Halqyńnyń qadyr‑qasıetin uq !
Ózińdi ‑ óziń syılaý, ózgeni kemsitý emes.
Ujdan.
Ýa‑a‑a.., ıisi Qazaq balasy esińdi jıyp, ótken‑ketken taǵdyryńdy taratyp, aldy–artyńa qarashy?! Ata‑babań jasap ketken, teńdessiz tereń murasynan ne qaldy? Asqaq rýhy ‑ bekzattyqtan turatyn, máıegi nárli ‑ dástúr‑salttyń qanshasynan aıryldyq?.. Endi mine, Táýelsiz El saltymen, joǵymyzdy túgendeıtin kez keldi. Ar‑namysty Tý etip, tolaǵaı kúshpen qımyldaıyq shy, armany úlken ańǵal Jurtym?! «Ózińdi óziń jattaı syıla, jat janynan túńilsin» ‑ deıtin danalyqty pir tutyp, jaltaqtamaı da, jalpaqtamaı jónimizdi bilsek eken, aqjarma minez Alashym?! Iapyr‑aý, tekti jurttyń synyǵy edik qoı?! Elimizdiń erteńi men urpaq qamyn oılasaq, rýhanı órkenimizdi ósirip, ult qundylyǵyn túgendemeı bolmaıdy.
Shirkin, osylardy neden bastasaq degen de, eń áýeli oıǵa oralatyny mynaý; ‑ El bılegen – Elbasy men Tóreler de, eldigimizdi baıytqan – zıaly men el‑jurty da, jasy men jasamysy da, halqymyzdyń ‑ qadyry men qasıetin ‑ túsinbeıtindigimizdi aıtyp syrlasatyn sát týdy. Sirá, bul kemshiligimizdi, búkil El bolyp dúzemesek, jaratýshy ‑ Alla da, dem berýshi ‑ Arýaq ta ‑ keshirmeıdi.
Arman bop jetken táýelsizdigimizdi, arsyzdyqqa toly pándeshiligimiz ben qanaǵaty joq qulqynymyzdyń quldyǵyna shala bermeı, ulttyq sana men azamattyq parasattyń pátýásyna kelgenimiz jón. Aldaý men arbaýǵa bas uryp, erteń‑aq ózegińe teber ózgege qarap ózeýreýdi toqtatqan jón?!..Dana jurtymyzdyń ózgeshe bitken bolymysyn túsinip, jan‑dúnıemizge úńiletin mezgil jetti. Atadan qalǵan ósıetke ılansaq; ‑ «Eńkeıgenge eńkeı – ákeńnen qalǵan qul emes, shlaqaıǵanǵa shalqaı – paıǵambardyń uly emes» ‑ degen qaǵıdaǵa qulaq aspaı júrmiz‑aý?! Olaı bolsa, ne isteýimiz kerek!? Tolǵanaıyq shy? Dál osy ‑ Ne isteý kerektiń ? ‑ jaýabyn izdep kórelik shi ? Olaı bolsa, óz oıymdy aıtpaqpyn, qalyń jurtym sen tyńda...
İ. Halqymyzdyń tektik qasıeti.
Tektiliktiń shyrqaý shyńy – ult bop uıý.
Ujdan.
Sóz joq, eń áýeli halqymyzdyń tereńde jatqan tegi men bolymysyndaǵy – máıegi men negizi ‑ ne ekenin túsingenimiz jón. Sonda ǵana sanaly janǵa,sonaý kóne dáýirdegi «Kúlteginniń tasynda» jazylǵan; ‑ «...Bıikte kók Táńiri, tómende qara jer jaralǵanda... Túrki halqynyń el‑jurty qalyptasqan» ‑ deıtin ósıet sózdiń jaıdan‑jaı aıtyla salmaǵanyn túsinemiz.Ótken tarıhtyń tylsymyna úńile túsip oılansaq, ár sóziniń astarynda qupıaǵa toly syr jatyr emes pe? Onyń qaısybirin tizbektetip aıta berersiń?! ..
Kóneden kele jatqan ulttyq qundylyǵymyzdyń eń asyly – «Jeti ataǵa jetpeı qyz alyspaý» ‑ dástúri ekenin, áli de bizder urpaǵymyzǵa tereń taldap túsindire almaı júrmiz. Tipti, bul dástúrdiń dúnıe halyqyna «áıgileýge» (brend) bolatyn qudiretin – tabıǵı suryptaýdy – jilikteı jiktep jatpaı‑aq, asylymyzdy túsinbeýdiń saldarynan,búgingi qazaqtyń – jershildik pen rý‑rýǵa, tipti úsh júzge bólinip júrgen – parasatsyzdyqqa toly parqymyzdy aıtyp, qysqa bolsada toqtalýǵa májbúrmiz. Endeshe, osy tektes tárbıesizdikti júıeleı taldap kórelik;
‑ Iá‑á, shynymende myń ólip, myń tirilgen jurtymyz – qyryq úsh (43) taıpadan turatyny belgili. Mine, osynaý qyryq úsh taıpanyń ár adamynyń tektik qasıeti, antrapalogıalyq zerttelgende – bir adamdikindeı ‑ ekeni, basqa jurttyń ǵalymdaryn tań‑tamasha kúıge túsiripti. Osy ýaqıǵanyń kýási bolǵan, akademık Orazaq Smaǵulov ǵulamanyń aıtýynsha; ‑ «zerthanada alynǵan osy derekke – búkil álem (aǵylshyn, nemis, fransýz, japon, qytaı t. b.) ǵalymdary óz kózderine ózderi sene almaı» ‑ áýre bolǵan eken. Halqymyzdyń tegindegi «teńdesi joq fenomenniń» syry men sıpatyna kóńil aýdarsaq, búgingi bizderdiń – júzge, taıpaǵa, rýǵa – bólinip sandyraqtap júrgenimiz, óz asylyna kúıe jaqqan nadandyǵymyz eken. Kánekı, osy qubylystyń syryna, sanaly júrekpen kóz júgirtip kórelik shi ?!..
