Jazýshynyń ómiri, dúnıege kózqarasy, shyǵamashylyq ádisi oqyrmandy qyzyqtyratyn másele. Kóptegen oqyrmandar ózi jaqsy kóretin jazýshsy týraly kóbirek bilgisi keledi. Tómendegi sýhbat Reseıde shyqqan «Latyn amerıkasy»jýrnalynyń 1980 jylǵy, 1 sanynan qysqartylyp alyndy. Bul suhbatta Garsıa Markestiń óz shyǵarmalarynyń jazylý tarıhy, shyǵarmalarynyń jetistikteri men kemshilikteri týraly, bastysy ádebıetti túsiný týrasyndaǵy pikirleri berilgen.
«Poezben júrsem, Jeneva qalasyna segiz saǵattyq azapty joldy basyp ótýim kerek. Bir jaqsysy, dostarymnan «Júz jyldyq jalǵyzdyq» atty romandy surap alǵan edim. Bolmasa oqıtyn esh nárse joq, bul uzaq jolda ne isterimdi bilmeı jyndanyp keter me edim. Sonymen ózim jazǵan romandy oqydym. Shynymdy aıtsam, shyǵarmanyń úsh-tórt bólimin oqyp kórdim.»
- Sonymen kitabińiz ózińizge unady ma?
- Rasymdy aıtsam unamady. Shyǵarma jazyp jatqanda odan myqty kitap joq ekenine senesiń. Biraq ony osy joly oqyǵanymda romandy jazǵan kezimde mende ne jetispegenin sezindim.Taǵyda bir jaǵdaı, shyǵarmada tek bolǵan ýaqıǵany aıtyp berippin, bul jazýshy úshin uıat nárse. Asylynda, bul shyǵarmany jaza bastaǵan kezimde ýaqytym az boldy, sonymen qatar, shyǵarmany tez bitirýim kerek boly. «Adyrnanyń kózi» shyǵarmamdy jeti jyl ishinde asyqpaı jazǵan edim, sondyqtan, «Júz jyldyq jalǵyzdyq»romanynyń jazylýy qıyn bolǵan.
Men óte talǵampaz oqyrmanmyn. Eger kitap unamasa ony tastaımyn. Shyǵarma jazǵanda da solaı isteımin. Qolyma qalam alyp jaza bastaǵanda jazǵandarym oqyrman úshin qyzyqsyz bolatynyn baıqasam dereý jyrtyp tastaımyn. Sol sebepti, shyǵarmalarymnyń jandy da shynaıy bolatyn joldaryn izdeımin. «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» - jazyp jatqanymda da sondaı boldy. Shyǵarmada óte kóp áýlet týraly jazylýy kerek edi, keıindep, eger osyndaı jolmen jazsam zamandy qaıtalaǵan bolyp qalady da roman oqyrmandy zeriktirip qoıady dep oıladym da, shyǵarmanyń teń jarmyn jazyp bolǵanda jazýdy toqtattym.
- Bir synshy «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany «Adyrnanyń kóziniń» mazmunyna uqsap qalǵan deıdi. Al, basqalar bolsa romandaǵy túsine almaǵan jerlerin bilý úshin qaıtalap oqyp shyǵady eken. Ózińiz bul týraly ne deısiz?
- Suraǵyńyzdan keıin «Júz jyldyq jalǵyzdyq»romanyn qaıta oqyp shyǵýym kerek sıaqty. Bul sizge qanshalyq qyzyq bolsa, men úshinde solaı.
Synshy tanystarym óte kóp, olar bul shyǵarma týraly kóptegen maqalalar jazdy. Biraq bul kitap týraly maqalalardy oqymaǵanyma kóp boldy. Synshylardyń jalǵan pikirlerin qabyldaı almaımyn. Men oqyrmanmen jazýshy arasynda dánekerdiń bolýyn qalamaımyn. Ár ýaqyt jaza bastaǵanymda shyǵarmalarym arqyly eshbir «Deldalsyz» oqyrmanǵa bir nárse berýge umtylamyn. Keıbir synshylar shyǵarmada ne aıtylǵanymen isi joq, óziniń ne túsingenin oqyrmanǵa tyqpalaǵysy keledi. Áýeli «Siz aralaspańyz, men oqyrmanmen sóılesip jatyrmyn» degendeı qylyqtaryn kórip basyń qatady. Al keıbiriniń qıalyna oqyrmanda kelmeıdi. Bul birjaǵynan, shyǵarmada anyq túsinýge kelmeıtin jerleri óte kóp, kóp jaǵdaıda synshylar osyndaı kúrdelilikti túsindirýden qashady. «Bul shyǵarmada jazýshynyń ózide ne aıtpaqshy bolǵanyn bilmeıdi.», - dep jar salady. Sondyqtan olardyń pikirin taza qabyldaı almaımyn.
