«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taıpalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boıy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boıynsha ósip-órkendep otyrǵan» (Qazaq Respýblıkasynyń Prezıdenti Nazarbaı Nursultan Ábishuly).
«Atasy alys bolǵanmen
Jamıǵı qazaq bir týǵan» (Bazar jyraý. (1842-1911).
Alaıda, búgingi tańda Darvın iliminen «muzdaı qarýlanǵan» keıbir azamattarymyz rýyn (atasyn) bilýdi, ony aıtýdy – maqtaný jáne Rýǵa bóliný dep, onyń paıdasynan zıany kóp dep esepteıtinderin bárimizde kezdestirip júrgen bolarmyz.
Aqıqatynda, Atam Qazaqtyń shejire jasaý júıesiniń mynadaı syry bar. Ejelgi Atalarymyz bizderge “Tegin bilmegen teksiz, jeti atasyn bilmegen jetesiz”, “Jeti atasyn bilgen ul jeti jurttyń qamyn jer, jeti atasyn bilmegen qulaǵy men jaǵyn jer” maqaldar qaldyrǵan. Bul maqaldardyń bizge aıtyp turǵany, birinshi tegińdi bil deıdi. Al, tek degenimiz budan san myńdaǵan jyldar buryn ǵumyr keshken arǵy ata-babalarymyz. Al, jeti atań ózińnen bastap sanaǵandaǵy tikeleı jeti atań. Muny árbir qazaq balasy jatqa bilip árqashanda duǵasyn joldap otyrýlary kerek. Ózderińiz oılap qarańyzdar, sizder de, men de budan 70 000 jyl (shejirelerde solaı jazylǵan) burynǵy sonaý túp atamyz Adam Ata men Aýa anadan beri úzilip qalmaı jalǵasyp kelemiz. Úzilip qalsaq, sizder de, men de bul dúnıege kelip, sizdermen bulaısha suhbattasyp otyrmaǵan bolar edik. Sondyqtan tikeleı jeti ata rý ishine kirmeıdi, ol bólek atalady. Al rý aty sol san myńdaǵan jyldar burynǵy atalarymyzdyń ishindegi eline jasaǵan jaqsylyǵy, danyshpan-danalyǵy, batyrlyǵy, áýlıeligi t.t. sıaqty urpaǵyna úlgi bolyp, rý atyn ıemdengen atalaryń. Ol atalaryńnyń árqaısysynyń aralary san ǵasyrlarǵa ketýi múmkin. Ol sol sońǵy rý atyn ıemdengen atalaryńnan keıingi, eline jasaǵan jaqsylyǵymen taǵy da urpaǵy maqtanyp, rý atyn taǵy da ıemdengen atańnyń dúnıege kelýine baılanysty. Bulaı bolǵan jaǵdaıda sońǵy Rý atyn ıemdengen atań, sońǵy atańnyń artyna tirkelip aıtylady. Arty osylaı jalǵasyp kete beredi. Qazaqta rý atyn ıemdenýden artyq ataq, madaq, abyroı, dáreje joq. Ony qazirgi «Halyq batyry» ataǵymen ǵana shamaly salystyrýǵa bolar. Biraq, bul ataq adamnyń ózimen birge kelip, ózimen birge ketedi. Al rý atyn ıemdengen atanyń aty urpaqtary úshin máńgi jasaıdy. Ol esim sol atanyń urpaǵy jazataıym (eshkimniń basyna bermesin) túgel joq bolyp ketpese, máńgi ólmeıdi. Atam qazaqtyń rýlyq shejire jasaý júıesi osylaı oqylady.
Qazaqtyń «Rýyń kim?» degeni, ol seniń «El tanıtyn atańnyń aty kim?» degeni. Qysqasy rýyńnyń aty, seniń kóp atalaryńnyń ishindegi eń tanymal atańnyń aty.
