Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyna 25 jyl toldy. Osy ýaqyt aralyǵynda elimiz qandaı jetistikterge jetip, qandaı tustary kemshin qaldy? Osy jáne ózge de suraqtarǵa saıasatker Ámirjan Qosanov jaýap berdi.
- Ámirjan aǵa, saıasatker retinde aıtyńyzshy Qazaqstan 25 jylda qandaı jetistikterge jetti?
- «Jetistik múldem joq» dep, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmas. Kez kelgen eldiń óziniń ekonomıkalyq, áleýmettik resýrsy men áleýeti bolady. Sondyqtan qandaı bılik basqaryp otyrǵanyna qaramastan, jurt eńbek etedi, el baılyǵyn eseleıdi, nátıjesinde qoǵam alǵa jyljıdy. Bizde de solaı: ár salada belgili bir dárejede alǵa jyljýshylyq boldy. Ekonomıkada naryqtyq zańdar ornady. Sonyń arqasynda keshegi josparly-dırektıvalyq halyq sharýashylyǵy jańa jaǵdaıǵa beıimdeldi. Áleýmettik salada da birshama jańalyqtar bolyp jatyr. Shekaramyz da rettelip qaldy. Álemdik arenada óz sózimizdi sóıleı bastadyq. Biraq «Táýelsizdik bergen tarıhı múmkindikti tolyq kólemde paıdalana aldyq» dep aıta almaımyz! Onyń basty sebebi – elde ornyqqan qubyjyq bılik júıesi. Eger de shyn máninde halyqtyq, ádiletti ókimet bolǵanda, qoǵam ómirindegi jetistikterimiz odan da qomaqty, san jáne sapa jaǵynan basqasha bolar edi. Ol – óz aldyna bólek bir áńgime.
- Ózińiz aıtyp ótken jaǵdaılary eskermegende Qazaqstan aıaǵynan nyq turyp kete aldy ǵoı
- Árıne, qulap jatqan memleket emespiz. Tórt qubylamyz túgel. Biraq ishki jáne syrtqy qaýipter de joq emes.
- Tarqatyp aıtsańyz...
- İshki qaýipke men aǵymdaǵy bıliktiń elden, qarapaıym halyqtan alshaqtap ketkenin jatqyzar edim. Jyl ótken saıyn sheshimin tappaı jatqan problemalar kóbeıip, qordalanyp barady. Ekonomıkanyń olıgarhtanýy, jappaı jemqorlyq, shendilerdiń tym shekten shyǵýy – osynyń bári jurttyń zańdy narazylyǵyn týǵyzýda. Ol – óz aldyna bir qaýip. Syrtqy qaýipter de joq emes. Eń bastysy – bizdiń bılik jahandaný (globalızasıa) prosesine durys baǵa men reaksıa bere almaı jatyr. Memleketaralyq, aımaqtyq báseke qyza túsýde. Sondyqtan jahandanýdy zıan tendensıa dep emes, memleketimizge, árqaısymyzǵa berilip otyrǵan orasan zor múmkindik dep qabyldaýymyz kerek. Ol úshin eń aldymen órkenıetti, demokratıalyq, bılik tarmaqtary ózara tepe-teńdikke ıe, ishki jáne syrtqy básekege beıim saıası júıe ornatýymyz kerek!
- 70 jyl Reseıdiń otarynda júrgen qazaq halqynyń táýelsizdik jyldary oı, sanasy, saıası saýattylyǵy ósti me?
- Árıne, ósti! Ol – tarıhı logıkasy bar proses. Osydan 25 jyl buryn aıtyla qoımaıtyn jaıttar ashyq aıtylýda. Ol da – jetistik! Ásirese, óskeleń urpaqqa taptyrmaıtyn sabaq ári rýhanı qazyna! Aqparattyq múmkindikter, ǵalamtor, zamanaýı komýnıkasıa tehnologıalardyń da múmkinshilikteri mol. Sondyqtan saıası sana óse túsedi.
- 70 jyl boıy halyqtyń ulttyq múddesi basyp, janshylyp keldi. Táýelsizdik alǵannan keıin ulttyq múdde qanshalyqty eskerildi?