- «Júz jyldyq jalǵyzdyq»atty roman«adyrnanyń kózi»shyǵarmasyn qaıtalaǵan ba?
- Múmkin osy shyǵarma jáne basqada shyǵarmalar synshylarǵa solaı bolyp kórinýi múmkin,biraq «Adyrnanyń kózi» basqa shyǵarma dep oılaımyn.
Shyǵarmamdy qaıta-qaıta tezge salý ózime unaıdy. Sebebi bul kitap tirshiliktiń máńgilik ǵumyrymen baılanysty. Ádebıet tárıhyn qarap otyrsańyz, ótken ǵasyrlarda jurtty tánti etken nebir shyǵarmalar bolǵan, ýaqyt óte kele olarda umytyldy. Bul ýaqytta sol kitaptardy eshkimde izdemeıdi. «Júz jyldyq jalǵyzdy» shyǵarmasy bolsa, eshkim, eshqashan bilmeıtin dáýirlerdi qamtyǵan. Mende bul shyǵarmama ýaqyttyń qandaı baǵa beretinin oılap, abdyrap qalamyn. Men úshin bul kitaptiń mılıondaǵan danamen satylýy, álemniń otyzdan astam eline aýdarylýy mańyzdy emes, mańyzdysy, bul shyǵarmanyń óz qundylyǵyn joǵaltpaı urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp oqylýy bolyp qala bermek. Mine osy ádebıettegi máńgilik bolsa kerek.
- Oqyrmandardyń hattary týraly aıtsańyz.
- Iá, oqyrmandarym únemi hat jazady. Hattarynyń kóbinde olar mennen shyǵarmamnyń qoljazbasyn suraıdy. Iaǵnı, meniń shyǵarmashylyǵymdy taldap, dıplom alý úshin jazatyn maqalalary boıynsha suraqtar suraıdy. Hat arqyly óz sezimin aıtyp ketetinder jaǵymsyz, túsiniksiz seziledi. Biraq, áıelim osyndaı hattardy jınap júredi. Árıne, ol bul hattarǵa jaýap jazýdy, olardy saqtap qoıýdy úgitteıdi. Ókinerligi, qarapaıym oqyrmandardyń tartynshaqtyǵy bizdiń olarmen bolǵan baılanysymyzǵa yqpalyn tıgizedi. Bundaı bolǵan jaǵdaıda, olardyń shyǵarmashylyǵyń jáıli ne oılaıtynyn bilmeısiń. Týrasyn aıtqanda, «júz jyldyq jalǵyzdyq» romannyń ózderiniń otbasy tárıhy ekeni týrasynda únemi hat jazady. Latyn amerıkasyndaǵy turǵyndardyń bulaı jazǵandarynyń esh tańqalarlyǵy joq. Biraq bir kúni Germanıada, bir kishkene qalada(atyn umytyppyn)jasaıtyn nemis áıelden hat tapsyryp aldym. Onyń jazýynsha «júz jyldyq jalǵyzdyq» olardyń otbasynyń tarıhy eken, romandaǵy Makodonna bolsa olardyń aýyly eken. Bul menniń ne úshin bul shyǵarmany kıno qylyp túsirýge qosylmyıtyndyǵymdy kórsetetin dálel. Árkezde aqsha úshin arqandaı iske daıyn turatyn, shyǵarmany ártúrli qosymshalarmen «baıytatyn» rejıssorlarǵa kelisimimdi bermeı kelemin, olar meni kóndirý úshin bir mılıon, eki mılıon, mine qazir úsh mılıon beretindikterin aıtyp jatyr, biraq bular meniń pikirimdi ózgerte almaıdy. Men oqyrmandar kitaptaǵy geroılardy qalaı túsinse, solaı qıaldaýyn qalaımyn jáne bir oqyrman Ýrsylany ájesindeı sezinse, bir oqyrman ony qaryndasyndaı elestetip oqýyn qalaımyn. Óıtkeni oqyrman kitapty oqyp jatqanda ózine tán obrazdardy jaratady. Al, kınoda ár personajdyń óz beınesi bar. Bulaı isteý oqyrmandardyń kóńilin buzbaı ma? Meıli oqyrmandar Ýrslany ákpesine uqsatsyn, ákpesi sulý bolmasada meıli ǵoı. Meniń túsinýimde, oqyrmanmen jazýshynyń arasynaǵy ishki kezdesý – dál osy.