Muny kúni keshege deıin qazaqtyń bes jasar balasyna deıin bilgen. Bizdi budan aıyrǵan mektep oqýlyǵymyzǵa «seniń atań maımyl (aıýan)» dep jazyp bergen keshegi evreılik KSRO úkimetiniń bıligi.
Rýyn bilý qazaq balasy úshin asa qajet. Tarıhqa úńilsek, Uly Jaratýshy – Alla Adam Atamyz ben Aýa Anamyzdy jaratqaly beri 70 000 jyl boldy delinedi. Sodan beri jer betine qanshama myńdaǵan ult kelip, qanshama myńdaǵan ult joıylyp ketpedi. Qazaq osy rýlyq júıesin saqtaǵandyqtan ǵana, sol jetpis myń jylǵy Adam atamyzdyń «qarashańyraǵyn» saqtap otyr.
Áńgimeniń ashyǵyn aıtqanda, elimizde rýdy jamandaýshylar, ıaǵnı Darvın ilimin basshylyqqa alyp «Atam maımyl, Anam meni maımyldan týǵan» dep shapqylap júrgender jetip artylady. Mektep oqýlyǵymyzda «adam maımyldan paıda bolǵan, adamzattyń atasy maımyl» dep jazýly tursa, basqasha bolýy múmkin de emes qoı. Búgingi tarıh pen til ǵylymynyń mılaryna ǵylymı «ota» jasaý kerek. Muny qazir jasamasaq, keıin kesh bolady. Aýrý qatty asqynǵan da eshqandaı «ota» kómektese almaıdy.
Ejelgi atalarymyz eshqashan Rý jamandap, olarǵa til tıgizbegen, kerisinshe, olardyń jaqsy isterin bilip, jaqsylyǵyna jarysyp, jaqsylyǵyn jalǵastyryp, sol úshin maqtanyp otyrǵan. Qazirde de aýyl qazaqtarynyń jalǵastyryp otyrǵany osy. Olar Ata shejiresi men el tarıhyn jaqsy biledi. Áıtpese, olar rýymen (atasymen) qalaı maqtanar edi? Ózińiz oılap qarańyz, álemge aty áıgili, sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly tulǵasy dep, búkil álem elderimen (IýNESKO) tolyqtaı moıyndalǵan, búkil álemge ádildikpen bılik júrgizgen (oǵan óz aınalasynan, tipti ózine baǵynǵan búkil álemnen birde-bir adam, birde-bir el qarsy shyǵyp satqyndyq jasamaǵan, kúni keshege deıin búkil qazaq áýlıe dep áspettegen) Qazaqtyń Uly qaǵany Shyńǵysqan atamyzben nege maqtanbasqa?! Atalarymyzdyń teńdesi joq asqan bilimdi, asqan daryndy, asqan aqyldy, asqan batyr, asqan qolbasshy bolǵany úshin nege maqtanbasqa?! Osyndaı asyl tekti urpaqty dúnıege ákelgen, asyl tekti ultymyz, asyl tekti rýymyz úshin nege maqtanbasqa?! Eske ustaıyq! Uly Atalarymyz «Tektiden tekti týady» degen maqaldy bizge bosqa qaldyryp ketken joq.
