"Sózde – qańqý jaman". "Qytaıǵa jerimiz jalǵa berilipti" degen laqap lezde tarady. Áleýmettik jelide sur jylandaı sýmańdap, boıaýy qalyńdap, qapysyz otyrǵanda qoınymyzǵa kirdi. Osy jerde bir jaıtqa nazar aýdarsaq. Baıbalamdy bastaǵan orystildi áriptesterimiz. Basqa mańyzdy nársege mán bermeı, osy nársege erekshe kóńil aýdarǵany qyzyq. Baqsaq – áńgimeniń aýany múldem basqada eken. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetimen Qytaı aýyl sharýashylyǵy kompanıalary arasynda ǵana kelisimshart jasalypty. Ol týraly Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev habarlady. Iaǵnı, zań tilinde ony «konsesıalyq kelisim» dep ataıdy. Konsesıalyq kelisimshart halyqaralyq kelisimge jatpaıdy. Azamattyq-quqyqtyq ýaǵdalastyq qana. Mundaı áreket – táýelsiz memleket pen ózge eldiń azamattary jáne kompanıalary arasynda birjaqty jasalatyn erekshe kelisimshart. Qarym-qatynastary ulttyq, ıaǵnı, Qazaqstan Respýblıkasynyń zań aktilerimen retteledi. Jalǵa berilgen aýmaqqa erekshe quqyqtyq mártebe berilmeıdi. Mysaly, mundaı tájirıbeni ótken ǵasyrdyń basynda Sýesk kanalyn Mysyrdan konsesıalyq kelisimmen jalǵa alǵan Ulybrıtanıa mysalynan kóremiz. Keńes Odaǵy 1921 jyly 14 konsesıalyq kelisim jasady. Biraq «Jańa ekonomıkalyq saıasattan» bas tartqan kezde, mundaı kelisimder tolyǵymen joıyldy. Zańnyń mundaı názik tusyn álde bilmeı, álde qasaqana túsinbeýshiler bizdi adastyrǵysy-aq keledi. Jalǵa berý jaıly memleketaralyq kelisim jasalǵandaı etip daýryǵady. Tutas terıtorıa jalǵa berilse – áńgime basqa. Mysaly, Ýkraınanyń Qyrym túbegindegi Sevastopol, Qazaqstandaǵy Baıqońyr, Qyrǵyzstandaǵy Qant áýejaıy – Reseı Federasıasynyń jalǵa alǵan jeri. Ol aýmaqta halyqaralyq talaptarǵa sáıkes jalǵa alýshy memlekettiń zańdary da qatar júredi. Al, konsesıalyq kelisimshart boıynsha jalǵa alýshy eldiń zańdary moıyndalmaıdy. Úkimettiń – qazaǵy seldir shyǵys jáne teriskeı aımaqtardaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerin ekinshi bir kúshti eldiń kompanıasyna konsesıalyq kelisimshartpen ýaqytsha jalǵa berýi durys qadam. Óıtkeni, myltyǵyn shoshaıtyp orys áskeri kele almaıdy. Pýtın ondaı kezde Qytaıdyń qyryna ushyraıdy. Al dál qazir búkil álem Reseıden teris aınaldy. Qarjygerler bıylǵy Reseı ekonomıkasynyń ósimi tolyq toqtaıtyny jaıly aıtýda. Soltústik kórshimiz amal joq, ekonomıkasy men qarjy salasyn Qytaıdyń yńǵaıyna qaraı beıimdep jatyr. Sondyqtan, eń sońǵy múmkindikten Reseı de ońaılyqpen aıyrylmaıdy. Bosqa arandamaıdy. Al biz osy ýaqytty paıdalanyp, soltústik pen shyǵys, batys óńirdi oralman baýyrlarymyzben, ońtústiktegi bos jumys kúshimen toltyryp alýymyz qajet. Memleketimiz ábden nyǵaıǵansha konsesıalyq kelisim yńǵaıly bolyp tur. Bosqa daýryqpaıyq. Osy shýdy shyǵarǵan orystildi basylymdar qazaqtyń múddesin kózdegen emes. Osyny eskereıik!
Toqtar Jaqash, jýrnalıs
Fb paraqshasynan alyndy
