«QTL Bilim mınıstrligine qarasa, onda Katev-tiń keregi ne?» atty maqalaǵa jaýap
Elimizde 20 jyldan beri óz jumysyn júrgizip, bilim nárimen sýsyndatyp kele jatqan Qazaq-túrik lıseıleriniń qazirgi hali daýǵa aınalyp, órship tur. Qazaqtyń qazaq ekenin dáleldeıtin ultyn súıgen ulan emes pe? Ataýly lıseıdi bitirgen túlekter elimizdiń jan-jaqty qyzmet salalarynda jumys atqarýda. Elin, jerin oılap, ultjandylyqpen ár salany kórkeıtip úles qosýda. Budan artyq ne qajet?
Bul maqalany jazýyma sebepker bolǵan SkifNews.kz aqparattyq portalynda jarıalanǵan «QTL Bilim mınıstrligine qarasa, onda Katev-tiń keregi ne?» atty maqala. Maqala avtory Serǵalı Balajan myrzanyń naqtylanbaǵan aqparattardy jetkizýi, oqyrmanǵa kúmán berýi, el aýzyndaǵy keıbir ósek-aıańdy zerttep zerdelemeı taratýy jýrnalıs mádenıetine syn dep oılaımyn. «Atyń shyqpasa jer órte» degendi ǵana baıqaýǵa bolady. Olaı bolsa Serǵalı myrzanyń maqalasyna oz tájirıbemnen kelgen naqty jaýabymdy usynbaqpyn.
Men osy Qazaq-túrik lıseıine jas maman bolyp jumysqa ornalastym. Alǵash kelgenimde kóp suraqtar mazalaıtyn edi. Ul men qyzdy bólip oqytýdaǵy maqsat ne? Nege basqa mektepterdeı 1–synyptan qabyldanbaıdy? t.b degendeı. Mine, 10 jyldan beri kókeıdegi suraqtaryma zerdelep jaýap aldym. Qyz balaǵa beriler tálim-tárbıe basqa, ul balanyń tárbıesi basqa ekenin salt-dástúrimizden de bilemiz. Biraq qanshalyqty qolǵa aldyq? Qanshalyqty iske asyp keledi dep ózimizge-ózimiz suraq qoısaq ta artyq etpeıdi.
70 jyl bodandyqta júrip, qazaǵym «qyzǵa qyryq úıden tyıýyn» umytty. Taltańdaǵan talaı qazaq qyzynyń qylyqtaryn kórseń, tóbe shashyń tik turary aqıqat. «Balany jastan, qatyndy bastan» demekshi, qyz balanyń tárbıesin jastaıynan baıqap, uıańdyq pen uıatty úıretý maqsatynda bólip, jete mán berip tárbıeleýin maqul kórdim. Sonda ǵana keshe kúndeı balany týyp kókekteı kóshege laqtyrar ananyń azaıary sózsiz.
«Al endi 1 synyptan bastap nege qabyldanbaıdy?» degen suraqqa keler bolsaq. Balanyń ózge tildi qabyldaý sana sezimi 12-13 jastan bastap qalyptasady eken. Jahandaný dáýiri dep bastaýysh synyptan bastap bala sanasyn óz ana tilimen sýsyndatpaı jatyp, ózge tilmen dúbára etemiz. Sóıtip alyp ana tilimizdi asqaqtatamyz deımiz-aý. Ózge tildi meńgerýge kesh qalyp jatqan balany kórmedim. Oǵan dálel - óz aldyma kelgen árbir oqýshy. Osy jasqa deıin aǵylshyn jáne ózge tilderdi bilmegen aýyl balasy 3 aıdan soń-aq jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqyp jatqanyna kózim jetti. Osy kúni kópshilikke múmkin emes bolyp kóringen, áleýmettik rezonans týǵyzyp otyrǵan «Úsh tildiliktiń» bul mektepterde ornyǵyp, júıeli túrde jumys jasap kelgenine jıyrma jyldyń da júzi bolǵanyn bilersizder.
Sondaı-aq «tárbıeshi ne bitiredi» degen de synaý aıtyldy. Tárbıeshi – balaǵa jaqyn eń birinshi baspaldaq. Oqýshylarǵa jetinshi synypqa qabyldanǵanan bastap on birinshi synypqa deıin ádeptilikti, tártipti, izettilikti úıretetin osy tárbıeshiler. Balany ýaqytyn durys qoldana bilýge úıretip, sabaqty meńgerip jatqanyn qadaǵalap, túsinbegen suraqtaryna jaýap berý mindettelgen. Balanyń áleýmettik deńgeıin de qadaǵalaı otyryp, «oqýshy, ata-ana, muǵalim» úshburyshyndaǵy úılesimdi qamtamasyz etetin de osy - tárbıeshiler. Jasyratyny joq, qazirgi ýaqytta balasynyń bilimi men tárbıesine mán berip jatqan ata-ana neken-saıaq. Qarapaıym kórinis: keshke jumystan súrinip kelgen ata-ana balasyna syılastyqty úıretpek túgel, kóńil bólip, jaǵdaı suraýǵa shamasy joq. Qara keshke deıin kóshe bezip qaraýsyz qalǵan jasóspirimder qylmystyń quryǵyna iligýde. «Tárbıesiz berilgen bilim - adamzattyń qas jaýy» dep Ál-Farabı aıtqandaı, belgili bir júıemen balany bilim men tárbıege ushtastyrý oryndy. Jataqhana nanyn jep, sabaǵyna ýaqytyly daıyndalyp, daryndylyǵyn shyńdaı túsken ul-qyzdyń jetistikke jetýine kúmán keltiresiz be?
