Bıyl Reseı ımperıasynda alǵashqy orys revolúsıasynyń dúmpýi men jalpymusylman jáne Alash ult-azattyq qozǵalystarynyń óristeı túsýi nátıjesinde qurylǵan Memlekettik Dýmanyń ekinshi shaqyrylýy jumys istegen shaqqa júz jyl tolyp otyr. Ekinshi Memdýma jumysyna otar elge aınalǵanyna jańa turpatty saıası qozǵalysy arqyly órkenıetke saı narazylyq bildirgen qazaq halqynyń ókilderi de qatysty. Olar tynys-tirshilik úshin mańyzdy máselelerde týysqan túrki halyqtary qaıratkerlerimen birge ult múddesin qorǵaýǵa atsalysty. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Petrborda turyp, Memlekettik Dýma jumysyn gazet tilshisi retinde baqylaý múmkindigi bolǵan Ótemis Batyrbaıuly Ómirbekovtyń bizdiń zamanymyzǵa jetken jazbalaryn Beıbit QOISHYBAEV óziniń «Alash joly» rısálásin jazýda paıdalanǵan eken. Sol jazbalardaǵy 1907 jyldyń 15 mamyrynda – oqý-aǵartý jáne 16 mamyrynda jer-sý máseleleriniń Memdýmada qaralýyn kórsetetin derekterdiń «Alash jolynda» beınelengen nusqasyn oqyrmandar nazaryna usynamyz.
IMPERIALYQ OQÝ-AǴARTÝ JÁNE ULTTYQ MÚDDE
Sankt-Peterbýrg, 15.05.1907
İ. Úkimet deklarasıasyn kútý
1907 jylǵy 6 naýryzda, Ekinshi Memlekettik Dýmanyń besinshi otyrysy ashylar aldynda, biz baspasóz qyzmetkerlerine arnalǵan lojaǵa erekshe tolqynysty sezimmen jıyldyq. Loja minbeniń sol jaǵynda, odan sóıleıtin sheshen de, májilisti basqaratyn tóralqa da, depýtattar toly zal da alaqandaǵydaı kórinip turady. Búgin munda ıne shanshar jer joq edi. San-túrli basylymdardan – ońshyl, úkimettik, solshyl gazetterden kelgen tilshiler oryndyqtarǵa syıǵandarynsha tyǵyz jaıǵasqan. Talaıy ıin tiresip, túregep turǵan.
Sebebi búgin Tavrıa saraıyna premer-mınıstr Stolypın kelmek. Ol Ekinshi Memlekettik Dýma múshelerin úkimet deklarasıasymen tanystyrady dep kútilýde-di.
Biz úsheýimiz artqy qatardaǵy oryndyqtarda syǵylysyp otyrǵanbyz. Kenet Jasaıdyń arǵy jaǵyndaǵy Slava Preobrajenskıı jıren shashyn saýsaqtarymen artyna qaıyra tarap:
– Qyzyq, Dýma Petr Arkadevıchti qalaı qarsylar eken? – dep daýystady.
Áldekim bir qanattan kóńildene myrs ete tústi:
– Qalaı bolýshy edi? Kıimine qaraı da...
Ony taǵy bireý ilip áketti:
– Sosyn aqylyna qaraı shyǵaryp salady...
Slava qoıyndápteriniń qyrymen ıegin oılana úıkelep, baısaldy júzben basyn shaıqady.
– Áriptes myrzalar, sizder belgili sóz tirkesiniń aldyńǵy bóligine tym jeńil qarap tursyzdar!
Álginde ǵana oınaqy tilmen jeńil ún qatqan áriptes myrzalar ıyqtaryn qýsyrdy. Biri mıyǵynan jymıdy da qoıdy, endi bireýleri ózara áńgimelerin jalǵastyrdy.
Jasaı jótkirinip, Slavanyń qarynan qaqty:
– Aptyqpa, Svátoslav Lvovıch!
Slava aýzyn ashyp úlgermesten, jaıbaraqat únmen:
– Menińshe, qymbatty dos, soǵan sen tym kóbirek mán berip tursyń, – dedi. – Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasyn laýazymyna sáıkes qarsy alý kerektigi óz-ózinen túsinikti ǵoı...
