Qazaq jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan ult. Sábı ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalsa da, aǵaıynnyń kóz qıyǵynnan tys qalǵan emes. Alaıda, bul, basy bútin basqaǵa bala bolyp ketti degen sóz emes. Tegin tanyp, jónin bilip ósetin bolǵan.
Zaman ózgerdi, adamdar baýyrmaldyqty umytpasa da basqanyń balasyn baýyryna basýdy azaıtty. Týǵan jerine túrme salyp kórmegen qazaqtyń ár qalasyna birden-ekiden jetimder úıi boı kóterdi. Bul elimizdegi adam sanynyń óskenimen qatar kóbeıip kele jatqan taǵy bir kemshiligimiz. Oǵan qosa qaıyrymsyz áke men kókek ananyń kóbeıýi de kózi jasty, jazyqsyz nárestelerdiń sanynyń artýyna sebep bolyp keledi.
Degenmen «bireýdi Qudaı qańǵyrtady, bireý Qudaıǵa qaramaı ózi qańǵyrady» degendeı, bir shyr etken sharanaǵa zar bolǵandar da joq emes. Osyndaıda tas emshegin jibiter, tar qursaǵyn keńiter bir perzentti ańsaǵandar jańaǵy «jetimder úıin» jaǵalaıdy.
Jaqynynyń, týys-baýyrynyń balasyn menshiktep, ózine básirelep alatıyndar da joq emes. Biraq «tondy baladan» dámeliler zańdy turǵyda kóp jetimnen kóńili qalaǵanyn asyrap alýǵa múmkindigi bar.
Bizdiń elimizde sonaý naryqtyq kezeńnen bastap shet eldik azamattardyń bala asyrap alýy jıi kezdesetin. Olar asyrap alǵan balalaryn árıne óz elderine alyp keteri anyq. Al sábıdiń ol jaqtaǵy ómiri qalaı ótedi, qandaı tárbıe kóretini týraly bizge tam-tumdap qana aqparat jetkeni bolmasa, tolyqtaı málmet joq.
Elimiz azamattary arasynda da birlep-ekilep bala asyrap alý derekteri tirkeledi. Degenmen qazaqy bolmysqa, ulttyq erekshelikke baılanysty kóp jaǵdaıda jasyryn bolǵany abzal. Eger ony bilmese qazaq: «Ózińnen týmaı – ul bolmas, satyp almaı – qul bolmas» degen sózdi beker aıtpasy anyq.
Sonymen, Qazaqstan aýmaǵynda bala asyrap alýdyń úsh túrli joly bar.
Áýelgisi patronattyq. Bul – balany otbasyǵa tárbıeleý úshin ǵana berý. Ol bala bul otbasynyń balasy bolmaıdy. Belgili bir jasqa jetkenshe bala osy otbasynan tárbıe alady. Bar bolǵany sol. Ekinshi bir túri qamqorshy bolý. Ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa ýaqytsha qamqorlyq jasaý. Al sońǵysy – balany basy bútin asyrap alý. Bul – arnaıy sottyń sheshimimen júzege asady. Jáne bala asyrap alýshy otbasynyń barlyq múmkindigi qaralyp, olardyń ata-ana bolýǵa qabiletteri jetetin, jetpeıtindigi anyqtalady. Sonyń negizinde bala osy otbasynyń bir múshesi, ári osy áýlettiń tegin ıelenýshi retinde tirkeledi.
Biz osy sońǵy, úshinshi tarmaǵy boıynsha bala asyrap alý jóninde sóz etip kórsek.
