Túrkıa qazaqtary qory 2014 jyly, 28-31 shilde kúnderi Ystambulda uıymdastyrǵan kishi qazaq quryltaıy jumysyn tabyspen aıaqtady. Quryltaı aıasynda úsh kún oraza aıtyna dóp kelgen jáne Túrkıada resmı demalys bolǵan 28-30 shilde kúnderi 8 fýtbol komandasy “Er Jánibek Batyr” dostyq jáne baýyrlastyq dodasy úshin saıysty. Saıysta Gúneshli Qazaqkent aýylynyń komandasy jeńiske jetti.
Quryltaıdyń sońǵy kúni, ıaǵnı 31 shilde kúni tańerteń Basmınıstr Adnan Menderes pen Prezıdent Turǵyt Ózaldyń kesenelerine baryp Quran oqylyp duǵa isteldi jáne túrik halqyna qazaq halqynyń alǵys sezimderi atap ótildi. Óıtkeni 1952 jyly, 13 naýryz kúni basmınıstr Adnan Menderes basqarǵan Túrkıanyń mınıstrler kabınetiniń qaýlysymen búgingi qazaqtardyń atalary Túrkıaǵa qabyldanǵan edi. 1991 jyly, 16 jeltoqsan kúni bolsa, Prezıdent Turǵyt Ózaldyń jetekshiligindegi Túrkıa Qazaqstannyń táýelsizdigin eki saǵattaı qysqa ýaqytta tanyǵan edi.
Tústen keıin “Túrkıa qazaqtarynyń keshegisi, búgingisi, erteńgisi jáne atameken Qazaqstanmen baılanystary" taqyrybynda quryltaı jınalysy ótkizildi. Oǵan Qazaqstan, Qytaı, Túrkıa jáne Eýropa elderinen kelgen qazaq qoǵam bastyqtary, ǵalymdar, jýrnalıster men basqa da kásip ıeleri qatysty.
Keshkisin “Er Jánibek Batyr” dodasyn tapsyrý rásimi jáne konserttik baǵdarlamamen quryltaı jumysy aıaqtaldy. Quryltaı jumysy barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń “quryltaı toılaý emes, oılaý” sózine saı quryltaıǵa qatysýshylar Túrkıa qazaqtary jáne Qazaqstan týraly oılaryn atap ótti.
Quryltaıda Túrkıa qazaqtarynyń kelesheginiń jarqyn ekendigine basa kórsetildi. Óıtkeni olar turǵan Túrkıa eli sońǵy jyldary ekonomıkalyq turǵydan qarqyndy ósip álemniń alǵashqy 16 ekonomıkasy bolyp otyr. Baýyrlas túrik eli qazaqtarǵa jyly shyraımen qarap otyr. Ekinshiden atameken Qazaqstan da Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıası is-sharalarynyń arqasynda damyp Ortalyq Azıanyń jaryq juldyzy ataǵyna ıe bolyp otyr. Aıryqsha, Túrkıa qazaqtary retinde quryltaı delegattary Qazaqstanǵa tek alǵystaryn aıtatyndaryn atap ótti. Eń bastysy, Qazaqstan búkil qazaqtardyń biregeı otany, tarıhı mekeni jáne shetel qazaqtaryna ár qashan qoldaý kórsetip qamqorshylyq jasap keledi. Túrkıa qazaqtary Qazaqstanmen arqalanady. Ózinde kúsh sezinedi. Sondyqtan osyndaı eki kúshti memlekettiń qamqorshylyǵyndaǵy Túrkıalyq qazaqtar úshin materıaldyq turǵydan eshqandaı alańdaýshylyqqa oryn joq.
Biraq quryltaı delegattary olardyń ulttyq bolmystaryna kelgende alańdaýshylyq bildirdi. Óıtkeni Túrkıa qazaqtarynyń ásirese jas óspirimderi ana tilinen jurdaı bolyp ósip keledi. Osy turǵyda naqty is-sharalar kórýdiń qajettiligi atalyp ótildi.