Minekı sonda, álem ǵalymdaryn tańdandyryp otyrǵan tylsym qubylys – «jeti ataǵa jetpeı qyz alyspaý» ‑ dástúriniń qudireti eken. Iisi qazaqtyń árqaısysyndaǵy tektik qasıetteri birlikte bolsa ‑ úsh júz túgil, rýǵa bólinýdiń ózi – naǵyz parasatsyzdyq emeı nemene?.. Álidaǵy osy qubylysty ashyńqyrap aıtsaq, atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan, ár qazaqtyń úsh jurty – ata jurty – naǵashy jurty – qaıyn jurty – bar ekeni belgili ǵoı. Osynaý úsh birdeı jurttyń árqaısysyna tıesili jeti atany bir‑birine kóbeıtsek, manaǵy aıtylǵan qyryq úsh (43) rýdyń qany, ár qazaqtyń tamyrynda aǵyp turǵanyn uǵynamyz. Olaı bolsa, búgingi qazaqtardyń ‑ júzge, taıpaǵa, rýǵa bólinýi ‑ óz halqynyń qadyr‑qasıetin túsine almaı júrgen nadandyq bolyp tabylady. Endeshe,budan bylaı kezkelgen qazaq, óz rýy men jeti atasyn bilýdi ‑ halqynyń tegin saqtaý ‑ dep qana uqqandary jón. Ot basy men qoǵam birigip, keler urpaǵymyzǵa osylaı túsindirip tárbıe berý, azamattyq paryzymyz ekeni anyq.
İİ. Han men halyq baılanysy.
Hany azsa – halqy tozady.
Ujdan.
Bul aıtqaly otyrǵan dertimiz, Qazaqtyń sonaý HİÝ ǵasyrda qurylǵan Handyq memleketinen beri qaraıǵy qasireti desede bolady.El basqarǵan Handary, halyqtan ózderin bıik ustap bólektenýdiń saldarynan, tálim‑tárbıede asa aýyr (psıhologıalyq) zardaptyń bolǵanyn ashyp aıtar mezgil jetti. Sebebi, Han‑Sultandarǵa ‑ halyqtyń birligi men bilimi emes, olardyń bólek‑bólek ydyrap júrgeni qajet bolǵan. Solar salyp ketken, «Úsh júz» deıtin lań búginge deıin jalǵasyp otyr. Dál osy másele jaıynda, Sh. Ýalıhanovtyń profesor I.N. Berezınge jazǵan hatynda; ‑ «... Kajdyı potomok Batyıa hotel byt hanom ı ımet narod: tak ıa dýmaıý, obrazovalıs hanstvo Kyrymskoe, Kazanskoe, orda Choraıgakovskaıa, soıýz ýzbekov – sheıbanov ı kazakov» (tom İ, 1984, 164 b,) – dep ashynady. Minekı, búgingi aıtyp otyrǵanymyzdy uly ǵalym Shoqan ótken ǵasyrda‑aq baıqaǵan eken. Bul másele, buryn‑sońdy taldanyp aıtylǵan da, jazylǵan da emes. Halqymyzdyń bul qasireti men kemshiligin aıtpaýǵa sirá bolmaıdy. Biraq, tek ǵylymı negizde kórsetý, urpaq tárbıesi úshin aýadaı qajet. Sebebi, bul derektiń, ulttyq ıdeologıamyz úshin de mańyzy zor.Urpaq tárbıesine qajet, ultymyzdyń osynaý qasiretiniń de ózine tán birneshe sebepteri bar;
Birinshi ‑ Qazaq handary ‑ Shyńǵysqannyń urpaqtary ekeni belgili.
Ekinshi ‑ Olar tekterin, Qazaq halqynan bólek dep eseptegen.
Úshinshi ‑ Shyńǵystyń aýyr taǵdyrynan, balalary ot basy tárbıesi
túgil, teginiń ıá ‑ qalmaq, ıá ‑ qazaq ekenin de bilmeı ósken.
Mine, osyndaı tyrtyǵy tereń sebepterdiń saldarynan, qazaq halqynyń tárbıe‑tálimderiniń aýyr jaǵdaıda bolýy, nemese, búgingi túsinikpen aıtsaq, onyń ulttyq ıdeologıasynyń burynnan‑aq júıelenbegeni anyq baıqalady. Bul tujyrymnyń dálelderi, halqymyzdyń memleket qurǵan handyq dáýirinde óte jıi kezdesedi. Solardyń bárine toqtalyp jatpaı‑aq, jalpy halyqqa áseri bolǵan negizgilerin ǵana atap ótýdi jón kórdik. Máselen, eń aýyr kemshilikteri retinde, bıliktiń qarapaıym halyqty tasqarańǵy etip, hat tanytpaı ustaǵandaryn aıtýǵa bolady.Qazaqtyń handyq memleketi neshe ǵasyrlarǵa sozylsa da ‑ elinde bir de bir memlekettik medressesi bolmaýy ‑ adam janyn túrshiktiretin is. Óıtkeni, bul kezeńderde, Shyǵys pen Batys elderinde, tipti akademıa men ýnıversıtetter bolǵany tarıhtan belgili. Halqymyzdyń hat tanýy, olar úshin qajettilik bolmaǵan tárizdi. Handyq dáýirdiń budanda ótken soraqysy, turaqty armıa ustamaǵandyqtan, jaýgershiligi mol sol zamanda, halqymyz asa aýyr shapqynshylyqtarǵa ushyrap, únemi qan‑keshýmen bolǵany belgili.. Shabylǵan eldi azat etýdiń aýyrlyǵyn, olardyń janashymastyǵy deýge ábden bolady.
