Qazaqstan úkimetiniń bıyl shildeniń 8-i kúni qabyldaǵan 783-qaýlysy birneshe aı buryn – 2014 jyly naýryzdyń 20-sy qabyldanǵan «Oralmandardy qonystandyrý úshin óńirlerdi aıqyndaý týraly» dep atalatyn 248-qaýlysyna ózgerister engizgen edi.
Naýryzdyń 20-sy kúngi qaýlyda oralmandardy qabyldaıtyn jeti oblys qana (Aqmola, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan) atalǵan, al shildeniń 8-indegi qaýly ol tizimge eldegi 14 oblysty túgel qosqan.
Qazaqstannyń eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine qarasty kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aslan Qarjaýbaev Azattyqqa bergen suhbatynda jańa qaýlynyń basqa da erekshelikterin túsindirdi.
- «Oralmandardy qonystandyrý úshin óńirlerdi aıqyndaý týraly» naýryzdyń 20-synda qabyldanǵan qaýlyny ózgertýge ne sebep boldy?
- Bul qaýly kóshi-qon salasy boıynsha jańadan jasalǵan tujyrymdama boıynsha qabyldandy. Bul tujyrymdama sáýir aıynda úkimet janyndaǵy zań jobalary týraly komısıada da qoldaý taýyp, qazir birneshe zańǵa ózgerister engizý boıynsha jumys jasalyp jatyr.
Jańa tujyrymdamaǵa baılanysty elge keletin oralmandar qaı óńirge ornalasatynyn ózderi sheshetin bolady. 2013 jyldyń sońynda qabyldanǵan «Kóshi-qon týraly» zańǵa sáıkes úkimet aıqyndaǵan óńirlerge barǵan oralmandar ǵana óziniń qarjylyq qabiletin dáleldemeı-aq turaqty turýǵa ruqsat ala alatyn, sodan keıin oralman mártebesin alatyn. Al jańa tujyrymdamaǵa sáıkes shet elden oralǵan qazaqtar qaı óńirge kelgenine qaramastan, qarjylaı qabilettiligin dáleldemeı-aq turaqty turýǵa ruqsat alyp, oralman mártebesin alýyna bolady.
- Birneshe zańǵa ózgerister enedi dedińiz, ol qandaı zańdar?
- «Kóshi-qon máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» dep atalatyn zań qabyldanady. Iaǵnı osy zań arqyly bes-alty zańǵa ózgeris engiziledi. Onyń ishinde kóshi-qon, jumyspen qamtý, azamattyq alý máselelerine qatysty zańdar bar.
- Olardyń qatarynda oralmandardyń azamattyq alý merzimine baılanysty ózgeris bar ma?
- Qazirgi zań boıynsha oralmandardyń tek tórt jyldan keıin ǵana azamattyq alýǵa qujat tapsyrýǵa quqyǵy bar. Zańdarǵa ózgeris engizilgennen keıin shetelden kelgen etnıkalyq qazaqtar Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat alǵan soń birden azamattyq alýǵa qujat tapsyra alady.
Turaqty turý úshin ruqsat alýǵa shamamen úsh aıdaı ýaqyt ketedi. Sodan keıin azamattyq alý jeńildetilgen tártip boıynsha úsh aıdyń ishinde beriledi. Sonda oralmandar bas-aıaǵy alty aıdyń ishinde Qazaqstan azamattyǵyn ala alady.
- Úkimettiń alǵashqy qaýlysynda oralmandardy qabyldaıtyn jeti oblys qana belgilenip, sol óńirlerge qonystanǵan oralmandarǵa arnaıy jaǵdaı jasalatyny aıtylǵan edi. Al jańa qaýlyda 14 oblys túgel kórsetilgen. Áýelgi qaýlyda jazylǵan «arnaıy jaǵdaı» endi barlyq oblystarda da jasala ma?
- Aldyńǵy qaýly boıynsha jeti oblysty aıqyndaǵan kezde oralmandardyń basym kópshiligi halyq tyǵyz ornalasqan ońtústik aımaqtarǵa shoǵyrlanatyny, ol jerlerde áleýmettik máselesin sheshý qıyndaıtyny eskerilgen bolatyn. Sońǵy qaýlyda da ony esepke aldyq. Sondyqtan oralmandar qonystanatyn jerdi aıqyndaý týraly úkimet mindeti sol qalpynda qala beredi. Iaǵnı úkimet oralmandarǵa arnaıy jaǵdaı jasaıtyn óńirlerdi belgileıdi. Jańa zań qabyldanǵannan keıin qaısy oblystar ekeni naqtylanady. Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge kelgen oralmandardyń jol shyǵyny óteledi jáne olar qyzmettik baspanamen qamtamasyz etiledi.
Eger oralman úkimet aıqyndamaǵan basqa óńirge baryp, bir jyldyń ishinde oılanyp, qaıtadan úkimet aıqyndaǵan óńirge barsa, joǵaryda atalǵan kómekterdiń barlyǵyn ol da ala alady.
Jańa qaýly boıynsha oralmandarǵa Qazaqstannyń qaı óńirine baramyn dese de quqyq berip otyrmyz.
Qazirgi kezde yntalandyrý tetikteri bolmaı qaldy ǵoı. Endi osyndaı yntalandyrýdan keıin syrttaǵy etnıkalyq qazaqtardyń Qazaqstanǵa oralýy jyldamdaıtyn bolar degen úmittenemiz.
- Suqbatyńyzǵa raqmet!
Asylhan Mamashuly
azattyq.org
