Ahmet Baıtursynulynyń mýzeı-úıi týraly «Qamshy» portaly másele kótergennen keıin, Imanǵalı Nurǵalıuly Baıtursynuly mýzeıiniń tynys tirshiligimen tanysyp ketken edi. Kóp ótpeı, 1 aqpan kúni Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń tóraǵalyǵymen Alashorda qozǵalysynyń qurylǵanyna 100 jyl tolýyna oraı, Alash zıalylarynyń shyǵarmashylyq muralaryn zerdeleý jáne ony jandandyrý máseleleri boıynsha keńes ótken bolatyn.
Jıynda sol kezdegi vıse-premer elimizdegi Alashtanýshy tarıhshylar men ádebıetshiler, otandyq kıno jáne televızıa salasynyń mamandarymen birlese otyryp, tyń bastamalardy – táýelsizdik tanym kózimen kitap shyǵarý, kıno túsirý máselesin qolǵa alý qajettigine toqtalǵan edi.
Osyǵan oraı, «Qamshy» tilshisi Baıtursynulynyń ǵana emes, Alash Arystarynyń ómirin kórsetetin fılm túsirgeli jatqan shyǵarmashylyq ujymmen suhbattasyp qaıtty. Aıta ketetin bolsaq, fılmge rejıserlik etetin Ardaq Tóleýbaı – tájirıbeli rejıser. Satybaldy Narymbetovten sabaq alǵan. Ol shyǵarmashylyq jumystaryn derekti fılmder túsirýmen bastaǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetov haqynda «Qazaqqa qymbat esim», Elbasynyń mekteptegi balalyq shaǵy týraly, «Táńirdiń syıy» jáne EXPO-2017 kórmesine qarsy Qazaq eliniń áskerı qurylymy, qalyptasýy jáne damýy degen taqyrypqa arnalǵan «Bes qarý» 3 bólimdi derekti kórkem fılm túsirgen.
***
«Qamshy» tilshisi áýelgi suraqty fılmdi túsiretin «Ult bolmysy» Production» kompanıasynyń dırektoryna qoıdy.
***
Tasmaǵambetovtiń tapsyrmasymen fılm túsirgeli jatyrmyz
Gúljanar Amantaıqyzy, «Ult bolmysy» jýrnalynyń bas redaktory, «Ult bolmysy Production» kompanıasynyń dırektory:
«Bul ıdeıa kópten kókeıimizde júr edi. Ideıa avtorlarynyń biri – belgili qoǵam qaıratkeri, Májilis depýtaty, Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Baqytbek Smaǵululy. Ol kisi «Qazaqstan Respýblıkasy Alash Orda avtonomıasynyń zańdy jalǵasy. Al, qazirgi prezıdenttiń «Máńgilik el» ıdeıasyn alyp qarasa, ol da Alashtyń muraty» edi degen oıdy aıtyp, Alashtyń toıy toılaný qajetin aıtatyn.
«Alash Orda» memleketiniń júz jyldyǵynda ne isteımiz? Qalaı toılaımyz?» degenge jýrnalıs retinde óz oılarym da bolǵan. Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń dırektory Raıhan Sahybekqyzy «bıylǵy jyl Alash murasy nasıhattalyp, urpaq jadyna jazylatyn jyl» deıtin. Qazaq tildi BAQ-tyń aldy bolyp Sizder de aldymen másele kóterip, arnaýly sharalar uıymdastyryp jatyrsyzdar. Qabysa kelgen ıdeıamyz Tasmaǵambetov Alashtyń ǵasyr toıyn memlekettik deńgeıde toılaý týraly bastama kótergende iske qosyldy.
«Alash Arystarynyń jolymen» atty derekti-kórkem fılm
Mereıli data 2017 jyl kirgennen keıin, oılarymyz maqsatqa aınaldy. Jastardyń suranysyn dál qanaǵattandyratyn, aqsap turǵan kınomatografıa salasyna da úlesimiz bolatyndaı fılm túsirýdi oıladyq. Osyǵan oraı, tolymdy, jan-jaqty derektermen qamtylǵan «Alash Arystarynyń jolymen» atty derekti-kórkem fılm túsirýdi qolǵa alyp jatyrmyz. Onda Alash ıntellıgensıasynyń atqarǵan qyzmeti men kúres joly tolyq qamtylady. Naqty derektemelermen kórsetiledi.
Imanǵalı Nurǵalıuly kelgende(27 qańtarda ol kezdegi Úkimet basshysynyń orynbasary Tasmaǵambetov Almatydaǵy Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıinde boldy. – red.) biz arnaıy hat jazyp, daıyn sınopsısimizdi, fılm senarıiniń sulbasyn usyndyq, ıdeıamyzdy aıttyq. Ol kisi birden qoldap Mádenıet mınıstriligine tapsyrma berdi.