Shyńǵysqannyń úrpaqtary ózderine ‑Tóre deıtin jalǵan rý jasap, aq súıekpiz deýi de asyp‑tasqandyq edi. Týra osyndaı minez kórsetip, jalǵan rý jasaǵan Qojalardy da – aıtpaı ketýge bolmaıdy. Bul ekeýin de teginen tartyp qarasaq ‑ Tóreni de, Qojany da ‑ rý deýge kelmeıdi. Onyń ústine ózderin‑ózderi ‑ aq súıekpiz – deýleri de uıat is. Óıtkeni, tabıǵı suryptaýdyń negizi bolyp tabylatyn – jeti ataǵa jetpeı qyz alyspaýdy – bul ekeýleri de bertinge deıin ustamaǵan. Olar, tipti ózdi‑ózine úılenýdiń saldarynan aza bastaǵandaryn baıqap, qazaq rýlarymen qudandalasýdy keıinirek qabyldaıdy. Eger naǵyz ǵylymı negizge súıensek – aq súıekpiz – dep, tabıǵı suryptaýmen qany men tegin taza ustaǵan, qazaq halqy ǵana aıtalsa kerek. Osyn‑aý keltirilgen derekterdiń barlyǵynan da baıqalatyny, halqymyz qarańǵylyqtyń qapasynda qalyp, óz tarıhyn jaqsy bilmegenin ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, Tórelerdiń rýy – Qıat, Qojalardyń rýy – Sýnaq ekendigin aıtsaq, tek olardyń basqa ortaǵa túsip qalǵan Alash tuqymdary ekendigi aıdan anyq. Mine bul derekter, keleshek urpaq tárbıesiniń aqıqaty bolyp negizdelgeni durys. Osylardyń ózi‑aq, Handyq memleketimizden bastap, búgigi Táýelsizdikgimizdi qosa aıtqanda – Qazaqtyń ulttyq ıdeologıasy – jasalmaǵanyn anyq ańǵartady.Áıtsede, bizderdi osy ýaqytqa deıin saqtap kelgen, kemeńger ata‑babaymyzdyń dástúr‑saltynyń kıesi ekenin túsingenimiz jón.
İİİ. Urpaq tárbıesiniń jańa ilimi.
“Adam - álemnen de kúrdeli”
UJDAN.
Ana qursaǵyndaǵy toǵyz aı adam ǵumyrynyń eń uzaq ta jáne eń kúrdeli k e z e ń i bolyp tabylady. Onyń uzaqtyǵyn túsiný úshin, u r y q t y ń jetilip damý merzimin de, jer betindegi tirshiliktiń barlyq satylaryn basyp ótetindikten, mólshermen 500 mıllıon jylmen para-par eken. Bul aıtylǵan oıdyń mańyzy men mánine jetý úshin, áýeli tirshilik q u p ı ıa l a r y n a tereńdep úńilmeı bolmaıdy. Óıtkeni, adam ǵumyrynyń f ı z ı o l o g ı ıa l y q osy k e z e ń i, kúlli tirshilik ataýlynyń t y l s y m ǵ a toly t ú ı i n i, tipti aqyl túgil, kóńil kózi jetip bolmaǵan j u m b a q syry saqtalǵan k ó m be s i tárizdi. Eger de, ǵylymı dálelderge súıensek, ana qursaǵynda ósip jatqan j a n ı e s i ózine berilgen toǵyz aıdyń ishinde, tabıǵat sheberdiń qudiretimen “on segiz myń ǵalamnyń” s ı p a t t a r y n túgeldeı qaıtalap shyǵatyndyǵy belgili bop otyr. Bylaısha aıtqanda, bir kletkalyq tirshilikten bastap adamǵa deıin jetilgen, bıologıalyq túrlerdi túgeldeı basyp ótedi eken. Árıne bul, kúlli tabıǵat jaratylystary ishindegi kúrmeýi qıyn, asa k ú r d e l i qubylys ekeni daýsyz! Mundaı sıpat tek tabıǵat sheberdiń qudiretimen ǵana jasalmaq. Endeshe, osynaý tirshiliktiń s a p a l y q dárejede jetiletin j u m b a q kezeńin a d a m t á r b ı e s i n e kiristire almaı kelgenimizdi oılasaq, búkil adamzattyń r ý h a n ı d a m ý y n d a ǵ y asa aýyr kemshilikter de, osy kezeńniń e l e n b e ı qalǵan e r s i l i k t e r i ekeni anyqtalyp otyr. Sebebi, bul másele ótken-ketken p e d a g o g ı k a l y q jáne p s ı h o l o g ı ıa l y q ilimder de, eshqashan ǵ y l y m ı j ú ı e l e n i p kórgen emes. Adam tárbıesi tárizdi óte kúrdeli qubylystyń bastaýy bolyp sanalatyn, u r y q tazalyǵy men Ana qursaǵyndaǵy jetilýdiń syryna tereń úńilmeı, urpaq t á r b ı e s i n i ń irgeli máselelerin durys sheshý múmkin emes. Ásirese, búgingi malekýlalyq b ı o l o g ı ıa men g e n e t ı k a ǵylymdarynyń qol jetken tabystary osy oıymyzdy tapjyltpaı dáleldep otyr. Sebebi, adam jaratylysyndaǵy tek túıistik aqylmen ishki bes sezimdi bylaı qoıǵanda, ondaǵy týma qabiletteri men minez-qulqy, psıhıkalyq jigeri men tektilik qasıetteriniń ishten týatyndyǵy, ǵylymı ábden dáleldengen qubylystar ekenin eskergen jón. Jalpy bul máseleni tikeleı adam t á r b ı e s i qaqynda bolmasa da, adamzattyń ne bir alyp oıshyldary fılosofıalyq p á l s a p a túrinde kóp talqylanǵan.Ásirese, adam boıyndaǵy J a n men T á n n i ń ózara úndestikterimen qosa, j ú r e k k ú sh i jáne a q y l k ú sh i tárizdi qadaý-qadaý qubylystardy únemi oı eleginen ótkizip otyrǵan. Jalpy shyǵys áleminde Platon men Arıstoteldi, kóbine Farabıdiń túsindirmesinen keıin ǵana, tereń uǵyna alǵan oıshyldar kóp. Solardyń ishinde máseleniń bul jaǵyn ashyq jazyp qaldyrǵan, uly oıshyl-ǵulama Ábý Álı ıbn Sına ekenin jaqsy bilemiz. Bul derekti ol óz qolymen jazǵan ómirbaıanynyń ishinde aıtady.
