Túrkistan qalasynda ornalasqan Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi Qazaqstan men Orta Azıa tarıhy men sáýlet óneriniń eń tańdaýly jádigerleriniń biri. Kúlli Ortalyq Azıa kóleminde aýqymy men kórkemdik deńgeıi turǵysynan alyp qaraǵanda oǵan teń keletin birde-bir sáýlet eskertkishi joq. Iasaýı kesenesi «IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine» engen Qazaqstannyń alǵashqy tarıhı jádigeri. Sońǵy jyldary keseneniń saqtalý jaǵdaıy jalpy jurtshylyqty, zıaly qaýymnyń ókilderin alańdatyp otyr. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, Iasaýı kesenesindegi bas-aıaǵy joq jóndeý jumystarynyń barysy, elimizdegi murany kútip-saqtaýdyń ózekti máseleleri Ýálıhan Bıshimbaev pen basqa da Májilistiń azýly depýtattary tarapynan QR Premer-Mınıstrine depýtattyq saýal retinde qoıylýy óte oryndy, quptarlyq áreket. Alaıda, kóp ýaqyt ótpeı-aq «Aıqyn» gazetinde 25 qańtarda «Daýryǵýǵa negiz joq» degen aıdarmen suhbat jarıalandy. Onda «keseneniń tehnıkalyq jaǵdaıy óte jaqsy» delingen.
Shyndyǵyn aıtar bolsaq, Iasaýı kesenesiniń qazirgi jaǵdaıy alańdatarlyq, kúrdeli, ondaǵy restavrasıalyq jumystar oıdaǵydaı emes. Mundaı úzildi-kesildi tujyrymǵa kópshilik oqyrman qolyna tıe bermeıtin Iasaýı kesenesin 2010-2011 jyldary zerttegen bir top ǵalymdardyń jáne «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» qyzmetkerleriniń jazbasha esepterimen tanysqan soń jáne ǵımaratty aralap, onyń bólmelerinde búlingen nemese búlinip bara jatqan oryndaryn kórgen soń kelip otyrmyn. «Aıtpasań, sózdiń atasy óledi», – deıdi atam qazaq… Iasaýı kesenesiniń qazirgi jaǵdaıyn anyqtaýda sońǵy kezde ǵalymdar júrgizgen zertteý jumystarynyń orny erekshe. 2010-2011 jyldary «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi ákimshiligi Mádenıet mınıstrligine qarasty ataqty ǵalym I.V.Erofeeva basqaratyn Kóshpendilerdiń mádenı murasy problemalary jónindegi qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna eskertkishtiń tehnıkalyq jaǵdaıyn tekserip berýge tapsyrys beredi. Osy jumysty kóp jyldar boıy Iasaýı kesenesinde, Qazaqstan men Orta Azıanyń basqa eskertkishterinde tehnıkalyq jaǵdaıyn tekserý júrgizip kelgen ınstıtýttyń «Mádenı murany qujattaý men konservasıalaý zerthanasynyń» meńgerýshisi, t.ǵ.k. L.V.Dýbrovskaıa júrgizdi. 2011 jyly tehnıka ǵylymdarynyń doktory I.S.Brovko basshylyq etken, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty N.A.Sarsembaev, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty I.I.Shúkenov qatysqan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń mamandary taǵy da «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi tapsyrysymen Iasaýı kesenesiniń bólikterindegi temperatýralyq-ylǵaldyq jaǵdaıyn zerttedi. Atalǵan ǵylymı esepterdiń ortaq jıyntyq kólemi 163 betten turady, ondaǵy málimetterdi, syzbalardy, nátıjelerdi, tujyrymdardy, qorytyndylar men usynystardy gazet betinde baıandap shyǵý múmkin emes. Iasaýı kesenesi jaǵdaıynyń sońǵy jyldary tómendep kele jatqanyna joǵaryda aıtylǵan zertteýlerde