Slava júzin Jasaıǵa aýdaryp, bermen qaraı burylyp otyrdy da, óz oıyn dáleldeýge kiristi. Men olardyń aqyryn kúbirlesken pikirtalasyna aralaspaı, únsiz qulaq salyp qana tyńdadym.
– Sen, Djasaı Kývatovıch, Pıterden ózińniń shetsiz-sheksiz saharańa attanar shaqta, Stolypın myrza bar bolǵany ishki ister mınıstri bolatyn, – dep bastady Slava áńgimesin, – al sen densaýlyǵyńdy kúıttep, shıpaly qymyz iship qydyryp júrgen kúnderdiń birinde – ol bas mınıstr bolyp taǵaıyndaldy. Jáne ishki ister mınıstri portfelinen de aırylǵan joq. Sonda qaıtti deısiń ǵoı? Tyńda: ol óziniń premerligin izinshe-aq Dýmany qýý aktimen atap ótti! Ony az deseń, meniń dalalyq dosym, ol óziniń Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy laýazymyna jetýin Birinshi Dýma músheleriniń úshten birin sottatyp, úsh aıǵa abaqtyǵa japqyzý arqyly ústemeleı toılady. Sondaı úkimet basyn Dýma músheleri jyly shyraımen qarsy alýy múmkin be? Aıtshy qane?!
– Taǵy da bolymsyz jáıtke tolymdy mán berýmen shuǵyldanyp otyrsyń, Preobrajenskıı myrza, – dedi Jasaı qarshyǵa qabaǵyn jorta túksıtip. – Oǵan kim qarsylyq kórsetýi múmkin? Úkimettiń sen aıtyp otyrǵan isterine bola ashý shaqyrýy yqtımal Dýma jazda tarqatylǵan. Al sottalǵandar bolsa – qarsylyq jasaýǵa qaýqarsyz, úkimet olardy qańǵytyp jibergen. Vyborg úndeýine qol qoıǵandardyń basym kópshiligi – júz alpystan astam konstıtýsıonalıst-demokrat búginde saıası quqyq turǵysynan esepke kirmeıdi. Óıtkeni, úsh aıǵa sottalyp, túrmege jabylýymen qatar, bári de saıasattan birjola syzyp tastalǵan. Ekinshi Dýmaǵa saılanbaq túgil, soǵan baılanysty ótkizilgen kúni keshegi saılaý naýqanyna qatystyrylǵan da joq. Oılansaıshy óziń, qolynda naqty bılik turǵan, patshanyń ózi demep, qoldap otyrǵan bas mınıstrge qandaı kúsh qaıtip narazylyq kórsetpek?
Slava beriser emes. Qyzýlanyp, birdeńkeni ústin-ústin tópelete, kókeıindegi túıtkildiń oryndylyǵyn dáleldep jatty.
***
Shyndap kelgende, onyń paıymynyń jany barlyǵy daýsyz-tyn.
Ekinshi Memlekettik Dýma jumysyn bastaǵaly eki aptadan asyp bara jatqan. Biraq, ol ashylǵannan beri, bılikpen áldebir qarym-qatynas jasaý áreketi baıqalǵan joq.
Byltyr Gosýdar Imperator Birinshi Dýma depýtattaryn óziniń qabyldaýyna shaqyryp, taqytty zalda batasyn bergen. Al bıyl Ekinshi Dýmanyń ashylýyna jáı ǵana quttyqtaý hat joldaýmen shekteldi.
Premer-mınıstr Stolypın bolsa – Dýma dýyldasyp jatqan eki aptadan beri depýtattar aldyna endi ǵana kelmek.
Meniń jaqsy tanysym prıvat-dosent Lev Blúmental jaqynda bir kezdeskenimizde, saıasattyń uńǵyl-shuńǵylymen erkin saıahattaıtyn ádetine salyp, dýmashylar quramyn sıpattaǵan. Kadetterdiń azaıǵanyn, esesine, túrli reńktegi qarajúzdikshilerdiń paıda bolǵanyn, sondaı-aq túrli aǵymdaǵy sosıal demokrattardyń qatary da molaıǵanyn sıfrlarmen órnektegen. Mundaı ahýalda Dýma bılikpen de, óz ishinde de tatý-tátti qyzmettestik jasaı qoımas, jalpy, halyq ókildigi myna Tavrıda saraıynyń kúmbezi astynda mamyrajaı ómir súre almasa kerek degen boljam aıtqan...