Tikeleı J a n t á r b ı e s i n e baılanysty Halyq pedagogıkasy men psıhologıasynyń 2-shi negizi, nemese adam damýynyń f ı z ı o l o g ı ıa l y q ekinshi k e z e ń i, búgingi tańǵa deıin u r p a q t á r b ı e s i n e n tys qalyp otyr. Tipti, j a n t á r b ı e s i degendi túsine de almaı otyr. Ol jaıyndaǵy metodologıalyq izdenistiń joqtyǵy, adam tárbıesiniń qanshalyqty oısyrap jatqandyǵyn ańǵartsa kerek. Sondyqtan da, joǵaryda az-kem aıtylǵan J a n n y ń – on e k i múshesi, ıaǵnı 12 – arnasynyń jabylýǵa jaqyn jaǵdaıy – jyl ótken saıyn adamdar azyp barady degen tujyrymdy jıi aıtqyzyp júr.Ony aıtyp qana qoıýmen esh maǵyna shyqpaıdy. Óıtkeni, bul máseleniń ózine tán t á r b ı e á d i s t e r i n júrgizbese, jan dúnıeniń a r n a l a r y sol jabylǵan boıy kóresińdi kórsete bermek. Endeshe, toǵyz torqanyń ishinde ósip kele jatqan J a n ı e s i tek bıologıa men fızıologıa zańdylyqtaryna baǵynyp qana damıtynyn eskersek, ananyń t ú ı s i g i men i sh k i b e s s e z i m d e r i arqyly t á r b ı e l e n e t i n - Jannyń múshelerine tıisti deńgeıde kóńil aýdaratyn mezgil jetti.
Shynyn aıtsaq, sońǵy jyldardaǵy urpaǵymyzdyń mańdaıyna tıip júrgen k ú ı e l i k ó s e ý de osy ekenin nesine jasyramyz. Onyń jaýapkershiligi – tikeleı ata-ananyń moınynda ekenin de ashyp aıtqan jón. Olaı bolsa, keler urpaqtyń baqyty men saýlyǵy tikeleı aldyńǵy býynnyń uryq tazalyǵy men ana qursaǵyndaǵy tárbıeni túsinýine baılanysty. Qalaı desek te, bul máseleni nazardan tys qaldyra berý, adamzat qaýymyn a p a t q a ushyratýy da múmkin.
Zamanynyń túzý kezinde dástúri buzylmaǵan Qazaqeliniń, “Alyp – anadan týady” deıtin ósıetiniń Úlgisi men Halyq pedagogıkasy men psıho-logıasynyń 2-shi negizi, nemese A n a qursaǵyndaǵy fızıologıalyq kezeńiniń úndesip jatqanyn baıqaý qıyn emes sıaqty. Óziniń urpaq tárbıesinde bul ósıetti qazaq halqy ı n s t ı n k t i túrde paıdalanǵanyn kóptegen tálimdik uǵymdardan ańǵarýǵa bolady. Halqymyzdyń ata dástúri bolyp sanalatyn – “Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý” ‑ salty da biraz nárseden habardar etedi. Biraq, bodandyqtyń buǵaýymen matalǵan sońǵy úsh ǵasyr, burynǵy ata-baba danalyqtarynan qol úzdirip kete jazdady. Tipti, qazir – “alyp-anadan ‑ týadynyń” ‑ maǵynasy túgil, bul sózdiń mánine de kóńil aýdaryp júrgender az. Sondyqtan da ol – alma-kezek aýysyp jatqan urpaq tárbıesine áser etýden qalǵaly qashan?! Sonda, bul tárizdes asyl sózderdiń qadir‑qasıeti óz qalpyna kelmese, Dýlat-jyraý aıtatyn; -“óner aldy–qyzyl tildiń” – jaǵdaıy qalaı bolmaq? Mundaı qýaty mol tujyrymdar sulý sóılenetin sóz tárizdi qyzmet etse, sóz óneri arqyly jetiletin jas urpaqtyń z e ı i n i men z e r d e s i nendeı kúıge túspek?
Ata-babamyz osy jaǵdaılardy joǵaryda keltirilgen ó s ı e t sózderimen urpaǵyna tek t á n qurylysynyń jetilýin ǵana emes, “alyp”degen sóziniń astarynda tánnen de kúrdeli, j a n d ú n ı e s i n i ń de ana qursaǵynda qalyptasatynyn meńzep otyr. Ony – qalyptastyratyn da jáne tárbıelep jetildiretin de, tek ananyń ǵana parasaty ekenin aıtyp tur. Adam janynyń 12-múshesi, ıakı a r n a l a r y - túısik – uıat – súıý – zerde – minez – jiger – qabylet – ishki bes sezimderi – bar j a n dúnıesi de, tánniń músheleri – júrek – mı – baýyr - ókpe – búırek - taǵy basqalary tárizdi, tek ana qursaǵynda ǵana jetilip tárbıelenetinine, búgingi qoǵamda jete m á n berilmeı keldi.
Búgingi ǵylym qudiretterimen dáleldenip otyrǵan kúrdeli qubylystardyń syrlary, qazaqtyń Halyq pedagogıkasy men psıhologıasynda da úndestik tabatyndyǵyna tushynǵan saıyn, ata-babalarymyzdyń qaldyrǵan r ý h a n ı muralaryna shynaıy rızashylyq sezimder bıleıdi. Ol k ó k i r e k k ó z i m e n ańǵara bilgen: - “On segiz myń ǵalamdy – bir tarynyń qaýyzyna syıdyrǵan” – deıtin ósıet sózinde, tipti tereńnen marjan terip otyrǵanyn, barynsha anyq baıqamaý múmkin emes. Shynynda da qudireti mol osynaý kúrdeli qubylystardy jetildiretin adam u r y ǵ y - tarynyń qaýyzynan da kishi bolmasa, tipti de úlken emesine tańdanbasqa bolar ma?!? Osynshama kúrdeliniń ózin s ó z ó n e r i n e syıdyra bilgen jurt, ‑ “Alyp – anadan týady” – deıtin ó s ı e t s ó z i n de urpaǵyna qaldyrýǵa quqyly edi.