kórsetilgen jáne jeke ózimniń kózben kórgen 3 basty máselege nazar aýdaraıyn. Birinshiden, keseneniń eń kıeli orny — Iasaýı qabyrhanasyndaǵy ishki kúmbezinde sarǵaıǵan úlken daq paıda boldy, ol úlkeıip kele jatyr. Appaq jumyrtqadaı kúmbez kelbetinde buryn-sońdy mundaı búlinýshilik bolǵan emes! Osy jaǵymsyz ózgeristi 2010 jyly alǵash kórgen L.V.Dýbrovskaıa onyń paıda bolýyn restavratorlardyń kesene tóbesinde ýaqytsha qorǵaý úshin jasalǵan jabýdyń durys qıystyrylyp oıdaǵydaı jasalmaǵandyǵynan sý qabyrhanaǵa ótken dep tujyrymdady. Tól sózimen aıtsaq: «Prımykanıe vremennoı krovlı k konstrýksıam památnıka vypolneno nebrejno, dojdevye osadkı v vesenne-osennıı perıod pronıkaıýt v kladký památnıka. Tak, pátno vlagı v Gýrhane poıavılos na ýrovne nıza barabana kýpola». Osy sary jolaqty daq 2011 jyly 4 stalaktıt (shaǵyn oıyqsha) aýmaǵyna jaıylǵan bolsa, 2013 jyldyń kókteminde atalǵan sary daq kólemi keńeıip eki ese úlkeıgenin kórip shoshydym. Kesene tóbesine shyǵyp qarasam, eskertkishtiń ústine ornatylǵan jabýdyń bir bóligine qyryq tesikti, ıaǵnı, buryn-sońdy qoldanylǵan b/ý qańyltyry paıdalanylǵan. Tóbeden aqqan sý astyna qádimgi temir bóshkeler qoıylǵan. Olardyń fotosýretterin Mádenıet mınıstrliginde 2013 jyly ótken arnaıy jıynda mynaý «restavrasıa ma?» dep kórsetken soń ǵana b/ý qańyltyrlardyń tesikterin birshama bitegendeı boldy, keıbireýlerin aýystyrdy. Osy jaǵdaıdy kórgen soń, Iasaýı kesenesiniń jóndeýin basqaryp kele jatqandarǵa mynadaı suraq qoıǵym keledi: Ne sebepti keseneniń baspanasyna shurq tesik b/ý qańyltyry paıdalanylǵan? Ne sebepti jańbyr-qar ótkizbeý maqsatynda kesene úshin kurastyrylǵan ýaqytsha baspana sý ótetindeı sapasyz jasalǵan? Ekinshiden, Qazandyqtyń kúmbezderi arasyndaǵy keńistikte ylǵal kóbeıip, tuz jınalyp jatqanyn ǵylymı negizde ǵalymdar kórsetti. L.Dýbrovskaıa 2010 jáne 2011 jyldardaǵy kúmbezdegi namdy salystyra otyryp bir jyl kóleminde kúmbezdiń ústińgi bóliginde ylǵaldyq 7 paıyzǵa, orta belinde 29,9 paıyzǵa artqanyn kórsetedi. İshki kúmbezdegi ylǵaldyq osylaı kóbeıe berse, onyń salmaǵy artyp jartylaı nemese tolyq opyrylýy múmkin dep eskertedi shymkenttik ǵalymdar da. Bul qaýip negizsiz emes. Bundaı jaǵdaı buryn-sońdy bolǵan, 1982 jyly Qazandyqtyń ishki kúmbeziniń eki qatar stalaktıtteri qulaǵan. Sovet zamanynda osy máselemen aınalysqan máskeýlik ǵalymdar opyrylýdyń bir sebebi kúmbezde jınalǵan ylǵaldan bolǵan degen qorytyndy jasaǵan. Kúmbezdiń bir bóliginiń qulap túsýi Qudaı saqtaǵanda túnde bolǵan, bul jaǵdaı kúndiz oryn alǵanda keseneni aralap júrgen týrıserdi mert qylyp, orny tolmas qaıǵyǵa alyp keler edi. Zertteý nátıjelerine súıensek, stalaktıtter ornalasqan kúmbez ben syrtqy kúmbez arasynda aýa almasý joq, sondyqtan, ylǵal jınalady, ishki kúmbez aýyrlaıdy. Osydan Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary qazandyqtyń kúmbezindegi burynǵy oıyq-tesikterdi ashý qajettigin usynady. Sońǵy 40 jylda restavratorlar keseneni qoldan qymtap keledi deýge negiz bar. Eskertkishtiń oıyq-tesikterin bekitsek, onda