- Demek, shyǵarmany ekranızasıalaý obyrazdardy buzýy múmkin....
- Solaı, sózsiz obyrazdardy ózgertip jiberedi. Kınolardy kórip jatqanymyzda «Qara, ananyń túrine qara!» dep jiberemiz. Sonymen óz basymyzaǵy beıneni joǵaltyp alamyz.
- Dál ózińiz sáqty, oqyrmanarmen jazýshylarǵa tereń áser etken úsh jazýshyny aıtyp bere alasyzba?
- Únemi túsiniksiz bolǵan ádebı áserdiń ne ekenin bilmeı turyp olar jáıli aıtý qatelik bolar. Árqandaı qoǵamdy qyzyqtyryp kele jatqan Ádebı áserdiń ne ekenin jáne onyń qalaı aıtylýy týrasyna jaýap bereıin.
Bir kúni «Adyrnanyń kózi»atty shyǵarmamdy qalaı jalǵastyrarymdy bilmeı júrgenimde, Ernest Hemıngýeı kirspe jazǵan «Afrıka jáne ańshylyq» atty shyǵarma qolyma tústi. Meni tańqaldyrǵan nárse, bul sheber jazýshynyń osyndaı kitapqa kirispe jazý edi. Basynda bul shyǵarma maǵan unamady, sonda da aıaǵyna deıin oqyp shyqtym. Kitapta ańshylyq jáne pilder týraly óte kólemdi jazylǵan edi. Haıýanattardy bilýde olardy túsinýge úlgi bolatyndaı kitap edi. Shyǵarmany oqyp bolǵannan keıin óz qatelikterimniń ne ekenin túsindim. Basqasha aıtqanda, shyǵarmamdaǵy geroıdyń tábıǵatyn beıneleýdi taptym.
Sondaı-aq Avstrıalyq jazýshy Frans Kafkadan tereń áser aldym. Mektepte oqyp júrgen kezimde kimniń shyǵarmasyn oqysam sonyń shyǵarmasyna uqsatyp jazýdy oılaýshy edim. Biraq bir kúni kezdeısoq Kafkanyń «Qubylý» atty áńgimeler jınaǵyn oqyp shyqtym da, oıladym: «Bul shyǵarma ádebıet deýge keleme, eger kelse osylaı jazýǵa balady. Biraq sol ýaqytta bireýge elikteýge bolmaıtyndyǵyn bilmeýshi edim.sodan ózimniń adamdarǵa aıtarym bar ekenin túsindim de ertesi shyǵarma jaza bastadym. Moıyndaımyn, osy kúnge deıin jarıalanǵan shyǵarmalarymda Kafkanyń áseri bar. Biraq olar shyǵarmashylyǵymnyń bastapqy jyldary edi. Qaıtadan oqyp shyqqanymda olarda ındıvıdýaldyqtyń barlyǵyn sezdim jáne jazýshynyń oı qıalynan týǵan sıaqty bolyp qalǵan edi. Sodan keıin naǵyz tirshilikpen betpe-bet kelgen jerge, týǵan jerime qaıttym. Sol jerden naǵyz ádebıettiń ne ekenin túsindim. Sol úshin Kafkaǵa rahmet aıtamyn. Óıtkeni, ol men jazbaqshy bolǵan biraq jazýǵa turmaıtyn nárselerdi jazbaǵan edi.