Sóıtip, adam tárbıesiniń 1-shi jáne 2-shi kezeńderin salalaı jiktep ashyp aıtsaq; - Uryq tazalyǵy – erkektiń a t a l y q p a r y z y bolǵan da, ana qursaǵyndaǵy tárbıe - áıeldiń a n a l y q p a r a s a t y ekenin, tirshiliktiń buljymaıtyn zańyndaı etip ómirge engizý qajet. Sondyqtan da, a n a n y da, a t a n y da, óziniń minájat eter q a ǵ b a s y n a betin túzep, bul kezeńdegi tárbıe tásilderiniń qyry men syryna sanaly túrde úıretýdiń mindeti men qajettiligi, ulttyq ıdeologıamyzdyń negizgi a r q a ý y bolýǵa tıis.Ana ataýly júkti kezderinde, jaratylystyń ózi beıimdegen q a s ı e t t e r i n e aýysatyndyqtan, onyń s y r t q y b e s s e z i m d e r i ǵana emes, sondaı–aq i sh k i b e s s e z i m d e r i de, asa sezimtal qozǵalmaly kóńil-kúıde bolatyndyqtary belgili. Ana ataýly mine osy k ú ı l e r i n sátti paıdalanyp, qursaǵyndaǵy j a n ı e s i n e jetkizý t á s i l d e r i n bilmeıtindikten, osy kezeńniń - ó z i n e ǵana t á n t á r b ı e l e r i – tas qarańǵy qalpynda qalyp otyr. Sonyń saldaryndaı, qazirgi dúnıege kelip jatqan náresteler túgelge jýyq j ú r e k t á r b ı e l e r i oıanbaı, bylaısha aıtqanda, j a n d ú n ı e l e r i n i ń arnalary ashylmaǵan kúıleri ómirge kelip jatyr. Sondyqtan da, olardyń zerdesi taıaz – jigerleri qum – minezderi dókir – uıattan bezgen – eshkimdi de súımeıdi – qabileti álsiz – túısigi joq – kókirek kózderi oıanbaǵan – densaýlyqtarynyń da aqaýlary mol, adamdar tobyryn kóbeıtip otyr. Osynyń barlyǵy da búginge deıin eskerilmeı kelgen adam tárbıesindegi asa aýyr qatelikter bolyp eseptelinedi.
Bul máseleni El bolyp memlekettik deńgeıde túzetýge kirisken jaǵdaıda, Halyq pedagogıkasy men psıhologıasynyń 1-shi jáne 2-shi negizderindegi tárbıe tásilderiniń áseri – kóp tostyrmaı–aq jetistikterin kórsetpek. Mundaı arman oryndalǵan kezde, keshegi Uly Abaı kóksegen – “nurly aqyl men tolyq adam” ‑ máselesi oıdaǵydaı sheshiler edi. Áýelden-aq, anasynan j ú r e k t e r i oıanyp j a n – d ú n ı e l e r i a sh y l y p týǵan jandar, a d a m sh y l y q pen a r d y da, tipti bolashaq u r p a q qamyna da, erekshe sergektikpen qaraıtyny anyq.
Júrek kúlti ilimniń negizin salýshy ál-Farabı Túrki halyqtarynyń taǵylymdarynan alyp, adam tárbıesi jaıynda ú sh t ú r l i ǵ y l y m n y ń j ú ı e l e r i n jasap, Birinshisi – t ú ı s i k, s y r t q y jáne i sh k i b e s s e z i m d i – Haýas ilimi, Ekinshisin – ú sh s ú ıý d i - Imanı gúl, Úshinshisi – a q y l á d i l e t, r a h y m d y – Jáýanmártlik - dep atandyrǵany belgili. Biraq bul ilimder - óz topyraǵyna túspegen d á n tárizdi – arab elderinde órkendeı damyp kete alǵan joq. Áıtse de, Túrki halyqtarynan shyqqan ǵulamalar: - Daýanı, Balasaǵun, Qarabaǵı, Naýaı – bul jaıynda asa qundy eńbekter qaldyrdy. Máselen, J.Balasaǵun – osy úsh ilimniń negizderinde búkil dúnıejúzin tamsandyrǵan, ataqty “Qutty biligin” poezıa tilinde ómirge ákeldi. A.Naýaıdyń – Bes hamsasy da, osy ıdeıalardy damyta jyrlaıdy. Al joǵaryda aıtylǵan úsh ilimdi ary qaraı jetildirip, erekshe bıiktikke kótergen – Uly Abaıdyń orny jeke dara bólek. Bul másele áli zertteýshisin kútip tur. Abaıdaı danyshpannyń; - “Men bir jumbaq adammyn ony da oıla” – deýiniń máni de, óz eńbekteriniń osy úsh ilimmen sabaqtasyp jatqanyn meńzese kerek. Eger adam tárbıesiniń 2-shi negizi jaıynda – Abaıǵa júginsek:
- Uıyqtap jatqan j ú r e k t i - án o ıa t a r,
- Únniń t á t t i oralǵan – m á n i oıatar, - deı kelip,
………………………………………………
- J ú r e k terbep, o ıa t a r – basta m ı d y - dep ,
tujyrymdaýyn da, telegeı teńiz ǵulamalyq jatyr emes pe?!? Abaıdyń pedagogıkalyq eńbekterindegi qunary mol qasıetterdi ıgerý máselesi, tipti áli júıeli túrde bastalǵan da joq.
İÝ. El bolýdyń – tórt qubylasy.
Ulttyq qubylańdy bilmeý‑ quldyq minez.
Ujdan.
