Sanaly ómirin qazaq halqynyń saqtalýy men damýy jolynda sarp etken Alash ardagerleriniń qatarynda Oraz Qıqymuly Jandosovtyń alatyn orny erekshe. Ol qoǵam jáne memleket qaıratkeri retinde óziniń artynda úlken rýhanı mura qaldyrǵan biregeı tulǵa. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda Oraz Qıqymulynyń týǵanyna 115 jyl tolady. Oraz Jandosov 1899 jyly aqpan aıynda Almaty oblysynyń qazirgi Qarasaı aýdanyna qarasty Qaskeleń aýylynda dúnıege keldi. Ol bar-joǵy 39 jyl ǵana ómir súrdi. 1937 jyly stalındik saıası repressıanyń qurbany retinde ustalyp, 1938 jyldyń 2-naýryzynda jazyqsyz atyldy. Kóptegen Alash arystaryna stalındik totalıtarlyq júıe japqan «Halyq jaýy» degen jala Oraz Jandosovqa da jabyldy.
Tarıh tarazysy Oraz sıaqty arystardy tolyqtaı aqtap aldy. Keńes Odaǵynyń zorlyqshyl, barlyq halyqty bir ortalyqqa qatal baǵyndyrǵan totalıtarlyq júıesine Oraz Qıqymuly syndy ozyq oıly, halyqtyń muń-muqtajyn birinshi kezekke qoıa biletin, ulttyq tiliniń, mádenıeti men dástúriniń saqtalýyn qalaıtyn, erkin oıly, ádiletti adamdar qaýipti bolatyn. Totalıtarızm ortalyqtyń aıtqanyn múltiksiz oryndaıtyn, erkindikti bilmeıtin kadrlardy qalady. Qazaq halqynyń ózi de, ozyq oıly azamattary da bul júıeden aıaýsyz japa shekti. Oraz Jandosovtyń ómiri men qyzmetin erliktiń úlgisi dep batyl aıta alamyz. Sebebi Oraz syndy Alash arystary osy totalıtarlyq júıeniń «qandy qylyshynyń» qaýpin bile otyra eńbekterin halyq pen ult múddesin qorǵaýǵa baǵyshtady. Oraz Qıqymuly 1918-1937 jyldar aralyǵynda bılikte jaýapty qyzmetter atqaryp júrip, qazaq halqyna óshpes jaqsylyqtar jasap ketti. Oraz Jandosovtyń tulǵa retinde qalyptasýy qazaq halqynyń patshalyq Reseıge qarsy júrgizgen 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysymen, 1917 jylǵy Aqpan jáne Qazan revolúsıalarymen sáıkes keldi. Qazaq ulty qansha jerden azattyq alýǵa umtylsa da, eki revolúsıanyń saldarynan asa úlken jáne qýatty Reseı ımperıasynyń bir bólshegi bolyp qala berdi. Qazaqstan osyndaı túpkilikti betburys kezeńinde Reseıdegi ózge halyqtarymen birge zorlyqpen sosıalızm qoǵamyn qurýǵa jegildi. Qazaq zıalylarynyń bir toby qazaq ulty óz taǵdyryn bólshevıktik Reseımen baılanystyrsa, halyq retinde saqtalady jáne damıdy dep eseptedi. Sondyqtan olar bólshevıkter basqarǵan Keńesterge barlyq bıliktiń berilýin qoldady. Olardyń qatarynda Á.Jangeldın, S.Seıfýllın, T.Rysqulov, B.Qarataev, S.Meńdeshov, A.Imanov sıaqty kórnekti tulǵalar boldy. 1918 jyly bólshevıkter partıasy qataryna kirgen Oraz Jandosov ta osy baǵytty qoldady. Oraz Qıqymuly partıa qataryna kirgennen keıin, Vernyı ýezik-qalalyq Keńesiniń nusqaýshysy bolyp qyzmet jolyn bastady. Odan keıin Jetisý oblystyq atqarý komıtetiniń ulttar máselesi bóliminiń meńgerýshisi, Túrkistan Kompartıasy musylman komýnıseri oblystyq seksıasynyń tóraǵasy, Jetisý oblystyq revolúsıalyq komıtetiniń tóraǵasy, «Qosshy» oblystyq komıtetiniń tóraǵasy, Túrkistan Kompartıasy OK úgit bóliminiń meńgerýshisi, VKP(b) Qazaq ólkelik komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminiń tóraǵasy, QazASSR halyq aǵartý komıssary, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dırektory, VKP(b) Kegen