Mundaı nemese osyǵan taqaý kózqarasty musylman fraksıasyndaǵy ózim biletin, bizdiń redaksıamyzǵa kelip-ketip júretin depýtattardyń ustanatynyn bilem. Ásirese bizdiń baspagerimiz İlıas Boraǵanly men bas redaktorymyz Ábdiráshıt qazı Ibragımov aǵalar gazetterdiń kezekti nómirlerin daıyndaý barysynda almasyp otyratyn aqparattardan da sondaı saryn ańǵarylatyn.
Ekinshi Dýma saılaýy byltyrǵy erejemen, Birinshi Dýmany saılaǵan kóp satyly amalmen júrgizildi. Depýtattyqqa kandıdattar saılaýshylardy áleýmettik jaǵdaılaryna qaraı toptaıtyn kýrıalar boıynsha tańdalyp saılandy. Byltyrǵydan bir aıyrmashylyǵy, bizdiń musylmandar arasynan ókilder tańdaý naýqany ýaqyt jaǵynan sozbuıdaǵa salǵyzylmaı, basqalar qatarly, bıylǵy jyl basynda bir mezgilde ótti.
Birinshi Dýma tarqatylǵan kezde jer-jerde sharýalar tolqýy oryn alyp turǵan-dy. Tipti tolas tappaı, kúnnen kúnge keń óris alyp bara jatqan. Stolypın úkimeti sonymen kúresti kúsheıtti. Áskerı-dalalyq sottar taǵaıyndady. Sóıtip, bas kótergen sharýalardy jáne olardy revolúsıalyq qımyldarǵa shaqyrýshylardy jer-jerde birden qatań jazalady.
Sonymen qatar, 17 qazan manıfesi týǵyzǵan kóńil-kúı jetegimen eldegi iri qalalarda jappaı ashylǵan gazetterdiń jumystary toqtatyldy. Biri birjola jabyldy, kelesilerine ákimshilik sharalar qoldanyldy.
Imperıadaǵy agrarlyq shıelenisterdi báseńdetýge baǵyttalǵan basqa da sharalar alyndy. Máselen, 1906 jylǵy 5 qazanda Dýmasyz-aq zań shyǵarylyp, sharýalar quqy eldiń basqa halqymen teńgerildi. 9 qarashada taǵy bir jer zańy shyqty, ol kez-kelgen sharýaǵa qalaǵan ýaqytynda qaýymdyq jerden óz úlesin bólip alýǵa ruqsat berdi. Osyndaı zańnamasy arqyly úkimet eldi tynyshtandyrýǵa tyrysty.
Sóıte otyryp, úkimet saılaý barysyn jiti qadaǵalaýdy, sóıtip ekinshi Dýmany óz qalaýymen jasaqtaýdy júzege asyrmaq boldy. Biraq, saılaý zańyn ózgertýge jasqandy. Sondyqtan da, Ekinshi Dýmaǵa depýtattar saılaý naýqany kúlli saıası kúshterdiń qatysýymen, dýyldaǵan saıası aıtys-tartyspen, qyzý ótti.
Meniń Pıterdegi túrli saıası klýbtarda bolyp turatyn, ózderi de taldaý qabiletine ıe dostarymnyń aıtýynsha, bul saılaý naýqanynda tórt aǵym kúresti.
Qandaı deısiz be?
Eń aldymen, samoderjavıeni nyǵaıtýǵa tyrysatyn ońshyldar, muny bir deńiz. Ekinshi top – Stolypın baǵdarlamasyn qoshtaýshylar. Olar úkimetti 17 qazan manıfesi araıynda jaqtaıtyndyqtaryn bildirip, partıasyna atty da solaı – áıgili bostandyq manıfesine qol qoıylǵan kúndi kórsetip, «17 qazan odaǵy» dep qoıdy, ózderin de qazanshylar, ıaǵnı oktábrıster dep atady. Úshinshi eleýli top, árıne, kadetter – halyq bostandyǵy partıasy. Sosynǵy tórtinshi aǵymdy birikken solshyldar quraıdy. Bulardyń qatarynda – sosıal-demokrattar, olardyń ishinde menshevıktermen qatar, ótken saılaýǵa boıkot jarıalap, qatyspaǵan, bul joly taktıkasyn ózgertken bólshevıkter de kiredi, sosyn sosıalıs-revolúsıonerler jáne basqa da sosıalısik toptar bar.