- Ulttyq múdde múldem eskerilmeı jatyr dep aıtý durys bolmas. Bılik ókilderiniń aýzynan ulttyq maqsattaǵy ádemi urandar men tujyrymdar shyǵyp jatyr. Ol ózi – oń ári barshamyz quptarlyq jaıt. Biraq, sol sózder nege tek qazaq aýdıtorıasyna arnalady? Nege qazaq ultynyń túpkilikti múddesi týraly oryssha oqıtyndarǵa, kerek bolsa, shetel qaýymdastyǵyna ashyq ári órkenıetti túrde, basqa ulttardyń quqyn joqqa shyǵarmaı, halyqaralyq standarttar turǵysynda aıtpaımyz?! Gáp sonda! Jáne de sol aıtylyp júrgen ádemi sózder, ókinishke oraı, iske ulaspaı jatady. Máselen, maǵan Eýrazıalyq odaqqa kirgen Qazaqstannyń ulttyq, otandyq bıznesti qalaısha damyta alatyny túsiniksizdeý. Jáne de sol odaqtyń ishinde júrip, biz basqa elderdiń, sonyń ishinde ózimizden ekonomıkalyq áleýeti jaǵynan on ese úlken Reseıdiń yqpalynyń astynda qalyp qoımaımyz ba degen saýal da meni kóp mazalaıdy.
- 25 jylda elimizdiń rýhanı, mádenı jáne saıası turǵyda ósýine qandaı oqıǵa nemese ózgeris sebep boldy dep oılaısyz?
- Ondaı úsh oqıǵa bar. 1995 jyly jańa Konstıtýsıanyń qabyldanýy. Osy Ata zańymyz elimizde ústemdik etip kele jatqan saıası júıeniń negizin qalady.2009 jyly Eýrazıalyq Odaqqa kirýimiz. Bul qadam el ekonomıkasynyń damýyn ǵana emes, Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy derbestigine teris áserin tıgizip jatyr.Úshinshi oqıǵa – 2011 jylǵy Jańaózen qyrǵyny.
- Ózińiz 1990 jyldary Úkimette joǵary laýazymdy ıelendińiz. Sol ýaqytta memleket aldyna qandaı maqsattardy kózdedi jáne oǵan jete aldy ma?
- Ol kez ben qazirgi kezdi salystyrýǵa bolmas. Búginde jyl saıyn bir mıllıard dollar búdjet qarjysy ıgerilmeı jatsa, bizdiń kezimizde respýblıkalyq búdjet eki mıllıard dollardyń o jaq, bu jaǵynda bolatyn! Aqshanyń tapshylyǵy sondaı, úkimette istegen bizge jalaqymyzdy keshiktirip bergen kezder de boldy. Sondyqtan sol kezde alǵa qoıǵan maqsattar da strategıalyq jáne taktıkalyq jaǵynan basqasha edi. Onyń bári júzege asty dep aıta almaımyn. Máselen, jekeshelendirý prosesi tym asyǵystaý boldy dep sanaımyn. Onyń ishinde munaı, gaz jáne basqa da qazba baılyqtarǵa qatysty ónerkásip oryndaryn jekeshelendirýde memlekettiń yqpalyn saqtap qalý kerek edi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy reformalardy da ujymdyq sharýashylyqtardy meılinshe saqtap qaldyrý negizinde júrgizý kerek bolatyn. Biraq bir nárse aıqyn: 90-shy jyldardyń ortasyndaǵy úkimettiń shamasy men qarjylyq múmkinshilikteri tym shekteýli ári sanaýly boldy. Bálkim, sondyqtan da qazirgi turǵydan qaraǵanda onyń keıbir qadamdary túsiniksizdeý bolatyn shyǵar.
- 25 jylda qandaı ishki máseleler tasada qaldy nemese kenjelep damyp keledi? Nege? Saıasatker retinde olardy qalaı jáne qandaı ýaqyt aralyǵynda sheshe alamyz dep oılaısyz?
- Menińshe, 25 jyldyq tarıhymyzda eń basty úsh kemshilik boldy.
Birinshiden, naryqtyq ekonomıkanyń barlyq qyzyǵyn shaǵyn jáne orta bıznes emes, olıgarhtar kórdi! Áli de kórip jatyr! Sol olıgarhtyq júıe saıası ómirge óz yqpalyn áli de tıgizip keledi.
Ekinshiden, áleýmettik saıasat ta kenjelep qaldy. Bir ǵana mysal: keshe ǵana Eýropanyń eń artta qalǵan eli – Grekıa óz zeınetkerleriniń jaǵdaıy múshkil dep tanyp, olarǵa qosymsha kómek berý týraly sheshim qabyldady. Al ondaǵy zeınetaqy mólsheri... 850 eýro eken! Ózin «damyǵan el» dep sanap jatqan bizdiń elde zeınetkerler osyndaı zeınetaqy nege ala almaıdy?!
Úshinshiden, bizde saıası júıe, bılik tarmaqtarynyń ózara tepe-teńdigi múldem kenjelep qalǵan! Sol sebepti ol bılikke «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» joq! Osy qubyjyq júıe memleket damýynyń eń basty kedergisi bolyp otyr.
«Ne isteý kerek?» deısiz be? Qysqa jaýabym bar: osy úsh kemshilikten tez arada arylýymyz kerek!