aýdandyq komıtetiniń hatshysy, Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, t.b. jaýapty qyzmetterdi atqardy. Sol jyldardaǵy respýblıkalyq, odaqtyq Atqarý Komıtetteriniń múshesi boldy. Qandaı qyzmette bolmasyn Oraz Jandosov qoǵam, halyq, ult múddesi jolynda aıanbaı eńbek etti. Onyń jarqyn ómiri búgingi urpaq úshin zor úlgi jáne ónege ekendigi aqıqat. Oraz Jandosov Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń negizin qalaýshy boldy. Sondyqtan bizdiń ýnıversıtet elimizdiń qalyptasýy jolynda ólsheýsiz úles qosqan qoǵam jáne memleket qaıratkeri Oraz Jandosovtyń qyzmeti men ómirin jańǵyrtyp nasıhattaý jolynda aıtarlyqtaı jumystar atqaryp keledi. 17-mamyr kúni oqý ordamyzda Alash jurtynyń ardaqtysy – Oraz Qıqymuly Jandosovtyń 115 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Oraz Jandosov – aǵartýshy, ǵylymdy uıymdastyrýshy jáne reformator» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı konferensıa óz jumysyn bastaıdy. Qazaq aýylsharýashylyǵy ǵylymy men óndirisiniń damýyna aıryqsha eńbek sińirgen ultymyzdyń birtýar uldarynyń biri – Oraz Jandosovtyń mereıtoıynyń bizdiń ýnıversıtette atalyp ótýiniń ózindik syry bar. Ol memleket jáne qoǵam qaıratkeri ǵana emes, bilimi mol, zerdeli zertteýshi ǵalym. Oraz Qıqymuly óz zamanynda elimizdiń áleýmettik, aýylsharýashylyq salalaryn tereń zertteı otyryp, ulttyq máselelerdi sheshe bilgen azamat retinde tarıhta qaldy. Bıik maqsattardy aldyna qoıǵan qaıratker tulǵa aýyl ekonomıkasyn zertteý jónindegi úlken ekspedısıany basqardy, ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysyp, ǵylymı eńbekter jazdy. 1930-1932 jyldary Qazaq memlekettik aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń dırektorlyǵy qyzmetin abyroımen atqardy. Osy bir qıyn-qystaý kezeńde ınstıtýt qabyrǵasynan agrarlyq salanyń bir shoǵyr bilimdi mamandary túlep ushty. Oraz Jandosovtyń esimin ataǵanda, eń aldymen kóz aldymyzǵa jıyrmasynshy-otyzynshy jyldarda úlken qaıratkerligimen este qalǵan tulǵanyń beınesi keledi. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen jáne ýnıversıtetimizdiń janyndaǵy Oljas Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýty uıymdastyratyn jıynda «Oraz Jandosov iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri», «Oraz Jandosovtyń aǵartýshylyq jáne ǵylymı zertteýshilik izdenisteriniń baǵyty», «Oraz Jandosov aýylsharýashylyq ǵylymynyń negizin uıymdastyrýshysy» jáne «Zamanaýı bilim berýdiń ınovasıalyq aspektileri» degen aýqymdy taqyryptar qamtylmaq. Ótken ǵasyrdyń bas kezi qazaq halqy úshin jappaı saıası, mádenı, ǵylymı oıaný kezeńi boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Osy bir qıyn-qystaý tustarda ómir súrgen Oraz Jandosov óziniń qysqa ǵana ǵumyrynda Qazaq eliniń saıası jáne áleýmettik múddesi úshin kúresip, mádenı, oqý-aǵartý isin kóterýge eleýli eńbek etti. Oraz Qıqymuly tek memlekettik laýazymdy qyzmetterdi ǵana atqaryp qoımaı, qazaq mádenıetiniń, ǵylymynyń órkendeýine úles qosty. Qazaq tilinde eshbir oqýlyq, ádebıet joq kezde Oraz Jandosov qazaq balasynyń bilim alyp, saýatty bolýy úshin alǵashqy aýyl mektepterin ashqyzǵan edi. Ult bolashaǵyna alańdap, qazaq memleketiniń