Álıhan Bókeıhan Alash ıntellıgensıasynyń saıası kósemi bosa, Ahmet Baıtursynuly Alashtyń bas ıdeology. Bul bizdiń ǵana sózimiz emes, tarıhshylar baıaǵydan aıtyp júrgen sóz.
Imanǵalı Tasmaǵambetov tapsyrmasynda derekti fılmde «Baıtursynov negizge alynsyn!» degen bolatyn. Ahmet Baıtursynuly mýzeıimen 5 jyldan beri tyǵyz jumys isteıtindikten, Baıtursynulynyń shyǵarmalaryn, eńbek jolyn keńinen paıdalanyp fılm túsirmekpiz.
Jobanyń avtorlary joǵaryda aıtyp ketkenimdeı Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵululy, Ahań mýzeıiniń dırektory Raıhan Imahanbet jáne ózim. Rejıser Ardaq Tóleýbaımen aqyldasyp, fılmniń jobasyn jasap, júıesine túsirip qoıdyq. Qazirgi kezde túsirilimge deıingi daıyndyq jumystary júrip jatyr. Úkimetten arnaıy tapsyrma da berilgen. Bólgen qarjyny kútip otyrmyz.
***
«Qamshy» tilshisi rejıser Ardaq Tóleýbaıǵa shyǵarmashylyq joly týraly jáne kezekti fılmge daıyndyǵyn surady.
***
Alash Arystary týraly fılm Ahmet Baıtursynulynyń týǵan kúni qarsańynda halyqqa usynylady
Ardaq Tóleýbaı, Rejıser:
Buǵan deıingi shyǵarmashylyǵym týraly aıtar bolsam, «Bes qarýdy» byltyr bastap túsirgenbiz. 3 bólimdi «Bes qarý» dep atalatyn tolyq metrajdy fılmniń Qazir montaj jumystary júrip jatyr. EXPO-2017 kórmesine qarsy bitiremiz dep josparlap otyrmyz. Buǵan deıin «Qazaqqa qymbat esim» túsirildi. Ony túsirgen kezde men Máskeýge baryp marshal Iazovpen kezdestim. Saǵadat Qojahmetuly týraly kóptegen derekter berip edi. Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstrligin asa qıyn kezeńde basqarýy myqty saıasat edi. Telearnalardan qysqartylyp kórsetildi. «Táńirdiń syıy» prezıdent Nursultan Ábishulynyń mekteptegi shaǵy. Synyptastarynyń tapsyrmasymen, estelikterimen túsirdik. Bala Nursultan qandaı oqýshy edi, qandaı jigit edi, sol týraly boldy.
Ótken kúzde Cinema 2.8 production-men «Bir sen úshin» dep atalatyn tolyqmetrajdy kórkem fılm túsirdik. Qazirgi tańdaǵy aktýaldy máselelerdi kótergen melodramalyq fılm kóktemde kınoteatrlardan kórsetiletin bolady.
Qazirgi tańda Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń ómir jolyna negizdelgen «Alash Arystarynyń jolymen» atty fılmge daıyndyq júrgizip jatyrmyz. Senarıdiń jazylý barysynda, tarıhı muraǵattyq derekterdi indete zertteý kerektigin uǵyndyq. Ia, keńesshiler bar, olarmen únemi aqyldasyp, tarıhı derekti jiti ashý maqsatynda pikirlerine den qoıamyz. Bul fılm kóp serıaly bolady dep otyrmyz. Nege deseńiz bárimizdiń sanamyzda «Alash arystary» týraly «1917 jyly Alash avtonomıasyn qurylyp, kóp uzamaı taratyldy. Al, 1931 jáne 1937 jyldary jappaı repressıadan atyldy» deıtin jalpylama uǵym bar. Osyny tereńdete ári jan-jaqty kórsetý úshin 8 serıaly etip túsirýdi qolǵa alyp otyrmyz. Alashtyń árbir zıalysyna júzdegen serıaly fılm túsirýge bolady. Óıtkeni, tarıhı tulǵalarymyzdyń qaıratkerligi baǵa jetpes, eńbegi ushan-teńiz boldy. Mysaly, sol kezdegi «Qazaq gazetiniń» qıyn-qystaý zamanda 5 jyl ómir súrýi teńdessiz erlik deýge bolady. Ahmet Baıtursynulynyń eńbekshi buqaranyń kósemi Lenın, sońyra Stalınniń qabyldaýynda bolýy sıaqty tarıhı kezeńderdi kórkem obrazben, anyq beınelep, ashyp kórsetýdi qolǵa alyp otyrmyz.
Alash Arystary týraly bul fılmde orys bıligi tarapynan qandaı qysym bolǵanyn barynsha ashyp kórsetiledi
Fılmniń túsirilimi 1 sáýirde bastalady. Bári sátti bolyp jatsa, 5 qyrkúıek Ahmet Baıtursynulynyń týǵan kúni qarsańynda nemese Alash arystary Ahmet, Júsipbek, Maǵjandardy resmı aqtaǵan 4 qarasha kúni halyqqa usynamyz degen nıettemiz. Úkimet tarapynyń qoldaýymen Ahmet Baıtursynuly mýzeıi alashtanýshylarmen birlesken «Alash qozǵalysy jáne Táýelsiz Qazaqstan qundylyqtary» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıa ótkizýdi josparlap otyr.
Osyǵan deıin de Alashtyń júz jyldyǵy týraly taqyryptar qozǵalmady emes birneshe ret qozǵaldy. Jalpy, Alash tulǵalaryna arnalǵan derekti fılmder de jetkilikti. Alashtanýshy ǵalymdardyń suhbaty negizinde jyl saıyn jańa dúnıeler jaryqqa shyǵarylyp jatyr. Alash qaıratkerlerin jyl jyl ozǵan saıyn jańa qyrynan tanyp jatyrmyz. Biz erekshe dúnıe jasaımyz dep aıta almaımyz. Buǵan deıingi túsirilgen dúnıelerge tolyqtyrý, ári kórkem fılm úlgisinde shyǵarýdy qolǵa alyp otyrmyz. 100 jyl ótken Alash Ordanyń qurylýy men orys bıligi tarapynan qandaı qysymǵa ushyraǵanyn ashyp kórsetetin bolamyz.
***
Al, Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń dırektory Ahańnyń taǵylym mektebine memlekettik mártebeniń berilýi, respýblıkalyq búdjetten qarjylandyrý máselesi áli de ózekti ekenin aıtty.
***
Raıhan Imahanbet, Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń dırektory:
Ózderińizge BAQ arqyly málim, 1 aqpan kúni Astanada «Alash Ordanyń 100 jyldyǵyn» memlekettik deńgeıde atap ótý týraly Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń basqarýymen Úkimettik jıyn ótti. Arnaıy jıynǵa Ahmet Baıtursynuly mýzeıi tarapynan úsh adam shaqyryldy. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy qoǵamdyq qordyń tóraǵasy Baıtursynov Serik Samyratuly barý kerek edi. Sondaı-aq, mýzeıdiń alqa keńesiniń teńtóralqasy ári ǵylymı keńesshi Saǵadıev Kenjeǵalı Ábenuly jáne mýzeı jetekshisi retinde ózim bardym. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń jetekshi mamandary qoǵamdyq qordyń basshysy Serik Samyratulymen telefon arqyly sóıleskendikterin, barlyq jaıdan habardar ekenin aıtty. Biraq Úkimettik jıynǵa ol kisi kelmedi.
Arnaıy keńes barysynda Imanǵalı Nurǵalıulynyń ańdatý sózinen keıin kún tártibindegi qaralatyn negizgi másele – Ahmet Baıtursynuly mýzeıin memlekettik menshikke alyp, mártebesin respýblıkalyq deńgeıge kóterý, ǵalymnyń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarý jáne derekti fılm túsirý jóninde Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń anyqtamalyq málimdemesi men usynystaryn tyńdaýdan bastaldy. I.Nurǵalıuly mınıstrge osy máselelerdi sheshý boıynsha naqty tapsyrmalar berdi. Sondaı-aq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan mınıstrdiń orynbasary, Qarjy jáne Ulttyq ekonomıka, Syrtqy ister mınıstrlikteriniń ókilderi qatysyp, olar da óz oılaryn ortaǵa saldy.
Jıynda, Imanǵalı Nurǵalıuly aldymyzdaǵy jyldyń jeltoqsanynda ǵasyr tolatyn Alash avtonomıasy jáne qýǵyn-súrgin qurbandarynyń atylǵanyna 80 jyl, Ulaǵatty ustaz Ahmet Baıtursynulynyń 145 jyldyǵyna daıyndyqty jedel bastaýdyń qajettigin aıtty. Jıyn sońynda Mádenıet jáne sport mınıstrligine Ahmet Baıtursynuly shyǵarmashylyq murasynyń 10 tomdyǵy, tarıhı tulǵanyń qoǵamdyq jáne memlekettik qaıratkerligi, shyǵarmashylyq ǵumyrbaıanyna negizdelgen derekti fılmdi túsirý jóninde Arystanbek Muhamedıulyna jiti qadaǵalaýyn eskertti. Sol kúni atalǵan mınıstrliktiń Ákimshilik departamentiniń dırektory Dárjibaevtyń qabyldaýynda bolyp, on tomdyqty shyǵarýǵa qajetti qarjy talqylandy. Tomdyq shyǵarý máselesi oń sheshimin tapty desek te bolady, derekti fılm jóninde de mınıstrlik tarapynan qoldaýǵa kenelip kóńilimiz ósip qaldy.
Al eń ózekti másele – Ahmet Baıtursynuly mýzeıine memlekettik mártebe berip, ony respýblıkalyq búdjet tarapynan qarjylandyrý áli de shıelenisip tur. Úkimet tarapynan qandaı da bir kedergi joq, kerisinshe barlyq múmkindikterdi qarastyrylyp jatyr. Ahan mýzeıi quzyryna qaraıtyn Ahmet Baıtursynov atyndaǵy qoǵamdyq qordyń búgingi basshysy Serik Samyratuly mádenı muralarǵa tikeleı jaýapty Mádenıet jáne sport mınıstrligimen kelissózder júrgizýge peıilsizdik tanytyp otyr.
Ahmet Baıtursynulynyń taǵylym úıi retinde tanylǵan mýzeıi – qazaq halqynyń ıgiligi, memleketimizdiń maqtanyshy...
Ahmet Baıtursynuly memlekettik iri qaıratker, tarıhı tulǵa bolǵandyqtan, Raıhan Sahybekqyzynyń, bolmasa Serik Baıtursynovtyń jeke menshigi emes. Qazaq halqynyń ıgiligi, memleketimizdiń maqtanyshy. Qazaq jurty taıly-tuıaǵymen ǵalym reformatordyń alda kele jatqan 145 jyldyǵynan bólek, ult múddesine arymen qyzmet etken tarıhı tulǵanyń kózindeı bolǵan osynaý tarıhı mańyzy zor ǵımaratyn memlekettiń asyl qazynasy, rýhanı baılyǵy dep ulyqtasa qazaq úshin qurban bolǵan Ahań árýaǵy aldynda urpaqtyq paryzymyzdyń ótemi oryndalǵan bolar edi-aý.
Alash Arystaryn ulyqtaý máselesine keletin bolsaq, «Imanǵalı Nurǵalıulynyń Reseıge elshi bolyp taǵaıyndalýynan jumys turalap qalady» degen oıdan aýlaqpyn. Imekeń qazaqqa rýhanı serpin ákeletin tolǵaqty bastamany kóterip, mańyzdy tapsyrmany qajetti ókilettilikterge daıyndap ketti. Alash partıasyn, ult zıalylarynyń murasyn nasıhattaý – bir Imanǵalıdyń moınyna artylyp qoıylǵan júk emes qoı, bul bajaılaı bilgen janǵa «eńkeıgen káriden eńbektegen balaǵa deıin» Alash murasyn zerdeleý men el ıgiligine aınaldyrý, Alash muratyn búgingi táýelsizdigimizdiń tiregi dep uǵyný, babalar amanatyna adal bolý urpaqtyq paryzymyz. Ony óz dárejesinde atqarý barshamyzǵa, onyń ishinde el tizginin ustaǵandarǵa tipti úlken synaq! Al, Imanǵalı Nurǵalıulyna úkimet deńgeıinde óz tarapynan bastama kótere bilgeni úshin alǵysym sheksiz!
Imanǵalı Tasmaǵambetov apta tóńireginde «Alash Ordaǵa arnalatyn uly jıyndy» qalaı atap ótý kerektigin keńesý úshin qazaqtyń ıgi jaqsylaryn, onyń úshinde alashtanýshy ǵalymdardy jınap, jospar qurý kerektigin tapsyrǵan bolatyn. Mádenıet mınıstrliginen habar kútýdemiz. Alashtyń aqıyq uldarynyń tarıhı isterin óskeleń urpaqtyń jadynda qaldyrý maqsatynda búkil qazaq «áýp» dep jumyla jumys istese, úkimet qoldaý kórsetse, Elbasy jol nusqasa Alashtyń Arystarynyń árýaǵy aýnap túseri haq! Babalardan qalǵan «Óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen támsildi tumar etken el ekenimizdi kórseter sát bul.
***
Aıta keter bolsaq, «Qamshy» portaly Naýryz aıynyń besi kúni, Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń týǵan kúnine oraı, «Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıinde» Alash Arystarynyń rýhyna arnap as berýdi josparlap otyr.
Nurǵalı Nurtaı