Birinshi Dýmany saılaý kezinde eshkim de úkimetti jaqtamaı, jabyla synaǵan bolatyn. Al bul naýqanda, osy jiktelgen aǵymdarǵa saı, bıliktiń áreketterin ashyq qoldaýshylar boı kótergen. Halyq sodan baryp olardyń baspasóz betterindegi, saılaýshylar aldyndaǵy qyzý aıtystaryna kýá bolǵan.
Aqyry, saılanǵan halyq ókilderi shartaraptan jınalyp, Dýma 20 aqpanda alǵashqy májilisine kiriserge deıin, osynaý alýan pikirli kúshter arasynda depýtattyq oryndardyń qalaı bólingeni belgili boldy.
Bes júzden astam múshesi bar depýtattyq korpýstyń 114-in, ıaǵnı jıyrma paıyzyn sosıal-demokrat, eser, halyq sosıalıseri aldy. Konstıtýsıashyl demokrattar, ıaǵnı kadetter sany júzge tarta, dáldep aıtqanda, 98 adam boldy, biraq olar byltyrǵydan eki esedeı azaıyp ketti. Onyń sebebi, shynynda, Jasaı aıtqandaı, Birinshi Dýmadaǵy aýzynan ot shashqan kadet-sheshenderdiń patsha pármenine narazylyq bildiremiz dep isti bop qalǵanynda, «Kresy» túrmesinen bir-aq shyqqanynda bolatyn.
Atap aıtatyny, sol fraksıaǵa, nege ekenin, qazaqtardan japadan-jalǵyz jetisýlyq depýtat Muhamedjan Tynyshpaev tirkeldi.
Muhamedjan Ekinshi Dýma músheleri ishindegi eń jas halyq ókilderiniń biri bolatyn. Men ony osynda oqyp júrgen kezinen, aldyńǵy jyly avtonomıashylar sezine qatysyp, sóz sóılegen shaǵynan tanımyn. Durysynda, sıeziń júzge tarta delegattary men qatysýshylaryna Qazaq eliniń bastan keshýli saıası ahýaly jaıynda baıandap bergen onyń sózin Jasaıdyń syn tezine alǵanyna kýá bolǵanmyn.
Sonda olarǵa Sálimgereı sultan Jantórın aǵamyz basý aıtqan-tyn. Ol kisi, jalpy, profesor Bodýen de Kýrteneniń jetekshiligimen sonaý quryltaıshy sıezi shaqyrý jáne avtonomıashylar odaǵyn qurý jumysyn uıymdastyrýshylardyń bel ortasynda júrgen. Sol sıeze odaqty basqaratyn alqa aǵzasy bolyp saılanǵan-dy.
Avtonomıster quryltaıyna baıandamasyn stýdent Muhamedjan Tynyshpaev Sálimgereı sultannyń aqylymen daıyndaǵan. Bálkim, osy joly da oǵan, endi Ekinshi Dýma múshesi Tynyshpaevqa, keńesti taǵy sol kisi bergen shyǵar.
Meniń anyq biletinim – Birinshi Dýmadaǵy musylman fraksıasy basshylarynyń biri Sálimgereı aǵa Vyborg úndeýine qol qoıǵany úshin sotty bolyp, saıası quqyǵy shektelgenin eleń qylǵan emes. Bashqurt elindegi ıelikterinen qara kúzde oralyp, qystaı Petrborda turǵanynda, túrki halyqtarynyń bolashaǵyna yqpal eterlik saıasat jaıynda İlıas, Ábdiráshıt myrzalarmen áńgime-dúken quratyn. Osy kúnderi Ekinshi Dýma múshelerimen jıi pikirlesip júredi. Dýmadaǵy kadetter fraksıasy ishinde óz ókilimiz bolýy qajet degen oıdy olardyń sanalaryna sińirip, oǵan Muhamedjandy birden-bir laıyq depýtat kórýi yqtımal. Onymen bári sanasatyn.
