Qazaq KSR Hrýshevke qarsy. Qazaqstannyń jeri Reseı, Túrkmenstan jáne Ózbekstanǵa qalaı ótti.
Bul maqalanyń basty qaharmany – Jumabek Ahmetuly Táshenov. Ol Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń prezıdıým tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. Odan keıin Úkimetti basqardy.
OK Qazaqstan Kompartıasynyń birinshi hatshysy Dinmuhammed Qonaev jáne Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Jumabek Táshenov Keńes Úkimetiniń birinshi basshysy Nıkıta Hrýshevten túski asqa shaqyrtý aldy. Bul kútpegen jaǵdaı edi. Shaqyrýdy Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Alekseı Kosygın arqyly berip jiberdi. Dinmuhammed Qonaev estelikteri boıynsha ol únemi Táshenovke qarata sóılep, suraqtar qoıyp, ártúrli taǵamdardy jeýdi usynyp otyrdy. Mundaı erekshe iltıpattyń sebebi biraz ýaqyttan keıin beligil boldy. Hrýshev Qonaevpen ońasha qalǵanda Táshenovti qyzmetinen bosatýdy suraǵan.
Qazaqstan jeri Reseı, Túrkmenstan men Ózbekstanǵa ótý kerek bolǵan
Jumabek Ahmetuly Táshenov tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý jyldarynda respýblıkanyń birinshi basshysy boldy. Halyq múddesin eshkim oılamady. Sebebi eldiń kadrlyq saıasatyn Máskeý júrgizdi. Oǵan Jumabek Táshenov birneshe márte qarsy shyqty. Ol Leonıd Brejnevti Keńes Úkimeti Komýnıstik partıasynyń OK hatshysy etip taǵaıyndaǵanda óz qarsylyǵyn bildirgen. Brejnev Astanaǵa ketip bara jatyp Qazaqstannyń KP OK birinshi hatshysy qyzmetine I. Iakovleva pen N. Jýrındi usyndy. Búronyń basqa músheleri qynjyla úndemeı otyrǵanda, Táshenov bul usynystarmen kelispeıtinin aıtty. «Jergilikti qyzmetkerler tyń jerlerdi ıgerý jyldary ózderin laıyqty dárejede kórsete bildi. Qıyn eńbek mektebinen ótti. Aýdan, oblys, ortalyq apparatta, mınıstrlikte nelikten birde-bir qazaq tabylmady?» dep suraq joldady. Táshenovtyń balasy Táshenov Saıan Jumabekulynyń aıtýynsha, onyń ákesin tek OK hatshysy Tájıev qana qoldady. «Rasymen de, nelikten OK respýblıka basshylarymen keńespeı bir jaqty kadrlik saıasatty ustanyp otyr?» dedi Tájıev.
Biraq, Máskeý qajetti sheshimderdi janshyp otyrdy. Al J.Táshenovtyń aıtqandaryn umytpady. Táshenov Hrýshevtiń qolshoqparlarymen únemi teketireske túsip otyrdy. Jýrınniń qazaq baspasózin mensinbeýshiligin synap, Selınnyı hatshysy Sokolovke, shet aımaqtardaǵy jerdi Máskeýge berý týraly taǵy bir márte aıtsa, 24 saǵattyń ishinde respýblıkadan shyǵaryp jiberemin dep ses kórsetken. Hrýshev Qazaqstannyń soltústik, ońtústigin, batys aımaǵyn bólip alyp, kórshi elderge qosýǵa talpyndy. Soltústiktegi bes egindi oblysty - Reseıge, munaıly aımaq Mańǵystaýdy – Túrkmenıaǵa, maqta ósiretin jerlerdi - Ózbekstanǵa qospaq bolǵan.
Táshenov soqqyny ózine aldy
1956 jyly Ońtústik Qazaqstannyń Bostandyq aýdanynyń 418 myń gektar shuraıly jeri jáne otar-otar qoılar Ózbekstanǵa berildi. D.Qonave L.Brejnevtiń kómegimen jarty jerdi qaıtaryp aldy. «Buǵan ózimiz kinálimiz. Bizdiń jumsaqtyǵymyz, barlyǵyna beı-jaı qaraıtyn minezimiz kináli» deıdi akademık Haıdar Arystanbekov.
1960 jyly respýblıkamyzdyń baıyrǵy jerlerin basqa elderge berýge degen talpynys qaıta bastaldy. Aqmolada ótken jınalysta Hrýshev: «Respýblıkadaǵy jerler týraly suraq bar. Qonaev myrzamen jáne oblys basshylarymen atalmysh másele týrasynda oıymyzben bólistik. Olar bizdiń usynysymyzdy qoldaıdy. Endi Jumabek Ahmetuly, men sizdiń oıyńyzdy bilgim keledi» dep suraq joldady.
