Búginde búkil jerdiń úshten biri erozıa, germetızasıa, tuzdaný, t.b. áserinen ábden tozǵan. Jerdiń tozýyna topyraq qunarynyń tómendeýi, jerdi durys ıgermeý jáne ony beıbereket paıdalaný nátıjesinde organıkalyq zattardyń azaıýy negiz bolǵan. Mamandardyń aıtýynsha, jalpy jerdiń 33 paıyzy paıdalanýǵa jaramsyz. Eger adamzat jer ananyń taǵdyryna selqos qaraýyn toqtatpasa 2050 jyly 1960 jyldardaǵy tyń jerdiń tek tórtten biri ǵana qalmaq.
Topyraqtaný ǵylymdarynyń teorıalyq negizin salǵan Reseı ǵalymy V.V. Dokýchaev «Topyraq kómirden de, tipti munaı men altynnan da qymbat» degen eken. Eń bastysy 1 sharshy santımetr topyraqty qalpyna keltirý úshin birneshe myń jyl qajet ekendigin nege eskermeımiz?
Topyraqtyń basqa resýrstardan ereksheligi, kútip paıdalansa, quramy jaqsaryp, qunarlana túsedi eken. Tabıǵatty qurmetteýdi umytqan pendelerdiń nemquraıly áreketinen topyraq qunarsyzdanyp, egistik jerler jylyna 1,5 mıllıon gektarǵa deıin azaıǵan. Aqshaǵa shaqqanda bul 2 mıllıard dollar shamasynda.
Shet elde topyraqty da ulttyq qaýipsizdikpen baılanystyrady
Búginde shet memleketterdiń talaıy topyraqty ulttyq qaýipsizdiktiń bir bólshegi retinde qarastyrýǵa kóshken. Máselen, Reseı ǵalymdary «Topyraq týraly zań» qabyldaý qajettigin usynýda. Álem boıynsha adam sanynyń ósýi men jerdi durys paıdalanbaý nátıjesinde jyl saıyn 7 mıllıon gektar topyraq paıdalanýǵa jaramsyz bop qalýda. Ár adam basyna shaqqandaǵy topyraq mólsheri jylyna 2 paıyzǵa kemýde. Jyl saıyn jer betinde adam sany 80 mıllıonǵa kóbeıedi eken. Osy turǵydan alǵanda jer ónimdiligi jylyna 24-30 mıllon tonnaǵa ósip otyrýy kerek.
Óńdeletin jer kólemi Eýropada 30 paıyz deńgeıinde, al Úndistan jeriniń teń jartysy egistikke arnalǵan. Afrıkanyń 27 paıyzy jaıylymdyq jer, bul qurlyqtyń 44 paıyzy shólge jatady. AQSH jeriniń 20 paıyzy, Kanadanyń 7 paıyzy ıgerilgen. Latyn Amerıkasyndaǵy jerdiń jartysynan kóbi ormandy, óńdeletin jer 7, jaıylym 26 paıyz kóleminde. Jalpy jer shary boıynsha durys paıdalanylmaǵan jer kólemi bárinen asyp túsedi. Azıa jeriniń 600 myń sharshy shaqyrymy ıgerýdi qajet etse, Amerıka qurlyǵynda bul kórsetkish 700 myń sharshy shaqyrym. Jerdiń tozýyna ýrbanızasıanyń áseri qomaqty. Amerıkada qalalardyń kóbeıýinen jylyna 350 myń gektar egistik joǵalady eken. Sońǵy 300 jylda jer betindegi ormandar eki eseden artyq deńgeıge deıin azaıyp, shól-shóleıt aımaqtar kóbeıgen.
Sharafat Jylqybaeva
