Túrkıada iske aspaı qalǵan tóńkeris áreketi Ankara men Batystyń arasyn asha tústi. NATO-ǵa múshe elmen qatynastyń shıelenisýi Taıaý Shyǵystaǵy aımaqtyq qaýipsizdikke, Sırıadaǵy daǵdarysqa, geosaıası tepe-teńdikke salqynyn tıgizedi, - dep habarlaıdy Qamshy.kz Azattyqqa silteme jasap.
Túrkıa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan shildedegi memlekettik tóńkeris jasaý áreketine bar kináni qazir AQSH-ta turyp jatqan dindar Fethýlla Gúlenge artady. Bolmaı qalǵan tóńkeris áreketiniń saldary Túrkıanyń basty memlekettik ınstıtýttaryna áli áser etip jatyr.
Gúlen qozǵalysymen baılanysy bar degen kúdikpen 80 myńǵa jýyq adam memlekettik mekemelerdegi jumystarynan shyǵarylǵan, sonyń ishinde bilim mınıstrliginde 45 myń adam qyzmetten ketken. 2015 jyly Túrkıa bularǵa «Gúlenshil terrorıster uıymy» (FETO) dep at qoıyp, terrorlyq uıym qataryna qosqan. Ádilet mınıstri Bekır Bozdagtyń sońǵy málimeti boıynsha, 18 myńǵa tarta adam resmı túrde tutqynǵa alynǵan, onyń ústine taǵy 6 myń adam áli qamaýda otyr.
Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, Túrkıanyń túrmeleri kisige tolyp, sottaǵy ister sany kóbeıip ketken. Bıylǵy kóktemde elde 188 myń adam qamaýda jatqan, bul – túrmelerdiń qabyldaý múmkindiginen 8 myńǵa kóp. Shildedegi búlikten soń taǵy ondaǵan myń adam qamalyp, abaqtylar aýzy-murnynan shyǵa tolǵan.
Qamalǵandardyń 3 myńy – prokýrorlar men sýdıalar, ıakı eldiń sot-quqyqtyq júıesi qyzmetkerleriniń 20 paıyzy isti bolyp jatyr, sonyń kesirinen sottarda áli qaralmaǵan ister jınalyp qalǵan. Prezıdent Erdoǵan muny tek «muztaýdyń ushar basy ǵana» dep atady, demek kúdiktilerdi tutqyndaý áli de jalǵasýy múmkin.
JALPYLAMA AIYPTAÝLAR
Erdoǵan eldi tutas baqylaýyna alýǵa tyrysyp jatqan tusta úkimettiń saıasatyn synaǵan kez-kelgen adam onyń quryǵyna ilinýi múmkin. Tótenshe jaǵdaı týraly erejege sáıkes (ony tek prezıdent jarıalaı alady) quqyq organdary esh dálel kórsetip, aıyp taqpastan kez-kelgen adamdy 30 kúnge deıin qamaýda ustaı alady.
Qazirgi ýaqytta 77 jýrnalıs túrmede otyr, olardyń 42-si bolmaı qalǵan tóńkeriske qatysy bar dep aıyptalǵan. Qamaýdaǵy jýrnalıser sany budan da kóp bolýy múmkin, sebebi aımaqtardaǵy tilshilerdiń tutqyndalýy kóbine-kóp jarıa bola bermeıdi. Kýágerlerdiń aıtýynsha, tergeýshiler qamalǵandardan jazǵan maqalalary, twitter jelisindegi jazbalary jáne kitaptary týraly ǵana suraǵan, biraq eshqaısysy olardyń bolmaı qalǵan tóńkeriske qatysyn dáleldeıtin aıǵaqtar keltirmegen. Olarǵa «gúlenshil terrorısterdi qoldady» jáne «tóńkeris áreketin aqtady» degen sıaqty jalpylama aıyptar taǵylǵan. Gúlenmen eshqandaı qarym-qatynasy bolmaǵanyna qaramastan, ulty kúrd tilshiler de qamalyp jatyr.
Bul oqıǵaǵa deıin Túrkıadaǵy saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleri, sheneýnikter Gúlenniń «batasyn» alýǵa asyǵatyn. Demek, kez-kelgen saıası partıanyń kez-kelgen múshesin «gúlenshil terrorıstermen» baılanysy bar nemese onyń múshesi boldy dep aıyptaýǵa bolady. Máselen, 2013 jyly Stambýldaǵy Gezı baǵy men Taksım alańyndaǵy úkimetke qarsy narazylyqtardy basyp-janshýǵa atsalysqan Stambýldyń burynǵy gýbernatory Hýseın Avnı Mýtlý FETO-nyń múshesi dep aıyptalyp, tutqynǵa alyndy, tergeý barysynda ol óziniń 2012 jyly Gúlenmen sóıleskenin aıtqan.