Bir qaraǵanǵa, Qazaq konstıtýsıalyq-demokratıalyq partıasyn qurǵan oraldyq depýtat Baqytjan sultan Qarataev Dýmada kadetter arasynan tabylýǵa tıis edi. Alaıda olaı bolmady. Qazaq kadetteriniń jer-sý jaıyndaǵy baǵdarlamasy astanadaǵy áriptesteri tarapynan Birinshi Dýma aldynda-aq qatty synǵa ushyraǵan, sodan beri Baqytjan aǵanyń ishi olarǵa asa jylı qoımaǵan tárizdi. Áıteýir, ol musylman fraksıasyna tirkeldi.
Bókeılik Baqtygereı Qulmanov, torǵaılyq Ahmet Birimjanov aǵalar alǵashqy Dýma músheleri edi, Ekinshi Dýmaǵa da depýtat boldy. Ekinshi Dýmaǵa meniń ustazym, Birinshi Dýmaǵa depýtattyqqa saılanǵanmen, komısıa ótkizbeı tastaǵan aqmolalyq Sháımárden molda Qosshyǵulov ta joldama aldy. Al semeılik Temirǵalı qajy Nurekenov pen syrdarıalyq Tileýli Allabergenov birinshi ret depýtat bolǵan. Bulardyń bári musylman fraksıasyna endi.
Ne kerek, jetisýlyq Muhamedjan Tynyshpaevtan ózge qazaq ókilderi musylman fraksıasyna kirgen otyz depýtattyń qatarynan tabyldy.
Ekinshi Dýmada eńbek toby men sharýalar odaǵy fraksıasy kúshti top qurdy, olardyń qatarynda 104 boldy. Bilikti saıasatkerlerdiń aıtýynsha, trýdovıkterdiń bul jolǵy saılaýǵa shyqqan baǵdarlamasy da myqty eken. Olar el ishinde keń kólemde demokratıalyq ózgerister jasaýǵa shaqyrǵan úgit-nasıhat júrgizipti.
Halyqtyń shynaıy bıligin aıqyndap-taǵaıyndap, bekem qamtamasyz etý úshin – Quryltaıshy jınalys shaqyrý kerek dep eseptedi eńbek toby. Sondaı-aq, eńbekshilderdiń jalpyǵa ortaq saılaý quqyǵyn engizý, azamattardyń zań aldynda teń bolýyn qamtamasyz etý, jeke tulǵa derbestigine, sóz, baspasóz, jınalys, odaq erkindigine, qalalar men selolarda jergilikti ózin ózi basqarý tetikterin iske qosýǵa qol jetkizý jónindegi kesimdi oılary kópshilikke unady desedi.
Trýdovıkter áleýmettik salada da iri mejeler belgiledi. Soslovıeler men soslovıelik shekteýlerdi joıý, kiris kóbeıgen saıyn ósip otyratyn tabys salyǵyn belgileý, barshaǵa ortaq tegin oqytý tártibin engizý, armıaǵa reforma jasaý, barlyq halyqtardyń quqyqtary birdeı bolýyn jarıalaý, memlekettiń birligi men tutastyǵyn saqtaı otyryp, jekelegen oblystarǵa mádenı-ulttyq avtonomıa berý – olardyń tereń ılanym, berik ustanymy boldy.
Agrarlyq salada eńbekshilder Birinshi Dýmaǵa «104-tiń jobasy» dep usynylǵan baǵdarlamany qýattady.
Olarǵa da bizdiń ókilderimiz múddelilikpen kóz salatyn, biraq, degenmen, otyz depýtatymyz shashaý shyqpaı, bir musylman fraksıasyn qurdy. Ózindik kózqarasy bar polák kolosy 46 músheni biriktirdi. Sonda ulttyq toptar Dýmada barlyǵy 76 oryn aldy. Olardan basqa, kazaktar toby boldy, oǵan shamamen, ótken jylǵydaı, 17 múshe kirdi. Al eshqandaı partıada joqtar elý adam eken, ony byltyrǵydan eki ese az desedi.
