2017 jyl bılik basyndaǵy shendilerdiń tutqynǵa alynýy men konstıtýsıalyq reformadan bastaldy. Bul jaıynda Nursultan Nazarbaevtyń jıeni Aısultan Nazarbaev elimizde «halyq jaýlary» bar dep málimdedi. Qazaqstanda ne bolyp jatyr? Bul jaıynda lenta.ru habarlaıdy, maqalanyń qazaqsha nusqasyn «Qamshy» portaly oqyrman nazaryna usynady.
NKVD demokrattary
2016 jyldyń sońy men jańa jyldyń bastapqy kezeńinde Prezıdent ákimshiliginiń basshysy Baǵlan Maılybaev, ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev, Memlekettiń biryńǵaı zeınetaqy jınaqtaý qorynyń dırektory Rýslan Erdenaev syndy shendiler qyzmetterinen ketip, keıinnen tutqynǵa alyndy. Sonymen qatar Ulttyq Qaýipsizdik Komıtetiniń eks-tóraǵasy Nartaı Dútbaev ta mundaı jazaǵa ilikti.
Tutqynǵa alynǵan sheneýnikterge túrli qylmys istedi degen aıyp taǵylyp otyr. Prezıdent ákimshiligi men UQK basshylary memlekettik qupıany ashty dep aıyptalýda. Kimge jáne naqty qandaı qupıany olar jarıa etti? Saıası ekspertterdiń anyqtaýynsha, Maılybaev isinde eń basty kúdikti – Reseı Federasıasy jáne de Prezıdent ákimshiliginde «Kremlge qyzmet etetin adamdar» jumys isteıdi eken. Al, UQK burynǵy basshysy Dútbaev qashqyn olıgarh Muhtar Ábilázovpen baılanysyp, qarym-qatynas ornatpaq boldy degen kúdikpen ustaldy. Ekonomıka mınıstri men BZJQ basshysy aqsha jymqyrdy degen aıyppen úı qamaǵynda otyr.
Jańa jyl qarsańynda tutqynǵa alýshylar jaıynda Nursultan Nazarbaevtyń jıeni Aısultan Nazarbaev ta óz pikirin bildirdi. Facebook áleýmettik jelisinde jazylǵan posty «Ortalyq Komıtette dushpandar júr» degen maǵynada jazylǵan. «Eshbir jerde «halyq jaýy» degen sóz qoldanylmaıdy, ol eskirip qalǵan, alaıda bul sózdi bılik basynda otyryp urlyq jasaǵan shendilerge qaratyp aıtý óte oryndy», - dep málimdedi elbasynyń jıeni.
Naqty esimderin de atap kórsetti. Prezıdenttiń jıeni Ulttyq bank tóraǵasy Danıar Aqyshev pen Prezıdent ákimshiliginiń basshysy Ádilbek Jaqsybaevqa úlken kúdikpen qaraıdy. Onyń aıtýynsha, kóshede júrgen adamdardyń basym kópshiligi vıse-premer Imanǵalı Tasmaǵanbetov, kásipker jáne Respýblıka qaýipsizdiginiń eks-hatshysy Bolat Ótemuratov syndy shendiler «halyqtan urlap jep júrgender» dep aıtady. «2000 jyldary Ótemuratov NKVD-ny qalaı basqarǵan?» Dál osylaı elimizdegi demokratızasıa jónindegi Ulttyq Komıtetti kekesinmen ataıdy eken.
Sonymen qatar, kishi Nazarbaev UQK basshysy Kárim Másimov «prezıdenttiń aınalasyn korrýpsıonerlerden tazartady» deıdi. «Mundaı qıyn jumysty Másimov Qazaqstan prezıdentiniń aınalasy tolyq tazaryp bolmaıynsha jalǵastyra bermek», - dep jazady ol.
Áleýmettik jelilerde 1937 jylǵy jaǵdaı men «Ejov batyrdyń» erligin aıtyp jatyr. Árıne, respýblıka basynda otyrǵan barlyq shendiler bir kezdegi komsomoldar, al memlekettiń ózi – 1936 jyly qurylǵan QazAKSR-niń murasy. Sonymen bul qalaı bolǵany?
Mınıstrlerdiń túrmedegi keńsesi
2000-2010 jyldar aralyǵynda qylmystyq tergeýge alynǵan shendilerdiń qarasy kóp: elimizdegi bılik basynda otyrǵan Serik Ahmetov pen Ákejan Qajegeldın, İİM men UQK tóraǵalary men olardyń orynbasarlary, túrli agenttikter, memlekettik kompanıalar, qala men aımaq basshylary – barlyǵy 30 adam. Qazaqstandyq tilshiler «túrmede tolyqqandy jabdyqtalyp mınıstrlerge arnalǵan bir keńse ashyp qoıýǵa bolady» dep ázildeıdi.
Qazaqstandyq saıasatker Danıar Áshimbaevtyń pikirinshe, sheneýnikterdiń basym kópshiliginiń tutqynǵa alynýynyń sebebi – «bılik basyndaǵylar óz qyzmetterin asyra paıdalanyp, elimizdiń ekonomıkasyn aqsha jymqyrýdyń kózine aınaldyrǵan, al ákimshilikte para alýdy – mindetti quqyǵy sanaǵan.»