Qamalǵan jýrnalıser men ózge de kisiler advokat taba almaı qınalyp jatyr, sebebi adam quqyqtaryn qorǵaıtyn zańgerlerdiń kóbi tutqyndaldy jáne birazy qashyp júr. Túrkıada advokattar ózderi qorǵaǵan adamdardyń qylmystary úshin tutqyndalýy múmkin, al bul adam quqyqtary qaǵıdasy men ádilet ınstıtýtynyń erejelerine túbirimen qaıshy keledi.
Túrkıada qoǵamnyń túrli bólikterin qamtyǵan, ishinara táýelsiz aqparat quraldary bolǵan. Erdoǵan bılikti qolyna shoǵyrlandyryp, jeke-dara kóshbasshyǵa aınalǵaly aqparat quraldarynyń erkindigi shektelip, pikirler aýqymy taryla bastady. «Shekarasyz tilshiler» uıymynyń málimetterine qaraǵanda, Túrkıa 2015-2016 jyldardaǵy «Baspasóz erkindigi» reıtıńinde 184 eldiń ishinde 151-oryn alǵan. Tóńkeris áreketinen keıin jaǵdaı tipti ýshyqty. 27shildede Erdoǵan ákimshiligi shyǵarǵan jalǵyz jarlyqtyń pármenimen 130-dan asa aqparat quraly (telearnalar, jýrnaldar, gazetter, aqparattyq portaldar, t.s.s.) jabyldy. Olardyń arasynda Gúlen qozǵalysyna qatysy joq uıymdar da bar.
Batys elderi basshylarynyń kóbi synǵa alǵan bul saıası qysymnyń Túrkıa men Batystyń arasyn alshaqtatyp jiberetin túri bar. Tóńkeris áreketi Erdoǵan úshin «izdegenge suraǵan» boldy, sony syltaýratyp ol áskerdi «banda» men «vırýstan» tazartýǵa múmkindik aldy. Alaıda, memlekettik ınstıtýttardan tek gúlenshiler emes, basqa toptardyń ókilderi de alastalyp jatqan tárizdi.
SIRIA MÁSELESİ
Ótkenge kóz salsaq, Erdoǵannyń halyqaralyq arenada «adasýy» 2013 jyldan bastalǵan. Ol kezde premer-mınıstr qyzmetin atqarǵan Erdoǵandy 2013 jyldyń mamyrynda AQSH Aq úıde sán-saltanatpen qarsy aldy. Alaıda, Raýshan gúl baǵynda bir-birine jyly lebiz arnaǵan basshylar basty másele – Sırıa daǵdarysy boıynsha ortaq baılamǵa kele almady. Sol sapardan eki apta ótkennen soń Stambýldyń Gezı baǵyndaǵy áıgili demonstrasıalar bastaldy. Erdoǵannyń narazy jurtty polısıa kúshimen basyp-janshýy búkil álemniń, sonyń ishinde AQSH-tyń jáne basqa da batys elderiniń qarsylyǵyn týǵyzdy. Reformashyl bolyp kórinip, únemi jymıyp júretin Erdoǵannyń bet-beınesi birden ózgerip, ol avtorıtar ári ıslamshyl keritartpa basshyǵa aınalyp shyǵa keldi. AQSH prezıdenti Barak Obamanyń júzbe-júz kezdesý kezindegi synı pikirin elemegen Erdoǵan Sırıada prezıdent Bashar Asadqa qarsy kúshterdiń barlyǵyn, sonyń ishinde jıhadshylardy da qoldaý saıasatyn jalǵastyra berdi.
Sırıa daýyn retteý, Asadtyń taǵdyry, IM-ge qarsy áreket etý, Sırıadaǵy kúrd toptaryn tynyshtandyrý máselelerine qatysty AQSH pen Túrkıa arasyndaǵy arazdyq kúsheıe berdi. 2015 jylǵy 7 maýsymdaǵy saılaýda Erdoǵannyń Ádilet jáne damý partıasy (AKR) kópshilik daýys jınaı almaǵannan keıin ǵana Túrkıa úkimeti AQSH bastaǵan koalısıanyń IM-ge qarsy operasıa uıymdastyrýyna ruqsat berip, Injırlık áýe bazasyn ashty.
Alaıda, bul tatýlyq uzaqqa sozylǵan joq. Ankara Túrkıa, AQSH jáne Eýroodaq terorıstik uıym dep tanyǵan «Kúrdistan jumysshylar partıasymen» (RKK) soǵysty údetti. Túrkıanyń Sırıadaǵy kúrdter toby (PYD) men onyń áskerı qanatyna (YPG) qatysty qatań saıasaty ózgergen joq. Al AQSH olardy terrorlyq uıym dep eseptemeıdi, tipti olardy IM-ge qarsy kúres strategıasyndaǵy basty oıynshylar dep sanaıdy. Erdoǵan «jaqsy terrorıst», «jaman terrorıst» degen bolmaıdy» dep, PYD men RKK-ni bóle-jara qaramaýdy usyndy. Erdoǵan AQSH pen Batystan qoldaý kútken, alaıda AQSH Túrkıanyń áýe bazasyn paıdalana otyryp, Sırıadaǵy kúrdterge kómegin tipti ulǵaıtty.