Jalpy, Dýma quramyndaǵy solshyl depýtattardyń úlesi 43 paıyz, ıaǵnı 222 mandat, ońshyldardyń úlesi 10 paıyz – 54 mandat, al, kóp uzamaı, Dýmany qaıtkende saqtap qalý taktıkasyn ustanatyn kadetter úlesi – 98 mandat, ıaǵnı 18 paıyz boldy. Osy jikterdiń ózinen-aq Ekinshi Dýmada oı-pikir alýandyǵy jaǵynan kemdik bolmaıtyny seziletin.
***
– Slava, aptyǵyńdy bas, seniń joramalyńnyń quıryǵy bir-aq tutam bolaryna qazir kózimiz jetedi. – Jasaı qýlana kúlimsirep, ıegimen tórdi núsqady. – Qara...
Zalǵa ońshyl kadet, Máskeý gýbernıasynyń depýtaty, Ekinshi Memlekettik Dýmanyń tóraǵasy Fedor Aleksandrovıch Golovın bastaǵan Dýma tóralqasy kirip kele jatty.
İİ. Premer-mınıstr jáne zań jobalary
Murtynyń úzyn shalǵysy qaıqıǵan qasqabas Dýma tóraǵasy Golovın asqaq júzben zalǵa qarap:
– Sóz Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasyna beriledi, – dep habarlady.
Osylaı dedi – Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń aty-jónin aıtpady. Munda onyń kadet retindegi kózqarasy – halyqqa qarsy úkimetpen ymyralasyp bylyqpaý, atqarýshy bılikke bıikten mensinbeı qaraý qasıeti jatqany kúmánsiz. Parlament jýrnalısıkasyn kásip etken, túrli qupıa habardy jurttan buryn bilip júretin Slavanyń aıtýynsha, ol Memdýma tóraǵalyǵyna saılanyp, patshanyń qabyldaýyna barǵanynda da ózin óte aıbyndy ustapty. Tipti úkimet tarapyna jaǵymsyz sóz aıtyp jiberýden taıynbapty. Sonysy úshin ony Ekinshi Nıkolaı asa jaqtyrmaı qalǵan kórinedi deıtin.
Biraq Mınkeńes tóraǵasy Stolypın onyń qurǵaq habarlaýyna mán bermegen sıaqty. Beımaral júzben aıaǵyn salmaqtaı basyp, minbege bettedi.
Oǵan oń jaq qanattyń aldyńǵy jaǵynda otyrǵan depýtattar ǵana qol soǵyp qurmet kórsetti.
– Ońshyldar men qarajúzdikshiler, – dep sybyr etti bireý art jaqtan.
Zaldyń basym bóligi úkimet basyn únsiz baqylap otyr. Ol minbege shyqty da, ózin parlamenttiń jańa quramy osylaı qarsy alaryn bilgendeı, jaıbaraqat keskinmen sóz bastady:
– Memlekettik Dýmamen birlesken qyzmetti bastaý aldynda men Monarh erkine saı jasalǵan jáne mınıstrlik onyń bıik nazaryna usynýǵa bel baılap otyrǵan zańnama jobalaryn múmkindiginshe tolyq jáne aıqyn tanystyrýym qajet dep sanaımyn.
Solaı aıtqanmen, jekelegen zań jobalarynyń mán-jaıyn baıandaýǵa birden kóshe qoımady. Odan buryn jáne tipti, úkimettiń basshylyqqa alyp otyrǵan ıdeıasyn túsindirýdiń de aldynda, ol ózi úkimet atynan Memlekettik Dýmanyń nazaryn aýdarǵysy keletin asa mańyzdy másele jaıynda aıta ketpekshi.
– Uly Mártebeli Imperatordyń úkimeti halyq ókilderiniń qaraýyna usynatyn zań jobalaryna qatysty basshylyqqa alatyn jáne qatań ustanatyn ereje jaıynda men Memlekettik Dýmaǵa aıtpaı tura almaımyn, – dedi bas mınıstr. – Áńgime sol jobalardy qorǵaýdyń mán-mańyzy men tártibi jaıynda.
