Osman ımperıasy 400 jylǵa jýyq Túrkıa jerin, sondaı-aq Eýropanyń ońtústik-shyǵys bóligin, Taıaý Shyǵys elin bılep-tóstegen. Búgingi tańda bul ımperıaǵa degen qyzyǵýshylyq artyp otyr. Alaıda, biri bilse, biri bilmes. Osman ımperıasynyń bógde jurttan jasyrǵan qarańǵy qupıasy az emes.
Aǵaıyn-baýyrlardyń birin-biri óltirýi
Osman ımperıasy tusynda taqqa úmitker retinde baýyrlar talasatyn. Alǵashqy onjyldyqta keıbir taq muragerleri jaý memleketterden pana izdep, ımperıaǵa birneshe jyldar boıy qıyn máseleler týyndatyp júrdi.
Máselen, Mehmed patsha Konstantınopolǵa qarsy soǵys júrgizgende, onyń týǵan aǵasy kerisinshe Mehmedke qarsy soǵys júrgizgen. Mehmed bar máseleni óziniń aıaýsyz mineziniń arqasynda sheship otyrǵan. Taqqa otyrǵan kúni-aq óz týysqandarynyń ishindegi erkek ataýlynyń bárin óltirtken. Tipti, olardyń ishinde besikte jaqan bala da bolǵan. Sóıtip, Mehmed patsha «Meniń qaı ulym taqqa otyrsa, óz baýyrlaryn óltirý kerek» degen zań shyǵarady.
Mehmed III kishi inisi ózin aıaýdy ótinip suraǵanda, qaıǵydan saqalyn julyp alǵan. Alaıda, inisiniń aıtqandaryn elemegen bolyp, bala basqa 18 baýyrymen birge ólimge kesildi. Al, Súleımen patsha bolsa, óziniń ulyn óltirip jatqanyn syrttaı baqylap turǵan. Sebebi, onyń bıligine bóget keltiretin adam bolmaýy tıis edi.
Shahzadaǵa arnalǵan torlar
1617 jyly Ahmet patsha qaıtys bolǵan soń baýyrlardyń birin-biri óltirýi jaıynda zań kúshin joıdy. Baýyrlaryn óltirýdiń ornyna olardy Stambýl qalasyndaǵy Topkapy saraıyndaǵy torda qamap ustaǵan. Osman ımperıasynyń keıbir shahzadalary ol torda ómir boıyna qamalǵandar da boldy. Ol jerde shahzadalardyń bar jaǵdaıy jasalǵanymen, keıbiri aqylynan aljasyp ketken. Sebebi, olardy kez-kelgen ýaqytta óltirýi múmkin edi.
Tozaqpen teń saraı
Tipti, sultan úshin de Topkapy saraıy qara túnekteı kórinetin. Sebebi, sultandar ózderin erkin sezinbeıtin. Olarǵa artyq sóıleýge tyıym salynǵan. Patshalar kóp ýaqytyn tynyshtyqta ótkizgen.
Mustafa I bul zańdy aqylǵa qonymsyz dep eseptep ózgertpek bolǵan, alaıda ýázirleri ruqsat bermegen. Mustafa I saraı zańdarynyń kesirinen aqylynan aljasyp qalǵan. Teńiz jaǵalaýyna jıi kelip, ózi qajet etpeıtin tyıyndardy eń bolmaǵanda balyqtar qajetine jaratsyn dep teńizge tyıyn tastaýy osyǵan dálel.
Saraıda ár kún saıyn bir shytyrman oqıǵa oryn alatyn. Bılik úshin ýázirler, saraı aqsúıekteri, tipti evnýhtardyń ózi talasatyn. Garemdegi keıbir áıelder úlken qurmetke ıe bolyp, sońy «sultan áıel» degen ataqty alyp jatatyn.
Ahmet III bas ýázirge jazǵan hatynda bylaı deıdi: «Bir bólmeden bir bólmege ótý úshin maǵan adam qarap turady. Men kıinsem de kúzetshiler ańdyp turady.Eshqashan jalǵyz qala almaspyn».
Jendet qyzmetindegi baǵbandar
Saraıda qyzmet etip júrgenderdiń ómiri Osman bıleýshileriniń qolynda bolatyn. Kez-kelgen ýaqytta olar ólim jazasyna kesilip ketýi múmkin edi. Aryzdanýshy men qonaqtardy qabyldaıtyn Topkapy saraıy eń jan túrshigerlik oryn bolǵan. Saraı eki baǵanaly bolatyn, onyń birinde kesilgen bastar ilinip turǵan. Sondaı-aq, jendetterdiń qol jýatyn arnaıy orny bolǵan. Saraıda tazalaý jumystary júrgizilgen ýaqytta qurban bolǵan adamdardyń qorǵandary tabylatyn.