Sońǵy kezderi baspasóz betterinde rý atyn ıemdengen arǵy atalaryna eskertkish-kesene salǵandar jaıly sırek te bolsa jaǵymsyz pikir bildirip, bul birtutas qazaqty bólinýge aparady dep jazyp júrgenderdiń kezdesip qalyp júrgenderi jasyryn emes. Aqıqatynda, rý atyn ıemdengen atalarymen maqtanyp, olarǵa arnap eskertkish qoıyp jatqandar, qazaqty eshqashan bólinýge aparmaıdy. Onyń túpki qorytyndysy kerisinshe bolady. Ózińiz oılap qarańyz. Mysaly, elge jaqsy isimen úlgi bolǵan Atasy úshin urpaqtary maqtanyp, ony rý atyna aınaldyryp alyp, únemi maqtanyp júrse, sondaı jandarǵa kósheniń atyn berse, eskertkish qoısa onyń nesi aıyp. Kimge onyń qandaı zıany tıipti. Óziniń ákesimen, tikeleı atasymen, arǵy rý atyn ıemdengen atalarymen (Qazaq degen ult ataýy da, eń túptegi rý aty M.Q.) maqtana bilgen jan, ulty úshinde maqtana da, ony qorǵaı da alatyn bolady. Oǵan kúmándaryńyz bolmasyn? Muny tek Darvınnen (atamyz maımyl degen) tálim alǵandar ǵana túsine almaıdy. Buǵan qarsylyq bildirýshilerdi, jeteleıtin «jetek» tek qana "qyzǵanysh" degen sezim. Olarǵa aıtarymyz, bireýdiń jaqsy atasyn bosqa qyzǵanǵansha, ózderińizdiń de solarǵa uqsaýǵa tyrysqandaryńyz durys. Artyńyzǵa jaqsy sózińiz ben isińizdi qaldyryp, ózińiz de óz tegińizde zerttep, jaqsy atalaryńyzdy taýyp, Sizder de ulyqtańyzdar, Sizderde maqtanyńyzdar. Bunyń aty jaqsylyqqa jarysý bolady. Al, rýdy (atamyzdy) jamandaý, bul kim buryn «maımylǵa» bala bolamyz dep saıysqa túsý bolady.
Al keıbireýlerdiń batys mádenıetin maqtap qazaqqa úlgi etip usynatyndaryna kelsek, eýropa (bizge eń jaqyny orys) mádenıetin qazaqqa úlgi etip alýǵa tipti de bolmaıdy. Ol elderdiń mádenı úlgileriniń jaqsy jaǵynan góri qazaq úshin jaǵymsyzy basymyzdaǵy shashymyzdan da kóp. Mysaly, olardyń eń jaǵymsyz qasıetteriniń eń bastysy ata-analaryn jappaı qarttar úıine tapsyratyndyǵy jáne ony uıatqa sanamaıtyndyǵy. Ata-analary týra bir aýrýhana da jatqandaı, arttarynan nemerelerin ertip baryp turatyndyǵy. Uly Atalarymyz «jaman aýrý» juqpaly keledi degendeı, sońǵy jyldary mundaı jaǵdaı qazaq qoǵamy arasynda sırek te bolsa kezdesip qalyp júrgeni ashshy da bolsa shyndyq. Endi solardyń qasyna Qazaqstanda aldyńǵy jyly Kókshetaýda «Nýdıster» forýmynyń ótkenin (Reseıdiń Omsk qoǵamy ótkizdi), kóptegen Geı klýbtardyń masqarasyn (Qumanǵazy atamyz ben Pýshkındi súıistirip qoıǵan), geıler men lesbılerdiń shekten tys kóbeıip bara jatqanyn, ótken jyly eki qyzdyń nekege otyrǵanyn, qazaqstanda táýelsizdik alǵaly beri qylmys jasamaıtyn birde-bir adamnyń qalmaǵanyn (para alatyn sheneýnıkter para bermeıtin adamdy qaldyrmady, tipti sábılerden alyp júr (baqsha úshin)), kúni keshegi qazaq qyzdaryn, keleshek ult analaryn «Qazaq arýy» baıqaýyn ótkizemiz degen syltaýmen kópshiliktiń aldyna (sahna) «jalańash» shyǵarǵandaryn, sol Sizder maqtaǵan elderge eliktep bala satyp baıyp jatqanymyzdy t.t. qosyp qoıa berińizder. Jaraıdy, ary qaraı tize berýge júregim shanshyp ketti. Maǵan salsa adamı qasıettiń eń bıik shyńynda turǵan qazaq mádenıetin mensinbeı, batys mádenıetin úlgi tutýdy usynýshylardyń mılaryn myljalap, ishine «ǵylymı ota» jasap berý kerek der edim.
Qysqasy, Atasymen maqtana bilgen jandar, solarǵa uqsap baǵýǵa tyrysady. Al Sizder usynǵan jolmen ketsek, adamdar qorǵaıtyn arlarynan (ar-ımany, otbasy jáne Atamekeninen) jurdaı bolyp tek qana «aqsha», «aqsha», taǵy da «aqsha» deıtin bolady. Búgingi orys tildi bılik ıeleriniń Ar-uıattan jurdaı bolyp, jappaı para alyp, kóbiniń el baılyǵyn mıllıardtap tonap, shetelge qashatyndarynyń syry osy.
Rýdyń qazaq úshin asa qajet ekenin moıyndamaı, ony jamandaǵanymyz, ózimizdi dúnıege ákelgen ákemiz ben sheshemizdi, odan arǵy Atalarymyz ben Analarymyzdy jáne ultymyzdy moıyndamaǵanymyz jáne jamandaǵanymyz. Bulardyń bári bólinbeıtin birtutas dúnıeler. Bulardy bólshekteýdiń sońy qurdym. Odan keıin shyǵatyn jol joq. Atamyzdy moıyndamaǵanymyz, bul bizdiń maımyldy atam dep moıyndaǵanymyz. Al, maımyl eshqashan adam bola almaıdy. Sebebi, Uly Jaratýshy – Alla olarǵa sana bermegen.
Odan ary ne bolatynyna kelsek, bul jaıly Atam Qazaq: «Ataǵa qarap ul, Anaǵa qarap qyz óser» degen. Eske ustaıyq! Maımylǵa qarap boı túzegen eldiń (uldyń da, qyzdyń da) keleshegi bolmaıdy.
Bul suraqtyń jaýabyn, ıaǵnı «Kimnen kim týady?» degen suraqqa álemge áıgili Maıqy bı (Uly Júz-Úısin) atamyz bylaı dep jaýap bergen eken:
"Tulpardan tulpar týady,
Suńqardan sunqar týady,
Asyldan asyl týady,
Jalqaýdan masyl týady,
Masyldan mal baqpas týady,
Tilazardan qyljaqbas týady,
Tazdan jarǵaqbas týady,
Sarańnan bermes týady,
Soqyrdan kórmes týady,
Myljyńnan ezbe týady,
Qydyrmadan kezbe týady,
Maımyldan maımyl týady".
«Qazaq shejiresi - Qazaq halqynyń jadynda saqtalǵan rýlyq shejirede búgingi qazaq balasynyń barlyǵy Qazaq atadan ósip-óngen bir kisiniń balasy ekendigi aıtylady. Másele ulttyq shejireniń ǵylymı jáne tarıhı tanymdyq zerdeleý turǵysynan qanshalyqty naqtylyǵynda emes, tegin izdep tereńdegen saıyn búgingi barlyq qazaqty bir kisiniń (Qazaq atanyń) balasy qylyp shyǵaratyn tutastyqqa negizdelgen, taıǵa tańba basqandaı qurylymdyq qundylyǵy men sabaqtastyǵynda. Tiriler úshin kerek kemeńger júıe. Tegin bilgen qazaqtyń bári týys. Rý ataýlary – bir kezdegi ákelerimizdiń attary, esimderi. Babalarymyz ben ákelerimizdiń attaryn umytsaq, «rýshyl bolmaımyz» degen bos sóz. Tegimizdi umytqannan jetistikke jetsek, qalǵan ulttarǵa qara kórsetpeı ketetin ýaqytymyz boldy. Qyzyl úkimet qazaq shejiresi men urpaq sabaqtastyǵynyń sheńberindegi jol-joralǵy, salt-dástúrlerge ólerdeı qyryn qarady. Demek, sonshalyqty (Qyzyl Úkimet) tereń aıla-ádis pen shyrmaýǵa negizdelgen saıası Imperıanyń kele sala bizdiń qazaqı shejire – el basqarý tálimderimizge balta shabýynda bir gáp bar emes pe!? Jaý bizdiń ulttyq bolmysymyzdan neni kórgisi kelmese, biz ulttyq múdde turǵysynan sony oryn-ornyna qoıa bastaýymyz kerek.