ǵımarattyń ishindegi aýa almasýy buzylyp, kúmbezderge qaýip tónetinin 1955-1959 jyldar aralyǵynda Iasaýı kesenesinde restavrasıalyq jumystarǵa jetekshilik etken, osy ózekti másele boıynsha alǵash kandıdattyq dısertasıa qorǵaǵan, belgili ǵalym Lıa Mankovskaıa eskertken bolatyn. Budan qyryq jyl buryn, dáliregi – 1974 jyly Máskeýde jarıalanǵan maqalasynda aıtqan pikirin qazirgi restavratorlar qaperine de almaıtyny tańǵaldyrady. Sol salǵyrttyqtyń nátıjesinde qazandyq bólmesiniń ústińgi stalaktıtter qatary opyryldy. Qazir ǵalymdar Qazandyq kúmbezinde ylǵal, tuz jınalyp jatqanyn dáleldep otyr. Mundaı jaǵdaı keseneniń Meshit bólmesiniń kúmbezine, basqa da qyshtan órilgen tóbe jabýlarǵa da qatysty. Osy bólmelerdegi kúmbez sylaqtary sarǵaıyp, bosap kesene kórkin qashyrýda. Al, biz kesenede barlyǵy tamasha dep suhbat beremiz. Úshinshiden, Ilıasqan oıyǵy men Meshit bólmesi qabyrǵalarynda, Qazandyq pen Qabyrhana irgesindegi tastar betinde tuz shyǵyp olardy búldirip buzyp jatyr. I.S.Brovko bastaǵan ýnıversıtet ǵalymdary kesene qabyrǵalaryndaǵy ylǵaldylyq joǵarydan tómen qaraı emes, kerisinshe, tómennen bastalatynyn anyqtady. Osy arada Iasaýı kesenesinde HH ǵasyrdyń 90-jyldary jóndeýshiler jasaǵan negizgi qatelikti aıtpaı ketýge taǵy bolmaıdy. Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda Qazaqstan men Túrkıanyń arasynda kesenege jóndeý jumystaryn júrgizý týraly kelisim jasalǵan bolatyn. Bir tańqalarlyǵy, 1993-1995 jyldary túrik mamandary ǵımarattyń irgesin bekitý barysynda belgisiz sebeptermen onyń qabyrǵalary men beton tireýleri arasyna gıdroızolásıa jasamaǵan. O basta jobada bar gıdroızolásıany Qazaqstan tarapynan osy jumysqa qatysqan mamandar keregi joq degennen soń qoıylmaǵan degen pikir bar. Bul jóninde «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» basshylary bilýi tıis. Sebebi, eskertkishtiń barlyq jaǵdaıynan habardar bolǵan restavratorlar ǵana jóndeý jumystaryna kirise alady. Aýrýdyń jaǵdaıyn bilip teksermeı ony emdeýge bola ma? Sondyqtan, zertteýshiler qaýymy Iasaýı kesenesindegi gıdroızolásıa máselesi jóninde «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» basshysynan naqty jaýap kútýmen keledi… Gıdroızolásıa jasalmaǵan soń kesene qabyrǵalary arqyly jer asty ylǵal joǵary kóterilip jatqanyn Shymkenttik ǵalymdar anyqtap otyr. Ylǵal men tuz qabyrǵa, syrly qysh, kóne qaptama tas betterine shyǵyp, olardy buzyp jatyr. Joǵaryda atap ótkenimizdeı M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti mamandarynyń Iasaýı kesenesiniń qurylys qurylymdaryndaǵy temperatýralyq-ylǵaldyq rejımin zertteý nátıjeleri óte mańyzdy boldy. Ǵalymdar restavrasıalyq jumystar barysynda bólmelerdegi terezelerdiń, murja-qubyrlardyń bitelip ketýi jalpy kesenedegi aýa almasýyna, kebýine kóp kedergi keltirip otyrǵanyn, kóp ǵasyr boıy bir qalypty bolyp turǵan aýa aınalymy ózgergenin aıtady. Sońǵy jyldary kesene ústine qoıylǵan jasandy qańyltyrly jabý ventılásıalyq kanaldarmen aýanyń júrýine kedergi keltirip otyrǵanyn aıtady. Buǵan qosa zertteýlerde