Mamyrdyń 19-ynda brıfıń ótkizgen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon jónindegi komıtet tóraǵasy Salamat Amanbaev Qazaqstan Respýblıkasynda halyqty ońtústikten soltústikke kóshirýge yntalandyrý maqsatynda kóshi-qon zańdylyǵyn jetildirýdiń ujyrymdamasymen tanystyrdy.

OŃTÚSTİK HALQY ÓSE ME?

Tujyrymdama úsh túrli baǵytty qamtyǵan. Birinshiden, bul tujyrymdama boıynsha, ońtústiktegi halqy kóp aımaqtaǵy jastardy soltústiktegi halqy az aýmaqtarǵa «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy aıasynda qonystandyrý kózdelgen. Bul baǵdarlama boıynsha, qo­symsha áleýmettik ótemaqylar qarastyrylyp otyrǵan kórinedi. Eger ońtústiktegi jumyssyz júrgen jastar soltústikke baryp, qyzmet etýge kelisse, olardy turǵyn úımen, jer telimderimen jáne shaǵyn nesıelermen qamtamasyz etý kózdelip otyr. Atalǵan tujyrymdama bo­ıynsha, ońtústik aımaqtardan soltústikke kelgen jastardyń arnaıy bilim granttary arqyly soltústik aımaqtardaǵy joǵary oqý oryndary men kolejderinde bilim alýyna múmkindik jasaý da qarastyrylǵan. Jumyssyz júrgen jastardy jumysqa ornalastyrýdy da basty maqsat etip otyrǵan kórinedi. Ári óz qalaýymen soltústik aımaqtarǵa qonys aýdarǵan jastarǵa bir jolǵy ótemaqy da tólenbek.

Mamyrdyń 20-synda dál osy máselege oraı QR Parlamenti Májilisiniń áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń otyrysyna qatysqan Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý vıse-mınıstri Mádına Ábilqasymova soltústik oblystardyń halqy 2050 jylǵa qaraı bir mıllıonǵa deıin kemýi múmkin degen boljam jasady. Onyń aıtýynsha, bul ishki jáne syrtqy kóshi-qonnyń sheshýi qıyn kúrdeli problemalarymen baılanysty: «Qazirgi tendensıalardy saraptaı kele, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan sekildi oblystardaǵy demografıalyq quldyraýdyń sońy jumys kúshiniń azaıýyna ákep soǵýy múmkin. Eger soltústiktegi jaǵdaı osylaı jalǵasa beretin bolsa, bizdiń boljamymyz boıynsha, 2050 jylǵa qaraı bul óńirlerdiń halqynyń sany 1 mıllıonǵa deıin azaıýy, al ońtústik oblystardyń halqynyń sany – 5,2 mıllıon adamǵa ósýi múmkin», – degen ol.

Vıse-mınıstr hanym bunyń birneshe sebepterin ataıdy. Sonyń biri oralmandardy ornalastyrýda óńirlerdiń syrttan kelgenderdi qabyldaý múmkindiginiń sarapqa salynbaǵandyǵyn, olardyń basym kópshiligi onsyz da halqy mol ońtústik óńirlerdi tańdaǵanyn, sol sebepten de soltústik qańyrap bos qalý qaýpine ushyrap tursa, ońtústiktiń halqy jumys taba almaı qınalyp júrgenin aıtty. Statısıkalyq málimetter boıynsha, oralmandardyń 50 paıyzdan astamy Ońtústik Qazaqstan, Almaty, Mańǵystaý jáne Jambyl oblys­taryna ornalasyp kelgen.