Táshenov kóp kidirmesten, birden jaýap berdi: «Nıkıta Sergeevıch, men mundaı sheshimge narazy ǵana emes, mundaı máseleni kún tártibine qoıýdyń ózi múmkin emes dep esepteımin».
«Tyńdashy, Saıası búrona qarsy shyǵatyndaı sen kim ediń?! Qajet bolsa sheshimdi sendersiz-aq qabyldaı alamyz. Keńes Úkimeti – birtutas memleket. Al qaı jerdi, kimge berý kerektigin SSSR Joǵary Keńesi sheshedi» dep Hrýshev ashýlana jaýap berdi.
«Eger Joǵary Keńes ár respýblıkanyń aımaqtyq suraqtaryna ózdiginen aralasatyn bolsa, SSSR Konstıtýsıasyn joıý kerek. Onda «ár respýblıka óziniń tarıhı terıtorıasyna quqyǵy bar» dep kórsetilgen. Eger bul zań buzylsa, biz halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdaryna shaǵymdanýymyzǵa quqyǵymyz bar ǵoı, solaı ma?» dep Táshenov birden jaýap berdi.
Ortalyq oǵan mán bermesten aımaqty respýblıkalar arasynda bólýdi bastap ketti. Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Jumabek Táshenovti partıamen memleket aldyndaǵy eńbekterine qaramastan qyzmetinen bosatyp, oblystyq atqarýshy komıtettiń orynbasary etip Shymkentke jiberdi. «Sosıalısik Qazaqstan» gazetiniń korespondenti qyzmetin atqarǵan jazýshy Sherhan Murtaza bylaı dep jazady: «1961 jyldyń kóktem aıynda Aqmolanyń áskerı lager kazarmasynda úlken respýblıkalyq jınalys boldy...Eshkimge sóz bermesten Hrýshev Qonaevqa qarsy shyqty. Ne aıtpady deseńizdershi! Dál sol kezde Hrýshevtiń kómekshisi Shevchenko Táshenovtyń ruqsatynsyz onyń ushaǵymen Pavlodarǵa ushqan. Muny bilgen Táshenov rasıa arqyly shyǵyp, ushaqty qaıtarýǵa májbúr etken. Kelesi kúni KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy qyzmetinen bosatylǵan. Birneshe ýaqyttan keıin Qonaevty da qyzmetinen bosatty».
Ortalyq tynyshtalmady
J.Táshenov ketkennen keıin Máskeýdiń qazaq terıtorıasyna degen kóz alartýshylyǵy toqtamady. Ortalyq, Mańǵyshlakty Ázirbaıjanǵa berý týraly aıta bastady. Basty sebep - Ázirbaıjan munaı óndirisimen aınalysady. Respýblıka basshylyǵy geologıa mınıstri Shahmardın Esenovke barynsha qarsylyq bildýge tapsyrma berdi. Joǵary Keńes pen SSSR Mınıstrler Keńesiniń birlesken Prezıdıýmynda qazaqstandyq mınıstr sandar jáne dáıektermen Qazaqstan tek aýylsharýashylyǵymen ǵana emes, ındýstrıaldy máselelerdi de sheshýge qaýqary bar ekenin dáleldedi. Respýblıkada bilikti mamandar, qajetti jabdyqtar, tájirbıe bar ekenine otyrǵandardy sendire aldy. Qyzý talqylaýdan keıin, qazaqstandyq mınıstrdi Alekseı Kosygın qoldady. Osylaısha Qazaqstan tek egindi jerlerin ǵana emes, qazynaly arlady da saqtap qaldy.
...Kremlde bul qyzý talqylaýlar júrip jatqanda, Táshenov Shymkentte boldy. Partıalyq bılik onyń respýblıka deńgeıine kóterilmeýi úshin kóp kúsh jumsady. Ol ózin tordaǵy arystandaı sezindi. Jumabek Ahmetuly 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasyna bir aı qalǵanda qaıtys boldy.
...Nursultan Nazarbavetyń bastamasymen Astananyń ortalyq kósheleriniń birine Jumabek Táshenovtiń esimi berildi. J.Táshenovtiń kezinde Astana kórshi elge ótip ketýi múmkin edi. Alaıda, ol táýelsiz Qazaqstannyń astanasy atandy.
asialive.info saıtynan aýdarǵan: Ásem Álmuhanbet