Erdoǵannyń Sırıaǵa qatysty saıasatyn túrik qoǵamy eshqashan qoldaǵan emes. Sırıadaǵy jaǵdaı ýshyǵyp, mıllıondaǵan bosqyn bas saýǵalap, Túrkıa jerine ótkende Erdoǵan ustanymynyń kemshiligi anyq bilindi. Sonda da jekemenshigi bar, memlekettigi bar barlyq aqparat quraldaryn baqylaýynda ustaǵan Erdoǵanǵa qarsy shyǵýshylar tabylmady. Ol Túrkıanyń halyqaralyq qoǵamdastyqtan birtindep oqshaýlanyp kele jatqanyna kináliler retinde Sırıa prezıdenti Asadty, Egıpet basshysy ál-Sısıdi, Izraıl premeri Netanáhýdy jáne Irannyń Islam revolúsıasyn qorǵaý korpýsynyń komandıri Súleımanıdi aıyptap, halyqty osyǵan ılandyra bildi.
Túrkıanyń óz ishinde bılikti tutastaı qolyna alsa da, árli-berli qubylyp, demokratıaǵa qarsy saıasat júrgizgen, Batysqa qarsy málimdemeler jasaǵan Erdoǵan Batys pen Shyǵystaǵy odaqtastarynan alshaqtaı bastady. Tipti kári qurlyqqa ótetin bosqyndar tasqynyn azaıtý úshin Eýropa elderimen kelisimge kelse de, onyń halyqaralyq arenadaǵy bedeli aıtarlyqtaı óse qoımady. Tóńkeris júzege aspaı, Erdoǵan ornyna qaıtyp kelgeli Batys elderiniń birde-bir basshysy Ankaraǵa at basyn burǵan joq. Muny Túrkıa prezıdentiniń ózi de jıi aıtady.
IM-GE QARSY KÚRES
Ankaranyń ishki problemalary azdaı, IM (QR aýmaǵynda qyzmetine tyıym salynǵan uıym – red.) byltyrdan beri Túrkıa aýmaǵynda terrorlyq shabýyldar jasaı bastady. Tóńkeris áreketinen eki-aq apta buryn Stambýldaǵy Atatúrik áýejaıynda jarylys boldy.
15shildeden soń Túrkıanyń onsyz da álsiz saıası júıesi odan saıyn shatqaıaqtap qaldy. Tóńkeris áreketinen beri bir aı ótti, endi Erdoǵannyń ishki jáne syrtqy saıasatta mańyzdy sheshimder qabyldaıtyn kezi keldi. Eń aldymen ol demokratıa ınstıtýttaryn, opozısıalyq toptardy, bıliktegi tejeý jáne teńgerý mehanızmderin qıratýdy doǵarýy tıis. Eger ol sol avtorıtarlyq súrleýmen kete beretin bolsa, onda Túrkıa ekonomıkalyq jáne saıası turǵyda keri ketip, memlekettik ınstıtýttar álsirep, eldi turaqsyzdyq jaılaýy múmkin.
Erdoǵannyń sátsiz tóńkeris áreketinen soń ózine qoldaý kórsete qoımaǵan AQSH pen Eýroodaqqa ókpeli ekeni anyq baıqalady. Memlekettik aqparat quraldary men mınıstrlerdiń «bul tóńkeristiń artynda AQSH tur» dep ashyq málimdeýi jáne osy pikirdi álsin-álsin qaıtalaýy Túrkıa men Batys arasynyń óte qatty ýshyqqanyn ańǵartady. AQSH jáne Eýroodaqpen odaqtas eldiń Amerıkaǵa, Batysqa qarsy zildi málimdemeleri qashanǵa deıin jalǵasatynyn tap basyp aıtý qıyn. Fethýlla Gúlenniń Pensılvanıada turýy osy teketirestiń eń bir túıtkildi tusy bolyp otyr.
Gúlendi elge qaıtara almasa, Erdoǵan Vashıngton men Brússelden syrt aınalyp, Máskeý jáne Tegeranmen dostasa ma? Reseı men Iran Batystyń ornyn almastyra ala ma? Túrkıa shynymen Batyspen aradaǵy júzdegen jyldyq tyǵyz baılanysty úzip, NATO-men 70 jyldyq odaqtastyqtan bas tartqysy kele me?
Qazir telearnalar jańalyqtarynda da, Túrkıanyń túkpir-túkpirindegi shaıhanalarda da osy suraqtarǵa jaýap izdep júrgender kóp.
(Ilhan Tanırdiń maqalasy aǵylshyn tilinen aýdaryldy).