Jalpy zamana syry men ýaqyt tynysyn baıyptasaq, qazaq halqynyń taǵdyry úshin - Tóre de (prezıdent,úkimet ,májilis) - Qara da - búkil El bolyp - jaýapty ekenimiz anyq. Sonyń ishinde, ásirese, halyqtyń – Jeri – Tili – Dini – Dili - deıtin Tórt dińgegi, nemese Tórt qubylasy túgel me?.. Álde qalaı ? – degen tolǵanysqa toly saýaldarǵa pikir bildirý aýadaı qajet ekeni, kún ótken saıyn kúrdelenip tur. Bul máselege júrdim‑bardym qaraýǵa bolmaıdy. Óıtkeni, búgingi qazaq halqynyń basyndaǵy qoldan jasalynyp otyrǵan, ne-bir náýbet pen qasiretti qaýypterdi budan ary aýyrlatpaı, baıyppen sheshýdiń mezgili jetti?!.. Sondyqtan da, tolǵaýy toqsan túıinderdi ashyp aıtyp, búkpesiz syrlasýdyń qajettiligin túsingenimiz jón.
BİRİNSHİ MÁSELE: - Halqymyzdyń tabıǵatyn taný ?!
Óıtkeni, kez-kelgen halyqtyń taǵdyryna bergen – Tabıǵattyń erekshe belgileri, nemese, qasıetteri bar ekeni anyq. Mine osy belgi men qasıetter Qazaqta qandaı sıpatta desek :
İ-shisi – Jeri;
İİ-shisi – Tili - ekenine tushyný qajet.
Munyń dáleli úshin;
A). Birinshi mysal, kóne zamannan syr shertetin, Ata jurtymyzǵa astamshylyqpen kelgen Kır-patshanyń basyn alǵan Tumar-patshaıymǵa qýat pen aıla bergen, tek qana ulan-baıtaq Jerimizdiń keńdigi edi ǵoı.
B).Ekinshi mysal, orystyń ot-qarýynan jasqanbaı, on jyl boıy Kenesary júrgizgen ult azattyq kóterilisi de, sol Jerimizdiń keńdigine súıendi emes pe ?.. Olaı bolsa, qazaq halqynyń bir dińgegi - Jeri !!!..
- Endeshe, bólshektep satýdyń shapqynshylyǵyna túsip jatqan Jerdi – dereý nasıanalızasılaý qajet. Qazaq halqy ‑ jerin satyp baıymaı-aq, 49-jylǵa jalǵa berip tursa da jetedi ǵoı.Áıtpese, munyń arty úlken apat !!
Qazirdiń ózinde jerdi satyp alǵan – Uıǵyr – endi jer qazaqtiki emes – Uıǵyrstan quramyz dep daýryǵý da; Jaqynda bolǵan Qazaq pen Uıǵyr tóbelesin zerttep kelgen «Ult taǵdyry» qozǵalysynyń komısıasy «jaǵalaryn» ustap otyr. Tipti, Uıǵyrstan kartasy; Uıǵyrystan týy; Uıǵyrystan urandary; budanda soraqysy, uıǵyrlar qazaqtyń jer attaryn ózgertip, memlekettik tildi de mensinbeıdi eken. Sondyqtan, Almaty oblysyndaǵy «Eńbekshiqazaq» jáne «Uıǵyr» degen aýdan ataýlaryn joıý kerek. Qazaqstanda-kelimsek ulttardyń atymen, aýdan men qala ataýlary bolýǵa tıis emes. Kirme ulttardy basqaratyn - Ákim, ishki ister bastyǵy, memleket ókili - mindetti túrde qazaq bolýy kerek. Bul ulttyq memleketterdegi aınymaıtyn qaǵıda ekenin – Evropa men Azıa - elderinen kórip otyr emespiz be ?! Eń qaýiptisi dúnıejúzi tyıym salǵan «Uıǵyrdyń terorıstik» uıymy, Qazaqstanda saırandap júrgen kórinedi...Bul jaıynda baspa betterin de, tipti jantúrshigerlikteı derekter jazylyp ta jatyr...Jer satýdyń lańynan, bul sıaqty astamshylyq oılar - Káriste de - Orysta da - Dúngende de - tipti Kúrtter de - bar kórinedi. Barlyǵynyń da astyrtyn uıymdary – mádenıet ortalyǵy – degendi jamylyp jumys isteýge kóshipti. Halyq arasynda osyndaı sóz kóp. Anyq-qanyǵyna jetýdi, El birliginiń qorǵany retinde Ulttyq qaýypsiedik kómıteti – tekserip, shynaıy jaǵdaımen halyqty habardar etý qajet. Sirá, ata-babamyz eskertken : -«İshten shyqqan jaý jaman» - deıtin sóz beker aıtylmasa kerek.
Ekinsh dińgegii – Tili ?!
Halqymyz –«Óner aldy- qyzyl til» - dep urpaǵyna ósıet qaldyrǵanda, bar ónerdiń qaınary - tilde ekenin bilip aıtqan ǵoı. Jurtymyzdyń osy Til - atty dińgegin shaıqaltyp, qulatýdy kókseıtin, shalaqazaqtar men kosmopolıtterdiń jónin tabýdyń da ýaqyty jetken tárizdi. Orys bodandyǵynan endi ǵana bosadym ba degen Qazaq halqy, óz ishinen shyqqan shubar jylan tárizdi, ne tilin, ne dinin, ne dástúr-saltyn syılamaıtyn shalaqazaqtardyń bodandyǵymen qasiret jutyp otyr. Ultymyzdy munan ári qorlaı berýge bolmaıdy!!.. El men Jerdiń tozǵyndaýyn toqtatýdyń ýaqyty jetti...Shyndyǵyna kelsek, búginge deıin, Ana tili jaıynda qoǵamymyzda birjaqty pikir qalyptasyp otyr. Ol - Tildi, tek qatynas quraly retinde baǵalaý?!.. Bul – bıologıalyq ta, tipti fızıologıalyq ta zańdylyqtarǵa qaıshy keletin, qate pikir. Sondyqtan da, ana tiliniń adamdy – kisilikke jetkizip, onyń azamattyq sanasyn ashatyn, tek 10-túrli qasıetin aıtý jón sıaqty.