Jalpy, ishki kóshi-qon úderisterin retteý maqsatynda «İshki kóshi-qon týraly» Zańdy qabyldaý qajettigi jaıynda medıa qaýymdastyq ta, qoǵamdyq ınstıtýt ókilderi de osydan 20 jyldaı ýaqyt buryn dabyl qaqqan bolatyn. Osydan birneshe jyl buryn ishki kóshi-qon týraly zań jobasy daıyndalyp, Parlamentke kelgende, qoǵam odan biraz úmit kútkeni de ras. Alaıda, zań jobasy joba qalpynda ǵana qalyp qoıdy. Sóıtip, ýrbanızasıa saldarynan qordalanǵan túıtkilderdi sheshýge memleket qulyqtylyq tanytpady. Endi másele ýshyǵa bastaǵannan keıin ǵana, soltústik jáne shekara aımaqtardyń qamyn oılastyra bastady. Degenmen, onyń qazirgi tyǵyryqtan shyǵýǵa qanshalyqty kómektesetinin sarapshylar aıta almaı otyr.

50 MYŃ QAZAQ AZAMATTYQ ALA ALMAI JÚR

Tujyrymdamanyń ekinshi baǵyty – Qazaqstanǵa keletin etnıkalyq qazaqtarǵa arnalǵan. Shetelden oralǵan qazaqtar qaı óńirlerge ornalassa da, oralman mártebesi beriledi delingen onda. Alaıda oralman mártebesin alardan buryn, etnıkalyq qazaqtar yqtıar hatty rásimdeýi tıis. Bul rette olarǵa berilip otyrǵan jeńildiktiń biri – tólem qabilettigin rastaýdyń qajettiliginiń joqtyǵy. Degenmen dál osy talaptyń oralmandardy shyrǵalańǵa salatynyn Kóshi-qon komıtetindegi shendiler bilmeı otyr ma? Oralmandarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn berýdiń 2012 jylǵa deıingi tájirıbesin qaıta qaıtarý sonshalyqty qıynǵa túsip otyrǵany ma? Ondaǵy talaptar boıynsha, yqtıar hatty alý týraly bap joq bolatyn. Oralman óziniń qazaq ekenin dáleldeı bilse jáne turaqty tirkeýge tursa, qujattaryn birden azamattyqqa tapsyra alatyn. Shetelden keletin qazaqtarǵa QR azamattyǵyn alýdy bir jylǵa deıin tómendetýdi kózdep otyrǵandaryn aıtady, egerde zańǵa áýeli yqtıar hatty alý talaby engizilse, bunyń taǵy da biraz ýaqytqa sozylatyndyǵy aıan. Óıtkeni, qazirgi qolda bar zańdylyqtar men Qaýlylarǵa súıensek, etnıkalyq qazaqtyń turaqty tirkeýge turýynyń ózi qıamet qaıymǵa aınalyp otyrǵany málim. Astanada QR Parlamenti Májilisiniń áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń otyrysyna qatysqan Kóshi-qon komıtetiniń ókilderi qazir QR azamattyǵyn ala almaı júrgen etnıkalyq qazaqtardyń sany 50 myńǵa jetkendigin aıtady. Al kópshilik talqysyna túsip jatqan zań jobasynyń qabyldanýy kelesi jyldyń enshisine qalyp otyr. Demek, aldaǵy jarty jylda oralmandardyń qordalanǵan máseleleri sheshilmeıtini anyq bolyp otyr.

BİZGE KİMDER KELİP JATYR?