Kirispesin osylaı bastap aldy da, zalǵa oılana kóz salyp, tereń tynystady. Sosyn ókimet qurylysy bekem qalyptasqan elderdegi tájirıbege toqtaldy. Odan – qaıta qurý kezeńinde turǵan, demek, qoǵam ómiri byǵý, buzylý, ashý kezeńin bastan keship jatqan eldegi, ıaǵnı Reseıdegi zańnama jasaý erekshelikteri jaıynda paıymyn bildirdi.
Ol uzaq sóıledi. Úkimettiń el tynys-tirshiliginiń kúlli qyryn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jumystardan habardar etti. Sosyn úkimet tarapynan Memlekettik Dýmaǵa usynylmaq zań jobalarynyń baǵyt-baǵdarlaryn baıandady.
Jalpy, premer-mınıstrdiń deklarasıasyn Dýma sonshalyqty túsinistikpen tyńdap, oń kózben qarsy aldy deýge bolmas, biraq bul basqa áńgime. Oǵan keıinirek bir aınalyp soǵarmyn. Qazir men onyń sóz bostandyǵy men aǵartý máselesine baılanysty aıtqandaryn esime túsirip otyrmyn. Úkimet basy olarǵa qysqa ǵana toqtaldy. Biraq durys sózder aıtty ǵoı dep oılaımyn.
Máselen, el ishinde basshylyq jasaýda ýaqytsha qoldanylyp jatqan zańdardan basqa, Memlekettik Dýmanyń osy sesıasyna ishki basqarý salasynan birqatar jańa zań jobalaryn qaraýǵa usynbaq ekenin aıta kelip:
– 17 qazandaǵy manıfes jarıa etken, biraq áli zańmen tıanaqtalmaǵan quqyq negizderi úshin zańnamalyq normalar jasaýdy úkimet óziniń boryshy sanap otyr, – dedi.
Sosyn sol úkimet boryshynyń nobaıyn naqtylaý oraıynda, sóz ben baspasóz bostandyǵy, jınalystar ótkizý jáne odaqtar qurý erkindigi ýaqytsha erejelermen ǵana belgilengenin aıtty.
Ar-ojdan bostandyǵy, jeke tulǵanyń, meken-jaıdyń qol suǵýǵa jatpaıtyn derbestigi, hat-habar alysý qupıasynyń saqtalýy normalanbaǵan kúıde qalyp turǵanyn eskertti.
Sonyń bárin el ıgiligine qyzmetke qoıý kerek dedi. Sol maqsatta depýtat myrzalardyń jumyla eńbek etip, úlken janashyrlyq tanytýy lázim. Ár zań jobasyn muqıat qarastyrsyn. Talqyǵa salsyn. Jáne kóp sozbaı qabyldasyn da, Memlekettik Keńestiń qaraýyna jibersin. Memlekettik Dýma ózi, jalpy, solaı etýge tıis.
Úkimet pen Dýma ózara túsinisip qyzmet atqarar bolsa, al úkimet basy solaı bolaryna kámil senedi, onda halyq ókilderi zań shyǵarýshylyq qyzmette Uly Mártebeli Gosýdar Imperatordyń senimin abyroımen aqtaıdy...
– Mundaı naqyl Dýmanyń qaımaǵyna unamaıdy, anyq, – dep sybyr etti Slava.
Maǵan da solshyldar ony tyńdaǵan saıyn taǵatsyzdanyp bara jatqandaı kórindi...
***
Baspasóz jaıyndaǵy zań jobasyn jasaý jáne ony Dýmanyń qaraýyna usyný ázirge úkimettiń josparynda ǵana eken.
Al búginge deıin jalpaq elde, 17 qazan manıfesin arqa tutyp, júzdegen basylym irge kóterdi. Ásirese orys tilinde shyǵatyn gazetter kóp. Bizdiń túrkiler de kóshten qalmaýǵa tyrysýda.
Tirshilikterine azdy-kópti aralasyp júrgendikten, ózimniń anyq biletinim – byltyrdan beri Petrborda oqyrmanǵa birneshe tatarsha basylym jol tartty.