Saraıda patsha áýletinen basqa jendetter kez-kelgen adamdardy óltire alǵan. Sol úshin kóp adamdar patsha áýletimen týys atanýǵa tyrysatyn.
Jappaı ólimge qıý
Aıyptalǵan sheneýnikter tek bir jaǵdaıda patshanyń qaharynan qasha alǵan. 18 ǵasyrdyń sońynda aıyptalýshyǵa qatysty mynadaı úkim shyqqan. Oǵan jendet beti jabylǵan eki túrli sherbet usynatyn, biri aq, endi biri qyzyl. Eger aq sherbet shyqsa, jaza keıinge qaldyrylady. Al, qyzyl tústi sherbet shyqsa, sol sátte ólim jazasyna kesilýi tıis.
- Ýázirlerdiń ólimi
Eger ýázirler bir nárseden qatelesse, olardy dereý ólim jazasyna kesken nemese jazasyn halyq bersin degen nıetpen halyqtan jınalǵan toptyń arasyna tastaı salatyn. Máselen Sálim patshanyń kezinde bas ýázir óziniń óletin kúnin suraǵanda, patsha «seniń ornyńa taǵaıyndalýy tıis ýázirler kezekte tur» dep jaýap bergen.
Garem
Topkapy saraıyndaǵy nazar aýdararlyq jerdiń biri – garem boldy. Ol jaqta satyp alynǵan nemese urlap ákelgen kúńderden turatyn 2000-ǵa jýyq áıelder bolǵan. Ol áıelder sultanǵa qyzmet kórsetýshi retinde ustalǵan. Al, garemde bóten adam júrse, birden óltirilgen.
Garemdi basqaratyn arnaıy evnýhtar bolǵan. Garem jaıynda aqparat kóp emes. Tek bizge beligili bolǵany, garemdegi áıelderdiń keıbirin sultandar tipti elemegen. Al endi biri sultandardyń nazaryna iligip, garemdegi qurmeti asyp túsetin.
Máselen, Súleımen sultan ýkraındyq Roksalana esimdi sulý áıeldi essiz súıip, óziniń keńesshisi etken. Saıasat isterinde Roksalanynyń tıgizgen úlesi kóp boldy.
Taǵy bir yqpaldy áıelderdiń biri – Kósem sultan boldy. Ol uly men nemeresi patsha bolǵan zamanda birneshe jyldar boıy saraıdy basqarǵan.
Qandy salyq
Osman ımperıasyndaǵy eń mańyzdy erekshelik devshırme dep atalǵan – ımperıanyń musylman emes turǵyndarynyń tóleıtin salyǵy. Hrıstıan otbasylaryna beligili bir dárejede salyq tóleýge mindettelgen. Ondaı otbasylaryndaǵy keıbir jas jigitter osman ımperıasyna qul retinde alynǵan. Olarǵa qınap ıslam dinin qabyldatqan. Al, patshaǵa adal qyzmet etken jigitter ýázir dárejesine deıin kóteriletin múmkindikke ıe bolǵan.
Al qalǵan jigitterdi 8 jylǵa fermalarǵa jumys isteýge jibergen. Túrik tilin úırengen. 2 jasqa olǵan ár azamat resmı túrde ásker qataryna kirgen.
Dástúrge aınalǵan quldyq
Negizi, musylman halqyn quldyqqa paıdalanýǵa bolmaıtyn. Alaıda, ondaı zań ýaqyt óte kele kúshin joıa bastady. Tek hrıstıan quldaryna qaraǵanda musylman quldarynda kishkene bolsa da erkindik bolǵan. Olardyń saraıda yqpaly tıgen. Sonymen qosa, Osman ımperıasyndaǵy quldarǵa degen qataldyqtyń qanshalyqty qatty bolǵanyn aıtyp ótpeske bolmaıdy.
Mıllıondaǵan adamdar quldyqtyń kesirinen ómirden ótken. Alaıda, olardyń ornyn toltyryp otyrǵan. Kóbine quldardy Afrıkadan ákelip otyrǵan.
Osman bıleýshileriniń ádildigi
Sonymen qosa, Osman ımperıasynda ádildik bolǵan. Osman bıleýshileri ózderine qyzmet etýshilerdi ultyna, násiline qarap bólmegen. Tipti, Ispanıadan qýylǵan evreılerdi panalatqan.Máselen, saraıdy grekter, albandyqtar basqarǵan. Biraq, qandaı da bir qaýipti sezse, birden qatań jaza qoldanyp otyrǵan.
Sálim patsha Parsylardyń agenti degen oımen sheıitterden kúdiktengen. Nátıjesinde, ımperıanyń shyǵys bóligi túgeldeı ólimge qıyldy. 19 ǵasyrda ólgen adamdar sany artqan.