Atalǵan basqosýda Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý vıse-mınıstri Mádına Ábilqasymova jurtty eleńdetetin taǵy bir málim­deme jasady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa sońǵy 20 jylda oralǵan oralmandardyń 70 paıyzynyń joǵary ıa arnaıy bilimi joq kórinedi. Alaıda sheneýnik sońǵy jyldary kelip jatqan oralmandardyń jumyspen qamtý barysyna jasalǵan eshqandaı monıtorıńiniń joqtyǵyn moıyndaıdy. Sonda bul aqparatty ol nege súıenip málimdep otyr eken? Vıse-mınıstr hanym eshqandaı derek kózin kórsetpeıdi, eshkimge silteme jasamaıdy, eshqandaı zertteý jumysyn kóldeneń tartpaıdy. Bunyń ózi sońǵy kezde paıda bola bastaǵan jaǵymdy jańalyqtarǵa qarsy bastalǵan aq­parattyq shabýyl ispetti. Óıtkeni dál osy mınıstrlik Eńbek mıgranttary týraly zańdy qabyldap, sol zań aıasynda oralmandardyń azamattyq alýyn 4 jylǵa deıin shegergen bolatyn. Kóshi-qonnyń toqtaýyna, qazaqtardyń kelmeýine, kóbeımeýine múddeli bir top jumys istep otyrǵan sıaqty. Oralmandardyń jolyn tosýǵa, qazaqtardyń birikpeýine qarsy zańdar sol yqpaldy toptar tarapynan qabyldandy. Árıne, bul zańdardy qabyldaý úshin olar aqparattyq múmkindikti keńinen paıdalandy. Aqparattyq quraldar, qoǵamdyq uıymdar arqyly oralmandardy qoǵamǵa tıimsiz, jaǵymsyz etip kórsetip baqty. Elimizde kóshi-qon men eńbek mıgranttary týraly shyǵarylǵan sońǵy zańnamalardan osyndaı baǵyt baıqalyp qalady. Olar syrttan kelgen oralmandardyń sanyn ǵana emes, olardyń elge kelgennen keıingi tabıǵı ósimin eskermeı otyr.

EŃBEK KÚSHİN SYRTTAN SHAQYRAMYZ BA?

Atalǵan konsepsıanyń úshinshi baǵyty – syrttan biliktiligi joǵary maman kadrlardy shaqyrý. Bul úshin olardyń jumysqa turýyna arnaıy kvota belgileý, jumys berýshilerdiń olardy qyzmetke alýyna ruqsat etý sıaqty kedergilerdi alyp tastaý kózdelip otyr. Birinshi kezekte, Qazaqstanǵa menedjer, ınjener jáne ǵalymdar sekildi sırek mamandyq ıeleri shaqyrylmaq.

Qazaqstannyń eńbek rynogynda jumys kúshiniń jetispeýshiligi 2007 jyldan beri baıqalyp kele jatqan tendensıa. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan jyl saıyn eńbek kvotasyn belgilep, arnaıy mamandyq ıelerin arnaıy salalarǵa tartýmen keledi. Alaıda budan bylaıǵy osy saladaǵy negizgi saıasat ta múldem kereǵar baǵytta ózgerýi múmkin. Óıtkeni Qazaqstan úkimeti ashyq eńbek rynogyn qalyptastyrýdy kózdep otyr. Bul saıasat bo­ıynsha, burynǵydaı sheteldik eńbekkerlerdi shekteý alynyp tas­talady. Osynda bilim alǵan shetel jastary jumysqa emin-erkin ornalasýǵa múmkindik alady. Buryn shetel azamaty Qazaq­stan aýmaǵynda jumysqa ornalasýy úshin jumys berýshiniń arnaıy lısenzıasy bolatyn bolsa, usynylyp otyrǵan tujyrymdamada ol talap ta joıylmaq. Demek, Qazaqstanǵa kim kelip jumys istegisi kelse, soǵan esik ashyq. Bul onsyz da kórshi memleketterden, ásirese, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Qytaı elderinen jyl saıyn aǵylyp kelip jatqan mıgranttardyń sanyn eselep arttyrady degen sóz. Onsyz da sheteldik ınvestorlar kásibı biliktiligi tómen degen syltaýmen qazaqstandyq jumysshylardy aınalyp ótip, óz azamattaryn jumyspen qamtamasyz etýdi maqsat etip kelgeni belgili. Onyń ústine eńbekaqy tóleýdiń teńsizdigi bar. Onsyz da kóp ulttymyz dep bórkimizdi aspanǵa atatyn Qazaqstannyń endigi ustanyp otyrǵan baǵyty da eldi taǵy da ulttar laboratorıasyna aınaldyrý bolmasyna kim kepil.  Esengúl KÁPQYZY

"Túrkistan" gazeti