Bir kúni men Folknerdiń shyǵarmalarynda kórsetilgen jerlermen tanysý úshin qurama shtattardyń shyǵysyna qarap sapar shektim. Ol jer men dúnıege kelgen Arakatag qalasyna óte uqsap ketetin edi. Bálkim maǵan solaı sezilgen shyǵar. Biraq meniń nazarymda bul qalalardyń naqty belgileri bir-birine uqsas edi. «Iýnaıtet Frod seriktiginiń» qurlýymen ol jerde mádenıet arhıtektýra, sonymen birge temir qorǵandy aýmaqtar, poezd beketteri, palmalyqtar paıda boldy. Bul qurama shtattardyń shyǵysyndada bar edi. Bularday kórgennen keıin meniń shyǵarmalarymdaǵy aıta alǵan jane aıtpaqshy bolǵan oılar kólemindegi máselelerge jaýap tabylǵan edi. Jáne meniń Folkner shyǵarmalarynyń áserine ushyraǵanymdy moındamaýym ádiletsizdik bolatyn edi.
Men atyn atap ótken úsh jazýshyda ıspan tilinde shyǵarma jazbaıtynyn kórip otyrsyz, biraq, meniń shyǵarmashylyǵym óte yqpalyna ushyraǵan bir ádebıet bar. Ol altyn ǵasyrdaǵy ıspan jyrlary. Men Ispan tilin úırený nátıjesinde poptyq dárejede bilim alý múmkindigne qol jetkizdim. Men qazir Ispan jyrlaryn bes saýsaǵymdaı anyq bilemin dep aıta alamyn. Bul meniń shyǵarmashylyǵyma es qatty. Kolýmbıa jánede Karıb araldarynyń halyq ertegilerinen qatty áserlengenmin. Men olardy shyǵarma qylyp jazý úshin kelgenimde keshigip qalǵan edim. Sondaı bolsada, Túsinigimshe ertegilerde dúnıeniń jumbaq syrlary jasyrylyp jatyr. Men Karıb mýzykalaryndaǵy adaldyqpen tazalyqtan óte áserlenemin. Bul «adyrnanyń kózi» atty shyǵarmamda kórnis tapqan. Sondyqtan shyǵarmamdy aýdarǵan aýdarmashylar kóp qıynshylyqtarǵa kezdesedi. Shyǵarma Karıb halyqtarynyń jyrlyrymen baıytylǵan. Sonymen birge, onda Kýbalyqtardyń, Meksıkalyqtardyń ertegileri qamtylǵan. Týrasyn aıtý kerek, bul sanaly túrde qosylǵan. bul shyǵarmashylyq adamdarynyń lazzattanýy úshin jasaǵan ózine tán ádebı oıyn edi.
- Shyǵarmalaryńyzdaǵy geroılar týraly ne aıtasyz?
- Shyǵarmadaǵy keıipkerler, bul tek jeke adamnyń emes, kóptegen kisilerden jınaqtalǵan obyrazdar. Eger, bir jazýshy bir beıneni jasamaq bolsa ol bireýdiń susty kózin jáne bireýdiń murnyn, úshinshi adamnyń minezin, tórtinshi adamnyń shashyn alyp, jaǵymsyz keıipkerdi jasap shyǵady. Óz keıipkerlerim týraly aıtsam olardyń beınesin tanıtyn Keıpkerlerdi jazýshy aldymen ózi taldaıdy. Ol meıli áıel, meıli er. Meıli jaqsy, meıli jaman bolsyn, bastapqy áserlený jazýshydan bastalady. Shyǵarma jelisi boınsha obyrazdy ashý basqa áńgime. Jazýshy personajdardyń qaısysy jaqsy, qaısysy jaman ekenin júregimen sezinedi. Qysqysy, qalyptyń ishinde ne bolsa sol ortaǵa shyǵady. Sol úshin ádebıettegi názik sezinýdi ustap turý óte qıyn. Óıtkeni sen tańerteń basqa adam bolasyń, al keshte odanda basqa adamǵa aınalasyń...
Aýdarǵan: Yqylas Shalǵynbaı