Quryltaı jınalysynda mynadaı usynys pikirler aıtyldy:
1. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy joldaýynda óte mańyzdy máseleler kóterildi. Ásirese “máńgilik el” ıdeıasy Túrkıa qazaqtaryn eleń etkizip otyr. Quryltaıǵa qatysýshylar bul ıdeıany tolyq qoldady jáne ony iske asyrýǵa atsalysýdyń barsha qazaqtyń birinshi maqsaty bolý kerektigin atap ótti.
2. Túrkıa qazaqtarynyń urpaqtarynyń ulttyq bolmystaryn saqtaý úshin Qazaqstan úkimetiniń naqty sharalar kórýi asa qajet. Atap aıtqanda Túrkıada ana tildi úıretetin muǵalimder jiberý, kýrstar ashý, eń bastysy mektep oqýshylaryn jáne jastardy Qazaqstanǵa qysqa ýaqyttyq ta bolsa saıahattaý múmkinshilikteri týǵyzyp atamekenmen jáne ondaǵy qurby qurdastarymen tanysyp aralasýyna jaǵdaı týǵyzý mańyzdy. Sonymen qatar Túrkıalyq qazaqtardyń ana tilde gazet – jýrnal shyǵarýlaryna jan jaqty qoldaý kórsetilse paıdaly bolar edi.
3. Álsiz dıasporanyń Qazaqstanǵa paıdasyn tıgize almasy anyq. Dıasporany kúsheıtip olardyń qataryndaǵy ozyq oıly da bilimdi adamdardy kóbeıtý barysynda álemniń úzdik ýnıversıtetterinde Qazaqstandyqtardyń bilim alýy týraly “Bolashaq baǵdarlamasyna” Túrkıa jáne ózge shetel qazaqtarynyń da jastaryna kvota bólinse.
4. Túrkıa qazaqtarynyń atamekenmen baılanystaryn nyǵaıtý asa mańyzdy. Óıtkeni atamekenin jaqsy tanyp bilmegen dıasporanyń otanshyl bola almaıtyny aqıqat. Sondyqtan olardy naýryz merekesi, Astana kúni, Almaty qala kúni, táýelsizdik kúni syndy merekelik jıyndarǵa shaqyryp elmen aralasýlaryn qamtamasyz etý paıdaly bolar edi.
5. Túrkıa qazaqtarynyń biryńǵaı qazaq turatyn bir-aq aýyly bar. Ol Nıgde qalasyndaǵy Altaı qazaq aýyly. Biraq aýyl keıbir sebepter quldyrap tur. Osy qazaq aýylynyń basshylyǵy aýyldy saqtaý jáne kórkeıtý úshin Qazaqstan úkimetinen járdem kútedi.
6. Dúnıejúzi qazaq quryltaılary shetel qazaqtarynyń atamekenmen baılanystarynda mańyzdy rol atqarýda. Sondaı-aq ol atamekende ózge elderde turatyn qandastarymen tanysýyna da múmkinshilik berýde. Sondyqtan dúnıejúzi qazaqtary quryltaılaryn júıeli túrde ótkizý oryndy.
7. Kishi quryltaılarda qaısy bir eldegi qazaqtardyń ózara bas qosyp yntymaqtastarynyń nyǵaıýy, ulttyq sana-seziminiń kúsheıýi, atameken jáne basqa elderden keletin zıaly qaýym, ónerpaz jáne basqa kásip ıelerimen tanysýlaryna múmkindik berýde. Bul quryltaılardyń jyl saıyn bolyp turýy qajet. Biraq, ókinishke oraı, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2011 Astana quryltaıynda aıtqan “kishi quryltaılarǵa Samuryq-Qazyna ál aýqat qory demeýshilik jasaýy” týraly tapsyrmasy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tarapynan tolyq oryndalmaı kele jatyr. Sondyqtan kishi quryltaıdy ótkizetin mádenı ortalyqtardyń demeýshilik týraly Samuryq-Qazyna ál aýqat qorymen tikeleı baılanysýy oryndy bolmaq.