órkendeýi úshin tynbaı eńbek etken azamatty qalaı ulyqtasaq ta artyq emes. Tarıhshylarymyzdyń derekterine súıensek, 1918 jyly nebári 19 jastaǵy Oraz Jandosov Qazaqstandaǵy is qaǵazdardy qazaq tilinde júrgizý kerek degen másele kótergen. Al jıyrma eki jasqa kelgen shaǵynda ol «Vernyı» qalasynyń ataýyn «Almaty» etip ózgertý jónindegi buıryqqa qol qoıdy. Otyzynshy jyldardyń basynda oryn alǵan uly jut kezinde de Oraz Qıqymulynyń talaı jandy ashtyqtan aman alyp qalǵany jaıynda kóp aıtylady. Sol kezderi Jandosovtyń aralasýymen Ortalyq Qazaqstannyń biraz jerine astyq egilip, jergilikti halyqtyń nanǵa qoly jetkeni tarıhtan belgili. Oraz Jandosovtyń esimi Álibı Jangeldın, Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Turar Rysqulov syndy qazaqtyń marǵasqa tulǵalarymen qatar atalady. Bilim, aǵartýshylyq salasynda da onyń atqarǵan isteri orasan. Oraz Jandosovtyń uıymdastyrýymen elimizde birneshe joǵary oqý oryndary ashyldy. Máselen, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıteti, Aýylsharýashylyq jáne mal dárigerlik ınstıtýty jáne orta bilim beretin taǵy birneshe mekeme esigin jurtqa aıqara ashty. Almatydaǵy memlekettik kitaphana da Jandosovtyń atsalysýymen el ıgiligine berilgen bolatyn. Aǵartý salasynda halyq komısary bolyp júrgen shaǵynda agrarlyq salanyń bilgir mamandary men belgili Alash ardaqtylaryn joǵary oqý oryndaryna qyzmetke tartty. Olar Ahmet Baıtursynov, Halel Dosmuhamedov, Muhtar Áýezov syndy ultymyzdyń kórnekti tulǵalary edi. Aýylda týǵan qazaqtyń qarapaıym balasy retinde Oraz Jandosov kóptegen qıyndyqtarǵa qaramastan, talaı belesterdi baǵyndyryp, birqatar laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Máskeýdegi Tımırázev atyndaǵy aýylsharýashylyǵy akademıasynda bilim alǵan ol, jınaǵan bilimi men tájirıbesin týǵan jeriniń órken jaıýyna jumsady. Alash kósemderimen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan Oraz Qıqymuly saıası qyzmetterde júrip qazaq balasynyń ǵylym men bilimge qol jetýi úshin janyn salyp, qazaq aýyldarynyń kórkeıýi úshin aıanbaı ter tókti. Qazaq eliniń ortalyq bılikten táýelsiz óz ekonomıkasy bolý kerek degen ıdeıany ustanǵan ol, jer-sý reformasyn ázirlep, halyqtyń ony tıimdi mólsherde paıdalanýyna múmkindik týǵyzdy. Ult múddesi úshin jasaǵan áreketteri úshin kezinde «ultshyl» dep aıyptalyp, 1938 jyly jazyqsyz atylyp ketken Oraz Jandosov esimi qazaq qoǵamy úshin qashanda baǵaly. Osy oraıda biz elge adal qyzmet etken qaıratkerlerimizdiń júrip ótken ónegeli jolyn árdaıym qazirgi jastarǵa úlgi etýimiz qajet. Búgingi Táýelsiz memleketimizdiń jańa damýy kezeńindegi ıdeologıalyq jáne tárbıelik mindetter týraly Elbasymyzdyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda jan-jaqty qamtylǵan. Biz Prezıdenttiń Joldaýynda aıtylǵan qaǵıdalarǵa súıenemiz. Qazaq elin kúsheıte túsetin, ony álemge tanyta túsetin búgingi stýdentter – bolashaq aýylsharýashylyǵy mamandary bolyp qana qoımaı, olar naǵyz táýelsiz eldiń qaıratker azamaty bolýy tıis. Búgingi urpaq úshin Oraz Jandosovtyń ómiri men qyzmeti otansúıgishtik pen halyqqa adal qyzmet etýdiń úlgisi bolyp qala beredi.
Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık
