Aldymen, «Jat aǵymdar degenimiz ne?, olar qalaı paıda bolady?» degen suraqtarǵa toqtalyp keter bolsaq, jat aǵymdar dinge bet burýshy adamdardyń bilimderi jetkiliksiztikten týyndaıtyndyǵyn aıtqym keledi.
Aıtarlyq, qazirgi tańda elimizde 18 konfesıa bar bolsa, olardyń ekeýi, ıaǵnı ıslam dininiń «Hanafı» mazhaby men hrıstıan dininiń pravoslavtyq baǵyty bizdiń halqymyzǵa jaqyn bolyp keledi. Bul týraly 2011 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańynyń ózinde de «...hanafı baǵytyndaǵy ıslamnyń jáne pravoslavıelik hrıstıandyqtyń halyqtyń mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı rólin tanıtynyn, Qazaqstan halqynyń rýhanı murasymen úılesetin basqa da dinderdi qurmetteıtinin, konfesıaaralyq kelisimniń, dinı taǵattylyqtyń jáne azamattardyń dinı nanymdaryn qurmetteýdiń mańyzdylyǵyn tanıtynyn negizge alady tek osy eki baǵytqa tán qasıetterdi eskere otyryp negizge alynǵan» delingen.
Sol 18 konfesıa dindarlarynyń 70 paıyzy ıslam dinine senedi, Allaǵa, Quranǵa, Muhammed paıǵambarymyzǵa s.ǵ.s. senedi. Sondyqtan ıslam dinine senýshilerdiń ózderin bólek alyp qaraıtyn bolsaq, ishinara oraza ustaıtyny bar, ustamaıtyny bar, namaz oqıtyny bar, oqymaıtyny bar, qajylyqqa barǵany bar, barmaǵany bar, din men dástúrdi sabaqtastyryp, mysalǵa keltirer bolsaq jeti nan pisiretini bar, pisirmeıtini bar, beıitke barýshylar, barmaıtyndar sekildi bóline beredi. Al endi, ózin musylmanmyn dep esepteıtin jamaǵattyń ishinen namaz oqıtyndaryn bir bólip alyp qarap kórelik. Jalpy ıslam dininde «Hanafı», «Hanbalı», «Shafıǵı», «Malıkı» degen, álem ǵalymdary moıyndaǵan 4 mazhab bolsa, sonyń ishinde din men dástúrdi baılanystyrǵan «Hanafı» mazhaby bizdiń halqymyz, jalpy túrki tektes halyqtar ustanatyn baǵyt bolyp tabylady.
Al qalǵan mazhabtardy aıtar bolsaq, mysalǵa «Shafıǵı» mazhaby taý halyqtaryna, «Hanbalı» mazhaby Saýd Arabıa memleketine, «Malıkı» mazhaby Soltústik Afrıka elderine tán.
Degenmen de, qazirgi tańda joǵaryda atalyp ótken 4 mazhabty moıyndamaıtyn dindarlar da kezdesip jatady. Olardyń paıymdaýynsha, namazdy Muhammed paıǵambardyń s.ǵ.s. súnnetimen oqý kerek. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń nusqaǵan ǵıbrattaryn oryndamaı, meshit ımamdaryna baǵynbaı jat qylyqtar kórsetip jatady. Osy faktilerdiń ózi dástúrli «Hanafı» mazhabyna jat, teris bolyp shyǵa keledi.
Taǵy bir mysal keltirip ketsek, qazaqstandyq sýretshi ári jazýshy Eraly Ospanulynyń «Qazaqtyń salt-dástúrleri» kitabynyń ózinde dástúri men dini sabaqtasqan qazaq halqynyń jeti shelpek pisirý, sadaqa berý, shildehana, bet ashar, úlkenderge kelinniń sálem salýy jáne t.b. syndy salt-dástúrleriniń arasynda namaz oqý, oraza ustaý, zeket berý sekildi dinı rásimderi de kórsetilgen. Bul degenimiz ıslam dini sharıǵatynyń qoıǵan talaptary men tártipteri qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy saqtalyp kele jatqan salt-dástúrlerimen bite qaınasqanynyń bir dáleli emes pe?! Al, osyny moıyndamaı, dinge bet burǵaly salty men dástúrin joqqa shyǵaryp, adasyp júrgen dindarlarymyzdyń ustanǵan joly «Hanafı» mazhabyna jat ekendigin taǵy bir márte kórsetedi.
Elimizge, halqymyzǵa jat aǵymdardyń jolyna túsip ketýdiń astynda dinı bilimniń taıazdyǵy jatyr. Bul degenimiz - burys baǵytty ustanyp, dástúrin moıyndamaı júrgen azamattarymyz ben azamatshalarymyzǵa sharıǵat pen salt-dástúrdi baılanystyryp turǵan hadıster men aıattar jetpegendigi nemese dinı bilimdi berip otyrǵan adam aıtpaǵandyǵy. Osy rette aıta ketetin jaǵdaı bilimin shet elderinen ushtaǵysy keletin adamdarǵa qazaqtyń salty men dástúri týraly esh aqparat berilmeıdi. Árıne, bul týraly egjeı-tegjeıli ózimizdiń joǵary oqý oryndarymyzda, medreselerde, meshit jandarynan ashylǵan kýrstarda aıtylady. Al, shet elderiniń ǵalymdary buryn sońdy qazaq eline kelmegen, qazaqy dástúrlerdi kórmegen din men dástúrdiń sabaqtastyǵyn úırete alady ma?!