- Qazaqstanda Táýelsizdik merekesi tıisti deńgeıde atalyp júr me?
- Bul ózi kúntizbelik turǵydan ǵana emes, tarıhı ádilettik ári moraldyq turǵydan alǵanda qıyn suraq! Osydan týra 30 jyl buryn - 1986 jyly 16 jeltoqsanda Qonaev ornynan alynyp, Máskeý qazaqtyń basshysy ǵyp, eshkimge belgisiz Kolbındi ákelip, taqqa otyrǵyzǵan kún. Ol sheshimmen kelispegen qazaq jastary 17-18 jeltoqsan kúnderi alańǵa shyǵyp, ulttyq respýblıkalardy basyp-janshyp, ulttyq sanasy uıyqtap jatqan KSRO-ny dúr silkindirgen kún. Qanshama qan men jas tógildi, qanshama ómir men taǵdyr qıyldy! Osy kúnder - Jeltoqsan qurbandaryn eske alatyn kún. Sonymen birge, 16- jeltoqsan resmı turde Qazaqstannyń eń úlken merekesi - Táýelsizdik kúni, Táýelsizdikten asqan ne bar?! Óz basym aǵymdaǵy ókimetti, saıası júıeni qansha synasaq ta, Táýelsizdik, Bostandyq, Azattyq, El jáne ortaq Memleket degen kıeli uǵymdardyń aldynda tik turýymyz qajet, onyń rámizderin, sonyń ishinde memlekettik datalardy syılaýymyz kerek dep oılaımyn. Sondyqtan da mereke de qutty bolsyn! Sanamyz ben balamyz da táýelsiz bolsyn!
16 jeltoqsannyń taǵy bir qaraly reńki bar; osydan týra 5 jyl buryn Jańaózende qandy qyrǵyn boldy, tapa-tal túste beıbit adamdar qyryldy! Olardyń árýaǵy áli de bizge rıza emes! Budan buryn aıtqan oıymdy taǵy da qaıtalaımyn. Jeltoqsannyń osy eki kúni qazaqty qıyn jaǵdaıǵa tap qylyp otyr: ári qaraly kún, ári meıram. Meshitke baryp, qurbandarǵa Quran baǵyshtaımyz ba, álde Táýelsizdik toıyn toılaımyz ba? Sondyqtan Táýelsizdik merekesin kezinde burynǵy Respýblıka kúni - 25-qazanǵa aýystyrý kerek degen edim. Sol durys sıaqty.
Búgin bılikke saıası, tarıhı jáne moraldyq tazarý - katarsıs kerek! Ony Jeltoqsan men Jańaózennen bastaý qajet! Toılap, masaırap júrip katarsıs jasalmaıdy! Jáne de osy mereıtoı aldynda 25 jyldyq tarıhmyz týraly aıtyp jatqan áńgimede dańǵaza men toıshyldyq basym. Ótken jolǵa baıypty, obektıvti ári synı kózqaras az. Ol da durys emes.
- 25 jylda Qazaqsan syrtqy jáne ishki saıasatyn durys júrgize aldy ma?
- Kez kelgen memlekettiń Táýelsizdik alýy men odan keıin damýy dańǵyl jol emes, ol shyn máninde «tar jol, taıǵaq keshý» joly. Óıtkeni, óte-móte mańyzdy, oń ne keri áseri kóp jyldardan keıin ǵana seziletin sheshimder qabyldanady, ol jolda qatelikter de bolyp jatady. Sondyqtan da bizdiń shırek ǵasyrlyq jolymyzdyń óz «bárekeldileri» men óz «áttegena-aılary» bar. Birazyn joǵaryda atadym emes pe? Eń bastysy – Táýelsizdik taǵylymdaryn durys qabyldap, tıisti qorytyndy shyǵara bilýimiz kerek!
- Qazaqstandy endi 25 jyldan keıin qalaı kóresiz? Eldiń saıası ómirinde qandaı ózgerister oryn alýy múmkin?
- Bılikke qanshalyqty synshyl bolsam, men qazaq eliniń bolashaǵyna kelgende - asqan optımıspin! Iaǵnı, qazaq sekildi asa bilimdi, talantty, eńbekqor jáne álemdegi jańalyqtardy boıyna sińirgish ulttyń keleshegi jarqyn dep sanaımyn. «Kósh júre túzeledi». Zaman da, qoǵam da ózgeretinine men kámil senemin! Sondyqtan da bolashaqta biz órkenıetti, ekonomıkasy myqty damyǵan, áleýmettik saıasaty meılinshe ádiletti qoǵamda ómir súretinimizge senemin! Jáne de ondaı ahýal 25 jyldan keıin emes, odan anaǵurlym erte ornaıtynyn men bilemin!
Suhbattasqan: Ásem Álmuhanbet