Qarashańyraq uly, negizgi, kıeli, baıyrǵy, murager, bas shańyraq degen uǵymdardy beredi (t.s.s.). Ulttyq salt-sanada qarashańyraq uǵymy óte ádil sheshimin tapqan. Mysaly: bir ákeniń úsh uly bar delik. Kúnderdiń kúninde úlken eki ulyn úılendirip, jeke otaý tigip bólek shyǵarady. Al kenje uly áke-sheshesiniń qolynda, qarashańyraq nemese bas shańyraqta qalady. Negizgi murager kenje ul bolady. Atadan, ákeden qalǵan qarashańyraqqa murager bolǵandyqtan kenje uldyń jasy kishi bolsa da, joly úlken bolady. Uldyq kenjeligin qarashańyraqqa berilgen jol men amanat toltyryp, eselep, teńestirip turady. Sol shańyraqtan otaý tigip bólek shyqqan ul-qyzdary sálem berip, tórkindep, amal aıynda kórisip, ata-ananyń bar kezinde de birinshi qarashańyraqqa keletin bolady. Bul – ata-babasyna jáne ushqan uıasyna degen qurmet. Týystyqty, qandastyqty, baýyrlastyqty baıandy etý. Ulttyq turǵydan qaraıtyn bolsaq, atamekenge, ata dástúrge, ata saltqa, baba tarıhqa degen qurmet. Ortaq ulttyq qaǵıdany moıyndap, árbir áreketimizdi baýyrlastyq pen týystyqqa ıkemdeý.
Qara shańyraqtyń qara qazany. Qazaqtyń qara shańyraǵy – Mańǵystaý. Eldiń qara qazany – sol birlik pen berekeniń, qut pen qulpyrǵan jasampazdyqtyń rýhanı jáne zattyq beınesi men tuǵyry. Qazan Túrkistandaǵy Iasaýı mazarynda da bar. Biraq ol – ıslamdyq tutastyqqa úndeıtin muramyz. Al Otpan taýdaǵy qarashańyraqtyń qara qazany – ulttyq, tektik rýhanı muramyz. «Amal» merekesiniń 13-i men 14-inde Otpan taýǵa jınalyp, qazaqtyń úsh júzinen shaqyrylǵan aqsaqaldary men azamattary sol ortaq qarashańyraqtyń qara qazanynan dám tatsa, jylma-jyl jańǵyrtyp, úrdiske aınaldyrsa, ultymyzǵa ulaǵatty birlik, qut pen baq, bereke men yrys keledi» (Sabyr Adaı «QAZAQSTAN-ZAMAN» gazeti, 6 tamyz 2015 jyl №31).
Menińshe, Maıqy bı atamyzdyń da, Sabyr inimizdiń de bul sózderi eshqandaı komentarıdi qajet etpese kerek.
Endi Qasıetti Quran Kárimge sóz bereıik:
«Eı, adamdar! Negizinde, Biz senderdi bir er jáne bir áıelden jarattyq, ári senderdi bir-birlerińdi tanyp, bilýleriń úshin halyqtar men rýlar etip jasadyq» (Quran Kárim. Ál-Hýjýrat súresi. 13 aıat).