Búginde jastarymyz, árıne jaqsy bilim alyp kelem deýmen, shet memleketterine baryp, oqyp kelýge qushtar bolyp keledi, ınternet keńistiginen belgisiz oqý oryndaryn taýyp alyp, ketip qalady da. Osy sebepti quzyrly organdar jastarymyzdyń shet elderinde bilim alýlaryna qarsy bolyp jatady.
Sondaı-aq, dinı bilimniń azdyǵynan týyndaǵan jat aǵymdardy óz maqsatynda paıdalanatyndar bar. Dinniń qundylyqtary bireýdiń jeke maqsatynda qoldanylǵannan keıin, ol jerde aqıqat izdelmeıdi. Sondyqtan ol nárse orǵa ákelip jyqtyrady.
Máselen, dinge bet burǵysy kelgen adam dinı aǵymdardy jeke maqsatynda paıdalanatyn azamattardyń úıretýine tússe, memleketke, qoǵamqa qarsy qoıady. Dinge senýshi jamaǵat arasynda eki jaqty oı, túsinispeýshilikter paıda bolady. Mudaı faktiler oryn alyp jatqan soń halyq arasynda birlik bolady ma?! Namaz oqymaǵan adamdardy «kápirge», jasaǵan nárseleriniń barlyǵyn «haram» sanap, teris jolǵa túsken adamnyń tynyshtyǵy buzylyp, qoǵamda óz ornyn taba almaı «hıjra» jasaımyn dep, Sırıa, Irak memleketterine qonys aýdaryp, qarýly qaqtyǵysqa tap bolady. Barǵan soń, qatelikterin kesh túsinip, elge qaıta almaı qınalyp jatady.
Adamdardy aldap, arbap, óz maqsattarynda paıdalanǵysy keletin uıymdardyń biri – «DAISH» uıymy bolyp tabylady. Álemniń 120-dan astam musylman ǵulama ǵalymdary moıyndamaǵan bul uıym shynaıy ıslam dini emes. Ol jerlerde bolyp jatqan neshe túrli qandy oqıǵalar, Muhammed paıǵambarymyz s.ǵ.s. kezinde bolmaǵan soraqy nárseler oryn alýda. Atap aıtsaq, ıslam dinine qarama qaıshy «onlaın jıhad», «jynystyq jıhad», jáne «kápirlermen jıhad» dep adamdardy adastyryp, qarapaıym halyqty qyryp joıýda.
Islam dini eshqashan zorlyq-zombylyqqa úndemeıdi. Kerisinshe, paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) bir hadısinde: «Qolymen de, tilimen de basqaǵa zıan tıgizbegen musylman naǵyz musylman» degen sózderi dinimizdiń izgilikke bastaıtynyn kórsetedi.
Qazirgi tańda jat dinı aǵymdardyń jetegine berilgen aqparatty qabyldaý qabileti joǵary 16-30 jas aralyǵyndaǵy adamdar erip ketedi. Aqparattyq tehnolıgıanyń naǵyz damyǵan zamanynda neshe túrli áleýmettik jeliler arqyly kelip jatqan durys emes aqparattar legi óz áserin tıgezbeı qoımaıdy. Internet jelisinde kóp otyratyn ol, árıne, jastar.
Múmkin mektep jasynan mektep qabyrǵasynan bastap «dintaný negizderi» páni negizgi pán retinde engizilse, neniń durys, neniń burys ekendigin bala jastaıynan ajyrata alar edi.
Sondyqtan da, kez kelgen bireýdiń aıtqanyna sene bermeı, aqparatty senimdi derek kózderinen, ıaǵnı Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń resmı saıttarynan, meshitterden izdeýge nemese dinı bilimin shyńdaýshylar otandyq «Nur Múbarak» ýnıversıtetinde, Q. Iassaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde, L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetinde, Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetinde bilim alýǵa bolatyndyǵyn jastardyń esterine salǵym keledi.
Qoǵamdaǵy óz ornymyzdy alyp, el halyq arasynda búlik shyǵarýshy emes, birlikke shaqyrýshy, dástúrin jala jaýyp shırkke aparýshy emes, Quran-hadısten dálel taýyp aqtaýshy, ózge eldiń kıimin emes, qazaqy kıim úlgilerdi jaqtaýshy, men ǵana týra joldamyn dep ózin ǵana dara tutatyn emes, men de nasıhatqa muqtajbyn dep ózine esep berip, jan-jaǵyna nur shashatyn úmbet bolaıyq!
Baýyrjan Esmahan
Aqtóbe oblysy din isteri basqarmasynyń basshysy