8. Túrkıa qazaqtary Elbasy Nursultan Nazarbaevqa mynadaı ótinishterin bildirgisi keledi.
a. Túrkıa jáne ózge shetel qazaqtary týraly Qazaqstandaǵy súıispenshilik pen yntymaqtastyqty kúsheıtý barysynda úgit-nasıhat sharalaryna kóbirek mańyz berilse eken. Óıtkeni, shetel qazaqtaryna nemese Qazaqstanǵa kóshi-qonmen oralǵan qazaqtarǵa zań júzinde nemese sizdiń tapsyrmalaryńyz, buıryqtaryńyzben qoldaý bolǵanmen, keıde jaýapty qyzmetkerlerdiń olardy tolyq oryndaýda selqostyq tanytqan ýaqıǵalary baıqalady. Munyń bir sebebiniń shetel qazaqtary týraly málimetterdiń azdyǵy nemese jańsaq pikirler bolýy ábden yqtımal. Sondyqtan Qazaqstanda shetel qazaqtaryna degen ystyq yqylastyń, súıispenshiliktiń kóbeıýine septigin tıgizetin olardyń tarıhy men mádenıetin tanytatyn is-sharalarǵa kóbirek oryn berilse eken.
b. Qazaq halqynyń úshten bir bólegin quraıtyn dıaspora qazaqtarynyń Qazaqstan memleketiniń táýelsizdigin baıandy etýge jáne sizdiń “máńgilik el” ıdeıańyzdy iske asyrýǵa atsalysýdy ózine abyroı sanaıtyny sózsiz. Olardyń osy uly maqsat jolyndaǵy is-qımyldaryn bir arnaǵa túsirip qoldaý barysynda bir dıaspora mınıstrligi qurylsa nur ústine nur bolar edi.
c. Túrkıa qazaqtary atamekende jaryq kórgen kitap, gazet jáne jýrnaldarǵa zárý. Biraq kırıl áripterin bilmegendikten oqı almaýda. Sondyqtan Qazaqstannyń latyn álipbıine ótý jaıyndaǵy sizdiń sheshimińizdi qýanyshpen qarsy alyp otyr. Osy sheshimińizdiń tez arada iske asýyn qalaıdy.
d. Túrkıa qazaqtarynyń bıylǵy quryltaıy oraza aıtqa dóp keldi. Túrkıada jáne basqa musylman elderinde oraza aıtta úsh kún resmı demalys beriledi. Qazaqstanda da osy meıram kúnderi demalys bolsa eken degen tilegin atap ótedi.
Quryltaı jınalysyna Túrkıa qazaqtary qory tóraǵasy Fazyl Toply, Mustafa Shoqaı Fransýz-Qazaq Dostyq Qoǵamynyń tóraǵasy Iashar Dinish, Qoná qalasy qazaq qoǵamy tóraǵasy Abdýahap Qylysh, Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń profesory, t.ǵ.d. Ábdiýaqap Qara, Qazanat jýrnaly basredaktorynyń orynbasary Dáýren Muqanov, jýrnalıs Ámirbolat Qusaıynuly, Múnhen qazaq qoǵamynyń burynǵy tóraǵasy Álıhan Janaltaı, Vena qalasy qazaq qoǵamynyń burynǵy tóraǵasy Ákber Qyran, Nıgde qalasy Altaı qazaq aýylynyń ákimi Abaı Orhun, Gúneshli qazaq kent aýylynan kásipkerler Múbarek Chalyshkan, Razaq Elshi, Úrimshi qalasynan dáriger Hadısha Qusaıynqyzy, Keln qalasynan aqsaqal Islam Zengın jáne basqa da azamattar qatysty.
“Qamshy” silteıdi