Endeshe,Til tek – ќatynas ќўraly ‑ ǵana emes ekenin dáleldep kóreıin;
- Birinshisi – jaraıdy, ќatynas ќўraly delik;
- Ekinshisi – ata-baba zerdesimen baılanystyratyn tek ‑ ana tili – eken. Ony ǵylymda ‑ fılogenetıkalyq jad ‑ deıdi. Búgingi ‑ shala ќazaќtar men kosmopolıtterdiń kesapat ákelýiniń basty sebebi – olar ata-baba zerdesimen baılanysta bolmaǵandyќtan, ‑ halyќtyќ - ўlttyќ ќўndylyќtar ‑ degendi túsinbeıdi, kerisinshe oǵan jatyrќap ќaraıdy.
Sanasy oıana bastaǵan keıbireýleri, balalaryn ќazaќ mektepbine bergenmen, ol balalar sabaќtan shyǵa salysymen bir-birimen oryssha sóılesedi. Árıne, bul balanyń kinási emes!. Ana ќўrsaǵyndaǵy sátinen, ata-anasy oryssha sóıleýiniń saldary ekeni belgili.
- Úshinshisi - halyќtyń mentalıteti – dili de, tek ќana ana til arќyly beriledi. Tili bўzylǵan halyќtyń mentalıteti de, rýhy da joıylady. Ќazaќ halќynyń tegi - óte myqty! Ќazir dúnıejúzinde 2500 halyќ bolsa, solardyń ishinde ўrpaќ almasýyn tabıǵı sўryptaýmen ‑ «jeti ataǵa deıin ќyz alyspaıtyn» ‑ dástúrdi ustaıtyn, tek ќazaќ halќy ǵana. Sol arќyly, tektik ќasıetterin tozdyrmaı asyldandyryp otyrady.
- Tórtinshsi: ‑ “ozorenıe”(múttaǵala) ‑ deıdi. Abaıdy danyshpan, kemeńger deımiz. Nege ? Abaıdyń óleńi de, ќara sózderi de “ozorenıemen” jazylǵan, ony – Múttaǵala ‑ Ќўdaı taǵala, Allaћ taǵala ‑ deıdi. Osyny- Mўhańnyń “Abaı joly” romanynyń ekinshi tomynan oќydym. Bir abzas boıy osy “múttaǵalany” - “ozorenıege” balama retinde túsindiredi. Mine, Ana tilin bilmegen adamnan osy - múttaǵala - ќashady eken.
- Besinshisi – rýh ?! Ana tilin bilmegen adam, halyќtyń rýhanı baılyǵyn jasaı almaıdy.
– Altynshysy - ımandylyќ, ar-ўıat ta tilden paıda bolady.
- Jetinshisi men Segizinshisi – Tanym men Talǵamdy da til ќalyptastyrady. Ana tilin bilmeıetin ќazaќtyń talǵamy - múldem basќa talǵam. Mysaly, zergerlik bўıymdar, danalyќ órnekter, oıý-órnek, qazaqtyń ўlttyќ kıimi - dúnıeni tańǵaldyryp júrgen, solardyń bárine áser etip otyrǵan –ana tili.
- Toǵyzynshysy – Meıirim, Onynshysy – Raќym ‑ deıtin ќasıetterdi de ana tili sińiredi. Jańaǵy shalaќazaќ pen kosmopolıtterde meıirim joќ. Óziniń tiline, ўltyna, halќyna ‑ degen meıirim bolmaǵandyќtan, olardan r a q y m kútý de múmkin emes.Olardy adastyryp otyrǵan – elikteýshilik pen solyqtaýshylyq. Kisiliksizdik !..Qazir sanaly jandy, ne isteý kerek deıtin sўraќ kóp mazalaıdy. Óıtkeni, bizder az sandy halyqpyz ?! Osy tolǵanystardan týǵan oıymdy ashyp-jaryp aıtýdy jón kórdim ;
- Birinshiden ‑ ќoǵamǵa Tártip pen Ádilet kerek. Memlekettiń baќyty - osy eki máselede ?!. Qoǵamdaǵy qaptap ketken túngi klýbtar men ár buryshta samsap turǵan kazınolar, besikten beli shyqpaǵan balalardy qan-quıly qatykez oıyndarymen buzyp jatqan komútrlik dúńgirshekter, avtomatty oıyndar – munyń barlyǵy adamdardy – qumarlyqqa qunyqtyryp – azdyra beredi. Bulardyń da nasha-qumarlyq tárizdi sıpattary bar. Onyń jaǵymsyz jaǵdaılary, qazirdiń ózinde qoǵamymyzdy jaılap barady...
- Ekinshiden ‑Urpaќ tárbıesin túzeý kerek.Ol úshin tárbıeni ana ќўrsaǵynan bastaý ќajet.Bul jaıynda ǵylymı negizdelgen jańakózqarastaǵy ilim de bar.
Jalpy bizdiń oqý-aǵartý salasynda - «bilim berý» degennen basqa, «tárbıe berý» deıtin uǵym da joq. Onyń ústine, respýblıkamyzda ózinen shyqqan jańalyqqa «tas kereń» bola qalatyn qalyby buzylar emes! Osynyń aıqyn kórinisi, búkil oqý-aǵartý júıesinde – Halyq pedagogıkasy men Ulttyq psıhologıasy – pán retinde júrgizilmeıdi.Óziniń halyqtyq taǵylymyna degen mundaı qatynas, jetilip otyrǵan elderde bar ma ? Árıne, joq!!!.. Endeshe, halyq pedagogıkasy men ulttyq psıhologıasynsyz - Urpaq tárbıesin jónge salar tetik te, jaýap ta joq !.. Al, bul ilimniń óz topyraǵymyzda ǵylymı negizdelip ashylǵanyna 20-jyl boldy. Biraq, aıaqtan shalǵannan basqa, eleń eter eshkim de joq. Tipti, bilim-ǵylym mınıstrleriniń qoldaryna da ustatyldy. Esh áreket etpeıdi...