Tápsir: Asa uly Allah adam balasynyń shyǵý tegi, túbi bir ekendigin baıan etti. Búkil adamzat Adam ata, oǵan Allahtyń sálemi bolsyn jáne Haýa anadan taraıdy. Allah olardan kóp adamdar taratyp, olardy bir-birlerin tanýy úshin úlken halyqtar, sondaı-aq kishigirim rý-taıpalar túrinde búkil jer betine jaıdy. Sondyqtan árbir adam óziniń shyqqan tegin, elin bilýi qajet. Alaıda Allahtyń aldynda adamdardyń eń qadirlisi – barlyq jaǵdaıda tek asa uly Allahqa boısunyp, kúnálardan saqtanǵan izgileri. A.Sadı. Bul aıatta násilshildikke de (rasızm M.Q.), ultsyzdyqqa da (ınternasıonalızm M.Q.) tyıym salynǵan. Qar: Ál-Mansı.
«(Eı, Muhammed!) Biz saǵan kitapty (Qurandy) aqıqatpen, ózinen aldyńǵy kitaptardy rastaýshy ári olarǵa kýálik etýshi retinde túsirdik. Endi olardyń aralaryna Allahtyń túsirgenimen úkim et. Ózińe kelgen aqıqattan aýytqyp, olardyń kóńil qumarlyǵyna erme. Senderden árbir (úmmet) sharıǵat pen jol belgiledik, Allah qalaǵanda, senderdi bir úmmet eter edi. Biraq Ol senderdi Óziniń bergen nárselerinde synamaqshy. Sondyqtan qaıyrly isterde aldynda bolýǵa umtylyńdar (JAQSYLDYQQA JARYSYŃDAR)! Barlyǵyń Allahqa qaıtasyńdar. Sonda Ol senderdiń qaıshylyqqa túsken nárselerińniń habaryn beredi» (Ál-Máıdá súresi. 48 aıat).
Tápsir: Uly Jaratýshy - Alla bólek-bólek ult, taıpa, rý bolýdy, olarǵa ártúrli dinde bolýdy jáne adam balasy bir-birine izgi ister (jaqsylyq) jasaýda bir-birimen jarysýdy mindettep otyr.
Mundaı saıystar ártúrli álem elderi men ulttary arasynda únemi bolyp keledi. Olar adamzatty baqytqa jetkizý jolynda saıysqa túsip, birinen-biri mádenıetterin (jaqsylyqtaryn) asyryp, ony ózgelerge úlgi etýge tyrysqan. Olardy (osyndaı izgi jaqsylyqtardy uıymdastyrýshylardy) halyq Ata, Paıǵambar, Pir, Dana, Danyshpan, Áýlıe, Han, Qaǵan, Bı, Aqyn, Ǵalym, Erjúrek batyr bıleýshi (Bahadúr) dep áspettegen. Ondaı saıystar kúni búginde de júrip jatyr. Mysaly, tórt jylda bir ótetin Olımpıada sporttyq jarystary, bilim, ǵylym, óner, án, bı, mýzyka saıystary t.t. osylardyń qataryna jatady.
«Tentek shoqpar jınaıdy», - dep qazaq maqalynda aıtylǵandaı qarý-jaraq shyǵarýdan da, keıbir elder kórshisin jaýlap, adamyn qyryp, jerin tartyp alýdan da jarysyp keledi. Al aqıqatynda, jarystyń kókesi qarý-jaraq jasaý men ózge eldiń jerin jaýlap alý emes, ol uly atalarymyzdyń jetken jetistikterin bilip, solarǵa uqsap baǵý, solardy maqtan tutý, solardyń úlgili isterin jalǵastyryp, jibergen kemshilikterin de bilip, ondaı jaǵdaılardyń aldyn alý, ıaǵnı adamzatty baqytty ǵumyr keshýge jetkizý bolmaq.
JAQSYLYQQA JARYSAIYQ!
Tarıh taǵlymy: Qazaq, qazaq bolǵaly «Jaqsylyqqa jarysý» Qazaq qoǵamyn kemeldikke jetkizýdiń eń senimdi serigi boldy jáne bolyp ta qala beredi.
RÝDY JAMANDAÝDY TOQTATATYN MEZGİL JETTİ.
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý
