Túrkıa eliniń saıttaryn sholyp otyrǵanda Túrkıa Ádilet mınıstrligi Halyqaralyq quqyq jáne syrtqy baılanystar departamenti jarıalaǵan málimetter qatty tańdandyrdy. Ótken jyly 16-maýsymda júzege aspaı qalǵan áskerı tóńkeris áreketine qatysy bar dep aıyptalǵan azamattar qatary eselep óse túsken. Endi eldiń Ádilet mınıstrligi Túrkıany qoıyp, syrt elderde qyzmet etetin túrik azamattaryn qýdalaýdy bastapty. Olardy májbúrlep elge qaıtarý, sóıtip qolǵa túsirý amaldary qarastyrylyp jatypty. Mınıstrlik Mozambık, Rýmynıa, AQSH, Belgıa, Bosnıa Gersegovına, Brazılıa, Bolgarıa, Marokko, Ońtústik Afrıka, Golandıa, Qyrǵyzstan, Soltústik Kıpr Túrik respýblıkasy, Polsha jáne Qazaqstan sıaqty 16 elde turyp jatqan túrik azamattaryn sol elderden Túrkıaǵa qaıtarýdy talap etken qujattar jibergen. Qazaqstannan qazirshe eki adamdy qaıtarý suralypty. Eýropa keńesiniń Adam quqyqtary jónindegi komısary Nıls Mýlser (Nils Mulzer) Túrkıada ótken jyly Tótenshe jaǵdaı jarıalanǵan kezden beri 82 113 adam ustalǵanyn, 41 254 adam tutqynǵa alynǵanyn, 115 457 adam jumystan shyǵarylǵanyn, onyń ishinde 3843-i ǵalym ekendigin, 195 sot pen prokýror qyzmetinen qýylǵandyǵyn, 200-ge tarta buqaralyq aqparat quraly jabylǵanyn, 145 jýrnalıs túrmede ekendigin habarlaǵan bolatyn. Sondaı-aq elde 1125 asosıasıa, 104 qor, 19 odaq, 15 ýnıversıtet, 934 arnaıy mektep pen 35 arnaýly medısınalyq mekeme birden jabylǵan. Eýropa keńesiniń Adam quqyqtary jónindegi komısary Nıls Mýlser Túrkıada tótenshe jaǵdaı jarıalanǵannan beri belgili kisiler úshin ádil sottaý quqyna áser etetindeı advokat-klıent qatynasynyń qupıalylyǵyn qosqanda advokat jaldaý quqy men zıarat quqyqtaryn shekteýshilikter, kez kelgen mekeme qyzmetkerin (jumysshylardy da qosqanda) eshqandaı talap, dálelsiz jumystan qýýshylyq, tergeýdegilerdiń nemese qamalǵandardyń pasporttaryn sot sheshiminsiz avtomatty túrde jaramsyz etip tastaý etek alǵanyn da kóldeneń tartady. Jappaı qýǵyndaý etek alǵan tusta buryn sottalǵan qylmyskerlerdi arnaıy amnıstıa arqyly bosatyp jiberip, olardyń ornyna túrmelerge kóbine zıaly qaýym ókilderin toǵytý etek alǵany ókinishti. Osyǵan baılanysty shetelderdegi azamattaryn Túrkıaǵa ustap berý olardyń ary qaraıǵy ómiri úshin óte qaýipti. Qarapaıym tilmen aıtqanda olardyń janyn saqtaýǵa eshkim kepil bola almaıdy. Búgingi kúnge deıin túrli sebeptermen túrmede qaza tapqandardyń sany 30-dan asyp ketken. Sheteldik sarapshylar muny zorlyq-zombylyqtyń saldarynan bolýy ábden múmkin deıdi. Jańa bosanǵan áıelderdiń ózin 2-3 saǵattan keıin «áskerı tóńkeriske» qatysy bar degen jeleýmen perzenhanadan tergeý ızolátoryna qamaǵan oqıǵalar da oryn alǵan. Adam quqyqtaryn baqylaý uıymy (HRW) 2016 jylǵy baıandamasynda Túrkıany qatty synady. «Freedom House» memlekettik emes uıymynyń Álemdegi Bostandyqtyń 2016 jylǵy jaǵdaıy týraly «Halyqshyldar men avtokrattar: Álemdik Demokratıaǵa tóngen qaýip» atty baıandamasynda Túrkıada sońǵy 10 jylda erkindiktiń múlde kenjelep qalǵandyǵy synaldy. Sondyqtan da bolar AQSH, Grekıa, Belgıa, Golandıa sıaqty birqatar elder Túrkıanyń talabyn oryndaýdan bas tartyp otyr. Ótinish jasaǵan túrik azamattaryna saıası baspana berý jaǵy da qarastyrylýda. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan tarapy da Túrkıanyń talabymen túrik is adamdaryn, kásipkerlerdi eline qaıtarýdan saq bolǵany jón. Óıtkeni, ustap berilgen sol azamattardyń Túrkıada ádil sot tarazysyna tartylýyna esh kepildik joq. Ekinshiden, bıylǵy EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi tusynda mundaı qadam Qazaqstan bedeline nuqsan keltireri anyq. Ári halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdarynyń Qazaqstanǵa senimsizdigi arta túsedi. Eń soraqysy ózderin eshkim qorǵamaıtynyna kózi jetken sheteldik kásipkerler bizdiń elimizge ınvestısıa salýdan qashatyn bolady. Bul bizdiń elimiz úshin múlde paıdasyz. Qazaq qyrǵıdan qashqan torǵaıdy da úıine panalatqan ǵoı. Sondyqtan Qazaqstan úshin baıypty ustanym qajet dep oılaımyn.
Marat Toqashbaevtyń facebook paraqshasynan alyndy
