep bolsa kerek. 1979 jyly qurylys toqtap, qaldyqtar qardyń, muzdyń astyna kómiledi. Qurylysshylar men ǵalymdar bul qaldyqtar 10 metr qalyńdyqtaǵy muz astynda jata beredi dep eseptegen. Alaıda ǵalamdyq jylyný saldarynan Grenlandıa muzy erip, áskerı nysannyń tóbesi qar astynan arshylyp qalýǵa jaqyn tur.

"Geophysical Research Letters" jýrnalynda jarıalanǵan zertteýde keler júz jyldyqta qar astynan qurylys qaldyqtary, ıaǵnı qoqystar, dızel otyny, "Alco PM-2A", ıadrolyq reaktordyń radıoaktıvti qaldyqtary, t.b. muz ústine shyǵatyny týraly jazylǵan. Grenlandıadaǵy áskerı nysannyń qary men muzy 2090 jyly erıdi dep boljanýda. Klımatologtar erigen qar men muz qaýipti zattardy aǵyzyp áketedi degen pikir bildirýde. Al bárinen qaýiptisi polıhlorlanǵan bıfenılder — 1960-1970 jyldary tehnıkada keńinen qoldanylǵan organıkalyq lastaýshy zattar. Atalmysh áskerı bazany turǵyzý kezinde  quramynda 5 paıyz polıhlorlanǵan bıfenıli bar boıaýlar paıdalanypty.

Ázirlegen Dana Qamshybek