Eger siz otbasyńyzben, áýletińizben kelise otyryp bala asyrap alýdy josparlaǵan bolsańyz aldymen ózińizdiń turǵylyqty meken-jaıyńyz boıynsha jetim balalarǵa qamqorlyq jasaý jónindegi fýnksıalardy júzege asyratyn organǵa bala asyrap alý nıetińizdiń bar ekendigin bildirip jazbasha ótinish beresiz. Jáne ol ótinishpen birge tómendegideı 7 túrli qujatty qosa joldaısyz:
Jeke basyńyzdy kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi;
Jaqyn týystaryńyzdyń Sizdiń bala asyrap alam degen sheshimińizge kelisken jazbasha kelisimi (Bul eshqandaı zorlyqpen emes, týystaryńyzdyń óz erkimen jazylǵan bolýy kerek);
Jalpy tabysyńyz týraly anyqtama (jumys ornynan eńbekaqysy týraly anyqtama, birge turatyn otbasy músheleriniń kásipkerlik qyzmetpen aınalysýdan túsetin jáne basqa da tabystar týraly anyqtama);
Otbasy jaǵdaıyńyz týraly anyqtama (Otbasyly (neke kýáligi), ajyrasqan (ajyrasqandyǵy týraly anyqtama), balalardyń týý týraly kýáliginiń kóshirmeleri (balalar bolǵan jaǵdaıda));
Kodekstiń 91-babynyń 1-bóliminiń 6) tarmaqshasyna sáıkes naýqastyǵynyń joqtyǵyn rastaıtyn densaýlyq týraly anyqtama, sondaı-aq «Densaýlyq saqtaý uıymdarynyń bastapqy medısınalyq qujattama nysandaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń mindetin atqarýshy 2010 jylǵy 23 qarashadaǵy № 907 buıryǵymen bekitilgen nysan boıynsha narkologıalyq jáne psıhıatrıalyq dıspanserlerde esepte turǵandyǵy týraly málimetterdiń joqtyǵy týraly anyqtama;
Qylmys jasamaǵanyńyz týraly Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq statısıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń esebinde turǵanyńyz jóninde málimettiń bolýy nemese bolmaýy týraly anyqtama;
Turǵyn úıge menshik quqyǵyn nemese turǵyn úıdi paıdalaný quqyǵyn rastaıtyn qujattyń kóshirmesi.
Mine, osy qujattardy ózińizdiń bala asyrap alý týraly ótinishińizben birge arnaıy orynǵa tabys etýińiz kerek. Munan soń sizdiń ótinishińiz qaralyp, ótinish bergen kúnen bastap 15 kúnniń ishinde sizge jaýap beredi. Eskerte ketetin bir jaıt, bala asyrap alý tek qana sottyń sheshimimen júzege asyrylady. Sondyqtan, óz betińizshe, kez kelgen bireýmen kelisim arqyly bala asyrap alýǵa umtylýdyń qajeti joq. Jáne siz asyrap alǵan balanyń densaýlyǵy, ómir súrý úrdisi, bilimi, tárbıesi jóninde jylyna bir ret ózińiz bala asyrap alǵan mekemege aqparat berip otyrýǵa mindettisiz. Bul bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin jalǵasady.
Ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa memleket tarapynan tólenetin arnaıy járdemaqylar bar. Bul járdemaqylar joǵaryda atap ótken úsh túrli bala asyrap alý boıynsha alǵashqy ekeýine 18 jasqa tolǵansha berilip otyrady. Iaǵnı, patronattyq jáne ýaqytsha qamqorlyq boıynsha siz asyrap alǵan bala 18-ge tolǵansha belgili dárejede memleket tarapynan tólenip otyratyn qarajat bar.
Al eshkim asyrap almaǵan, jetim balalar úıinde tárbıelengen balaǵa bul qarjy qashan JOO bitirgenshe tólenip otyrady. Jáne ýnıversıteke oqýǵa tapsyrǵanda da ata-anasy birdeı joq balalarǵa 320 qaýly boıynsha jeńildikter qarastyrylǵan.
Osy rette mynadaı bir másele týyndaıtynyn eske salǵymyz keledi. Ata-anasy joq balany tolyq asyrap alýdan basqa biz atap ótken eki jolmen ýaqytsha ǵana qamqorlyqqa alyp, memleket aýdaratyn qarjysyn paıdalanyp, artynan balanyń taǵdyryna esh alańdamastan tastap ketetinder kezdesedi. Bul zań aldynda jaýap beretin áreket ekenin eskermesten, osyndaı qatygezdikke baratyn adamdar da bar ekenin aıtqymyz keledi.
Soynmen qatar, kóp jaǵdaıda «jetimder úıinde» tárbıelenetin balalardyń memleket qaraýynan keıingi, ıaǵnı 18 jasqa tolǵannan keıingi ómiri belgisiz. Ony nazarǵa alyp, olardyń bolashaq ómirge beıimdelýi qalaı, nemen aınalysyp júr degen sekildi máseleler kóp adamdardy alańdatpaıdy.