«2016 jyldyń sońynan bastalǵan shendilerdiń qamaýǵa alynýyna qatysty eki jaqty pikir qalyptastyrýǵa bolady. Birinshisi – memlekettik qarjynyń qaıda, qalaı jumsalǵanyn qatań baqylaýǵa alý; ekinshisi – elimizde bılikke talastyń bastalǵany. Elbasy «Muragerlik» operasıasy bastalǵandyǵynnan habar bergen joq, alaıda olıgarh qaýymy basshylarynyń arasynda ózara tolqýlar bastalyp ketti», - dep málimdedi ekspert.
Qazaqstannyń sońǵy úmiti
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń ár aýmaǵynda halyq arasynda tolqýlar bastalǵan, 2011 jyly Jańaózen qalasynda bolǵan oqıǵa – eń iri bas kóterýlerdiń biri. 2016 jyly bolǵan kóterilistiń sebebi – shet el azamattaryna Qazaq jerin jalǵa alýlaryna múmkindik berýi. Alaıda, kópshiliktiń aıtýynsha, jer máselesi – ár oblystyń turǵyndary ekonomıkanyń quldyraýyna óz narazylyqtaryn bildire bastaǵannan soń týyndaǵan formaldy syltaý. 2015 jyldyń sońyna qaraı ulttyq valútamyz devalvasıaǵa ushyrap, naryqtaǵy baǵa birden kóterilip ketken bolatyn. Aqpan aıynda Bloomberg agenttigi Qazaqstandy ekonomıkasy quldyraǵan 10 eldiń qataryna qosty.
Bul jaǵdaıda Nazarbaev daýly normalarǵa maratorıı jarıalaýǵa, sonymen qatar mınıstrler keńsesinde tolyqqandy júrgizilmegen jumystarǵa qatysty túsinik berýge májbúr boldy.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń batys aımaǵynda ekstremıstik top ókilderi ylań týǵyzyp, elimizdegi tynyshtyqty buzǵany barshamyzǵa málim. Aqtóbe qalasynda bolǵan aýqymdy terrakt bolǵanyna qaraǵanda, olarǵa qarsy kúres júrgizý isin bıliktegiler durys oryndaı almaı jatyr.
2017 jyly Qazaqstannyń taǵdyryna qatysty bıliktegilerdiń boljamy optımızmge toly, alaıda ekonomıser jalpy ishki ónimniń qarqyndy ósetinine senimdi. Biraq, eger Kaspıı teńizindegi Qashaǵan tolyqqandy durys jumys atqaratyn bolsa ǵana... Iaǵnı Qazaqstannyń sońǵy úmiti – Qashaǵan jobasy.
«Ekinshi Nazarbaev bolmaıdy»
Elimizde osyndaı jaǵdaılar oryn alyp jatqanyna qaramastan 2017 jyldyń basynan Astana qalasynda konstıtýsıalyq reformany bastap ketti. Bılik basynda otyrǵan sheneýnikterdiń qyzmetterin aýystyryp, sheneýnikterdiń jańa tolqyny keletini birneshe kún buryn málim bolǵan. 2012 jyldyń ózinde-aq Elbasynyń keńesshisi Ermuhamet Ertisbaev atalmysh reformanyń mánin reseılik jýrnalıserge túsindirgen bolatyn. «Ekinshi Nazarbaev bolmaıdy», - dep, óte kórkem túrde málimdeme jasaǵan bolatyn. «Kim bolsa da, elimizdiń kelesi prezıdenti qazirgi elbasymyz sekildi úlken bılik pen quzirettilikke ıe bola almaıdy. Ol kezde parlament bıligi men statýsy lezde ósedi», - dep habarlady Ermuhamet Ertisbaev.
Jappaı tutqynǵa alý, konstıtýsıalyq reforma jáne tazalaý prosesinen bir nárseni ańǵarýǵa bolady: Astana qalasynda bılikti jańa qolǵa tapsyrýǵa daıyndyq júrip jatyr. Uzaq jyldar boıy memleket bıligi saıası jáne áleýmettik turaqtylyqty úlken jetistik dep atap júrdi – respýblıka ishki jáne syrtqy saıasatta da bolashaǵy jarqyn memleket obrazynan shyǵa almady. Alaıda, endi turaqtylyqtyń merzimi bitti, eń basty jetistikke jetý isi toqtatyldy – memleket jańa kezeńge ótý ústinde. «Orta Azıalyq Sıngapýr» jobasy bastalǵanyna qaraǵanda, Ertisbaevtyń aıtýyndaǵy «Azıadaǵy naǵyz eýropalanǵan memleket» jobasy endi jabyq. «Halyq jaýy» men korrýpsıonerlerden tazartý jumysy arqyly bastalǵan postsovettik respýblıka bılik apparatyndaǵylar jańa arnaǵa burylýda. NKVD jaıly «demokratızasıalaý komısıasy» syndy 10 jyl buryn aıtylǵan postmodernıstik ázil búgingi tańda shyndyqqa aınalyp bara jatyr.
Avtory: Alekseı Sanın
Aýdarǵan: Nazerke Labıhan