keseneniń tóbesiniń kebýine restavratorlar qoldan jasaǵan qaptama-úımeler kedergi etetini kórsetiledi. Rasynda, restavratorlar kesenege kirispeı turǵanda kúmbezder beti ashyq bolyp kúnmen, jelmen qansha jańbyr jaýsa da ǵasyrlar boıy tabıǵı turǵydan keýip ylǵaldan tazaryp otyrǵanyn eskerý kerek. Aqylǵa qonymdy eskertpeler. Joǵaryda aıtylǵan mysaldardan keıin eskertkishtegi «jóndeý jumystary oıdaǵydaı júrgizilýde» degen tujyrymmen de kelisý qıyn. Buǵan qosa Iasaýı kesenesinde 2008-2011 jyldary atqarylǵan jóndeý jumystary barysynda IýNESKO-nyń, ǵylymı restavrasıa talaptaryna qaıshy aıla-tásilder atqarylǵany qujattar negizinde anyqtalyp otyr. Solardyń eń keleńsizi, 2008 jyly perforator quralyn paıdalana otyryp Qazandyqtyń stalaktıtter qabatynda 20 oıyq jasaý bolyp sanalady. Ǵasyrlardan aman qalǵan stalaktıtterdi HHİ ǵasyrdyń basynda qoldan oıyp tesýge IýNESKO-nyń ruqsat berýi múmkin emes ! 2008 jyly synaq retinde paıdalanýǵa materıaldy tek IýNESKO ruqsat bergen orynda ǵana paıdalanbaı Iasaýı kesenesiniń basqa ruqsat etilmegen bólikterinde qoldaný «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» qyzmetkerleriniń jazbasha esebinde jazylady. 2008 jylǵy restavratorlar esebinde jobada kórsetilmegen qospa qoldanǵany aıtylady. L.V. Dýbrovskaıa 2010 jylǵy esebinde eskertkishte júrgizilip jatqan qalpyna keltirý jumystarynyń eleýli bóligi ǵylymı restavrasıaǵa qaıshy keletinin kórsetken. Maman eskertkishke zıandy angıdrıttik qospa paıdalanylǵanyn jazady. Qazandyq kúmbezinde zıandy tuzdardyń kóbeıýiniń bir sebebin ǵalym dál osy orynsyz qurylys qospany paıdalanǵannan kóredi. Buǵan qosa L.V.Dýbrovskaıa restavrasıalyq josparda belgilenbegen basqa da birneshe jumystardyń atqarylyp jatqanyn jazady. Mysaly, keseneniń shyǵys fasadynda úlken kólemde syrtqy qaptaýlar alynyp jatqan. Al, joba boıynsha tek keıbir mújilgen qaptaý plıtkalary ǵana alynýy tıis bolǵan. Jobaǵa saı kelmeıtin jumystardy kórip «Áziret Sultan» tarıhı qoryq-mýzeı qyzmetkerleriniń toqtatqany taǵy esep betinde kórsetiledi. Atalǵan máselelerdiń barlyǵy derlik Iasaýı kesenesin saqtaý jáne jóndeý máselelerine qatysty Mádenıet komıteti ókilderimen, «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny» basshylary qatysýymen sońǵy birneshe jylda ótken jınalysta aıtylyp keledi. Alaıda nátıje joq. Mádenı murany restavrasıalaý jumysy tek Iasaýı kesenesinde ǵana emes, tipti, jalpy respýblıka aýmaǵynda zaman talabyna saı júrgizilip jatqan joq. Osyndaı jaǵdaıdyń bir sebebi restavrasıalyq jumysty tek bir mekeme — «Qazqaıtajańǵyrtý» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń» júrgizýinde bolsa kerek. Ózi bı, ózi qojaıyn, ózi josparlap, óz jumysyna ózi ǵana baǵa beredi. Eń bolmasa sovet zamanyndaǵydaı birin-biri qadaǵalaıtyn, bir-birine táýelsiz restavrasıalyq mekemeler qurý qajet degen usynystar aıtylǵany qashan. Bul salada sheshilmegen máseleler kóp-aq. Sondyqtan da, daýryǵýǵa tolyq negiz bar…
Qoja Muhtar Bahadyruly, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń qyzmetkeri