Endi memlekettik tildi úırený máselesine keleıik. Ќarańyz shy ?! Búkil orys mektepterin, ўıǵyr, koreı, ózbek, dúńgen mektepteriniń – bárine ќarajatty berip otyrǵan kim?.. Sol ќarajat kimniń dáýleti? Ќazaќ memleketiniń jáne ќazaќtyń yrys-nesibesi ǵoı. Tipti, sol mektepterde sabaќ beretin oќytýshylardyń jalaќysyn tólep otyrǵan kim? Taǵy da ќazaќ memleketi berip otyr. Olaı bolsa, memleket tilin aqy berip úıretý, bўl taǵyda sol – osy memlekettiń ıesi – ќazaќ halqyn ќorlaý degen sóz. Osy memelekette turǵan qandaı ult bolmasyn - memlekettik tildi bilýi – aksıomalyq zaњdylyќ. Ras qazaq memleketi ќarjylandyryp, tirshiligińdi jasap berip otyr ma, ? Endeshe, qandaı sóz bar? Osy memlekettiń otyn ottap, sýyn iship, osy topyraќtan nár alyp, ósip-ónip otyrsyń ba, ? Olaı bolsa, esh ýájsiz bўl memlekettiń tilin bilýiń shart. Tipti, bul qaı ulttyń bolmasyn - azamattyq boryshy ǵoı.Osyny túsinetin mezgil jetti emes pe ?... Endigi bir erekshe aıtýdy qajet etetin másele, bul búkil Densaýlyq saqtaý salasy men Bilim berý júıeleriniń ǵylymı negizsiz ‑Úkimdik sheshimdermen ‑ asa qatty adasyp otyrǵanyn aıtqan jón. Bul eki salada, tikeleı Adam tabıǵatymen baılanysty bola tursa da, eshýaqytta ózgermeıtin – Tirshiliktiń – Bıologıanyń – Fızıologıanyń – turaqty zańdylyqtaryn káperine alyp, eskermeıtindikteri tań qaldyrydy. Bul – otpen oınaý arqyly – apatty qoldan jasaý ?! Munyń mysaly, densaýlyq salasynda ‑ qarapaıym halyqty zar jylatyp otyrǵan Emhanalar men Aýrýhanalardy aıtsaq, bilim salasyndaǵy ǵylymı negizdelmegen 12-jyldyq reforma men ulttyq tárbıeniń ( Halyq pedagogıkasy men Ulttyq psıhologıa) pán retinde júrgizilmeýden, Urpaǵymyzdyń elikteshilikke ushyrap otyrǵany. Mine osy arada aıtpaýǵa bolmaıtyn, sońǵy jyldary taǵyda sol, ǵylymı negizge súıenbegen Úkimdik sheshimmen usynylyp otyrǵan, Úsh tuǵyrly tildiliktiń ( Aǵylshyn ‑ Orys – Qazaq ) máselesi. Tipti, bul joǵarydaǵy aıtylǵan Bıologıa men Fızıologıa zańdylyqtarynyń ıisi murnyna barmaıtyn adamdardyń sheshimi. Olardyń áýeılengeni sonshama, bul sheshimdi bala baqshasynan bastatyp, keń túrde jolǵa qoımaq ?! Bular balanyń fızıologıalyq qalyptasýy men mı psıhıkasynyń jetilýinen múldem habarsyz jandardyń asa aýyr qatelikteri dese bolady. İrgeli Elderge jatatyn – Japon – Nemis – halyqtary, balalaryna basqa tilderdi úıretýdi, tek 9-10 jasynan ǵana bastaıtyny ǵylymı negizge súıengendik ekeni belgili. Bizderdiń balabaqshasyndaǵy 3-4 jastaǵy sábılerge úsh til úıretemiz deýi, sypaıylap aıtqanda qaskúnemdik bolyp tabylady. Óıtkeni, psıhıkasy áli qalyptaspaǵan balalarǵa shet tilderiniń salmaǵyn salý, urpaqty esalań, ıaǵnyı shızo jasaýǵa umtylys dese bolady. Jalpy, búgingi Úkimet ‑ Qazaq halqyn ashyq qorlaýdan nege taıynbaı otyr ? Munyń syry men sıpaty nede ? Halyq saılaǵan ‑ Prezıdent pen Májilis – Eldiń pikirimen nege sanaspaıdy. Biz bulardan, solardy saılaýshylar retinde, Atazańdaǵy quqymyzben talap etemiz !
Ý. Túıin oı.
Osy joǵaryda keltirilgen tórt túrli taqyryptardyń ishinde,‑ qoǵamdaǵy tártip pen ádilettiń jáne urpaq tárbıesiniń ‑ negizgi máseleleri aıtyldy. Bulardy oryndamaý, halyq saılap otyrǵan El basyndaǵy azamattarǵa úlken syn. Halyqty basy baıly qul retinde túsinýdiń arty apat. Tipti, osy máselelerdiń júıelenip keńeıtilgen nusqasynan – Ulttyq ıdeologıamyzdyń negizinde – jasaýǵa ábden bolady. Muny – el‑jurt bolyp keńese otyryp, jan‑jaqty talqylap qabyldasaq, qaıyrly is bolary anyq. Qashanda, halqymyz kelisip sheshýdiń neshe alýan túrlerin ómir tájrıbelerinen ótkizgen ǵoı. Sondyqtanda, «uly dala demokratıasynan» asqan ádiletti qoǵam bolǵan emes. Bul – dala órkennıetindegi erekshe kóńil aýdaratyn másele ?! Búginge deıin bizder basqanyń aıtqanyn ‑ aqıqat, istegen áreketterin ‑ ádilet – dep keldik. Teksizdiktiń tereńine batqan, mundaı quldyq psıhologıany úzildi‑kesildi toqtatý kerek. Halyq danalyǵyna súıenip áreket etsek, dosymyz túgil dushpandarymyzǵa da súıkimdi bolamyz. Qashanda dosyna da, dushpanyna da ádiletpen qaraǵan el edik qoı. «Jatqa tizgin berme» ‑ degen de ata‑babamyz bolatyn. Halqymyzdyń qadyr‑qasıetin tereń bilýge burylatyn ýaqyt jetti...
19. 07. 2009 j.