Jalpy lıseı jumysy standartqa saı memlekettik baǵdarlamamen jumys júrgizýde. Desek te avtor maqalasynda Janar Jontaevanyń jýrnalısterge arnaıy bergen suhbatyn sóz ete kelip, «KATEV» degen qor bul jerde sıyrdyń búıregindeı bolyp ne bitirip júr?» degen saýalyna keletin bolsaq, qyzyq bolǵan «KATEV» Halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń jalpy jumys barysymen tanystyryp ketkim keldi. «KATEV» Halyqaralyq qoǵamdyq qory 1993 jyly qurylyp, lıseılerge bilikti maman daıarlaý, ádisteme jumystaryn júıeleý, oqýlyqtar men oqý quraldaryn jasaý, qabyldaý emtıhandaryn bir ortalyqtan baqylaý jumystarymen aınalysyp keldi. Sondaı-aq memlekettik tildiń mártebesin kóterý maqsatynda mektep oqýshylarynyń arasynda Respýblıkalyq deńgeıde «Jarqyn bolashaq» qazaq tili olımpıadasyn jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyryp keledi. Jyl saıyn «KATEV» Halyqaralyq qoǵamdyq qory Túrkıanyń astanasy – Ankara qalasynda 100-den astam memlekettiń ónerpazdarynyń qatysýymen ótetin óner dodasyna oqýshylarymyzdy daıyndap, olardyń bıik shyńnan kórinýine jaǵdaı týǵyzýda. Bizdiń oqýshylarymyz qazaq halqynyń salt-dástúrin beıneleıtin sahnalyq kórinister kórsetip, dombyra men qobyzdyń shanaǵynan kúı tógiltip, myń buralǵan bıshi qyzdarymyz ulttyq bı bılep, kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Olardyń ónerine tánti bolý arqyly jıylǵan qaýym qazaq halqynyń baı óneri men mádenıetine qanyǵyp jatady.
«Jarqyn bolashaq» qazaq tili olımpıadasy bıyl Elorda tórinde «Halyqaralyq til jáne mádenıet festıvali» bolyp aıryqsha toılandy. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna 1- mamyr – Qazaqstan halqynyń birligi kúnine oraı álemniń 25 memleketinen túrik lıseılerinde bilim alyp jatqan ónerli órenderdiń basyn qosyp, halyqaralyq deńgeıde álem tústerin kórsetkendeı dýmandy atalyp ótti. «Jarqyn bolashaq» olımpıadasynyń 42 júldegerine elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń bilim granttary tabystaldy. Halyqaralyq «KATEV» qoǵamdyq qorynyń tikeleı qoldaýymen ótetin atalmysh olımpıadaǵa bıylǵy jyly kórshiles elderde ómir súrip jatqan qandas baýyrlarymyz da qatysyp, el-jurtqa oralyp, bilim alýlaryna jaǵdaı jasalǵanyn aıtyp ótkim keledi. Aıta berseń, bul qordyń jasap jatqan is-sharasy jeterlik. Osyndaı eńbektiń arqasynda jetistikterge jetýde desek te artyq aıtpaǵan bolar edik. Avtor dal osyndaı tildi damytýǵa úles qosyp jatqan qansha qordy biledi eken?
Ár qazaq balasy – ashylmaǵan bir qupıa kitap, daryn ıesi. Bala boıyndaǵy qabiletti asha túsip, eńbek etetin ustazdyń sheberligi qolyndaǵy kilti emes pe? Bul jerde ár balanyń tárbıe men bilimine jete mán berip, talaıdy baǵyndyrǵan ustazdardyń jaýapty eńbegin de aıta ketý kerek. Daryndylardy jınap alý emes masele, sol ashylmaǵan gúlderdi baǵyp-qaǵyp, baǵbany bola bilý. Qazirde eń joǵary UBT korsetkishi, kók týdy ózge elge jelbiretip abyroı áperip otyrǵan osy lıseı túlekteri ekeni barshaǵa málim. Bıylǵy jyly QTL-dy 1634 bala támámdaǵan. UBT- boıynsha ortasha bal 102,3 bal boldy. UBT-2016 qorytyndysy boıynsha barlyq QTL «Respýblıkanyń úzdik 100 mektebi» tobyna kirgenin de aıta ketý kerek. Sońǵy úsh jylda QTL oqýshylary 5327 medal ıe bolyp, sonyń ishinde 986-y Brazılá, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Rýmynıa, Kanada, Grekıa, Grýzıa, Germanıa, Japonıa elderinde ótken Halyqaralyq olımpıadalar alǵan. QTL-di bitirgen árbir bilimdi túlek qazaqtyń soıylyn soǵyp qazaqshyl bolyp otyr degim keledi.
Jalpy meniń ustaz retinde aıtarym kóp. Túbimiz – túrik, dinimiz – ıslam. Bul elden jamandyq kelmesi aqıqat. Anaý jatqan Qytaıdan qorqý kerek. 20 jyldan beri elimizge óz úlesin qosyp kele jatqan bilim ordasyn qaralamaı, jaqsy jaǵyn da kóre bilgen jón. Qazaq degen atymyzdy asqaqtatyp, týymyzdy talaı álemdik olımpıadalarda kótergenine kýámiz. Astarly keıbir saıasat oıyndaryna mastanyp, ishken qudyǵymyzǵa túkirýdiń qajeti joq. Óz elimizdi bilimdi urpaq ǵana kóteredi. Qazaq desek, ózimizge kelip tıedi, qashan aıaqtan shalýdy qoıar ekenbiz...
Aıman Mamedalıeva