Ǵatýalla ahýn Baıazıtovtyń basshylyǵymen «Nur» gazeti shyǵyp keledi. Ras, «Nur» saıasatqa kóp barmaıdy, odan góri, negizinen, tikeleı tatar tilin damytýǵa, tatar túrkileri arasynda Qazan dıalektin ornyqtyrýǵa kúsh salyp jatqan tárizdi. Sosyn astanada úlken jámı – soborlyq meshit salýdyń jáı-kúıin jıi jazady.
Zamanalyq máselelerdi Ábdiráshıt qazı Ibragımov óziniń «Úlfát» pen «Tılmız» gazetteri betterinde qozǵaýda. Ol kisi jarshy paraqsha da shyǵaryp qoıady. Rashıd aǵanyń osy basylymdary maǵan, qara jumysyn ózim jıi atqaratyndyqtan ba, astanany buqaramen jalǵastyryp turǵan, alys-jaqyn túrki jurtshylyǵyna eń jaqyn til, kóz ben qulaq ispetti kórinedi.
Bir top musylman depýtaty, ishinde meniń Shahmardan Qosshyǵulov ustazym da bar, eńbek tobynyń tuǵyrnamasyn qoldap, «Musylman hezmat teıfasy» dep atalatyn jeke fraksıa qurmaq bop júrgen. Solar jaqynda «Dýma» degen gazet shyǵara bastamaqshy. Oǵan Fýat Toqtarov pen Ǵaıaz Isqaqı tárizdi aqyn-jazýshy, kórnekti qaıratkerler ıdeıalyq turǵydan áserin tıgizýge árekettenýde. Musylman depýtattarynyń dáýlettilerdi emes, kedeı tapty qorǵaýdaǵy oı-pikirin kópshilikke aıan etýdi, olardyń Dýmadaǵy salmaǵyn arttyrýdy, jalpy, saıasat jyqpyldarynda árdaıym musylman jurtynyń eń ózekti máseleleri men múddesin qorǵaýdy kózdeıtin syńaıly.
Bular – ısi musylmannyń sózin sóıleıdi deıtin baspasózdiń tek Petrbordaǵylary ǵana. Al Qazanda, Orynborda, Ombyda tatar tilinde qansha gazet tasqa basylyp júr deseıshi.
Baqshasaraıdaǵy Ysmaıyl aǵa Gaspralynyń «Tárjimany» kúlli túrkige ortaq túsinikti tilde sóıleýge tyrysyp shyǵyp kele jatqaly qaı zaman. Biraq ol da, báribir, zıaly topqa ǵana uǵynyqty. Qazaq buqarasy ony qoldan qolǵa berip qumarta oqıdy deı almaısyń, sebebi tili qazaqshadan góri tatarshaǵa kóbirek jaqyn.
Al taza qazaqsha basylym joq. Petrbor túgil, Qazaq eliniń óz ishi túgil, oǵan japsarlas jatqan qalalardyń eshqaısysynan da birde-bir gazet qazaqtyń tilinde shyqpaıdy. Shyqqan da emes.
Árıne, ótken ǵasyrdyń 70-jylynan on úsh jyldaı Tashkentte jaryq kórip turǵan «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» men 88-jylynan Ombyda on tórt jyl basylǵan «Dala ýálaıatynyń gazeti» sekildi ókimettik gazetterdi eseptemegende.
Ókimet olardy ózi ashty, ózi japty.
Ashqany – memleket jarlyqtaryn jergilikti halyqqa óz tilinde uǵyndyryp turýdy maqsat etti. Japqany – sol gazetter eptep te bolsa, halyqtyń jazba tilin qalyptastyryp, sanasyn oıata bastaǵan. Al ondaı qubylys bıleýshilerge unamaıtyn. Sondyqtan pármen, ámir bitkendi tek oryssha jarıa etti: túsingisi kelgen bodan orysshany ózi úshin úırenip alady...
Al eldiń tynys-tirshiligi, áleýmet, mádenıet, dúnıetanym máselelerin qazaqtyń óz tilinde qozǵaýǵa múmkindik jasaý degendi aıta kórmeńiz. Buratanaǵa baspasóz quralyn ashyp berý degenińiz – ony ózińmen teńestirýge jol ashyp berýmen birdeı. Endi ókimet ondaı osaldyq jasamaıdy.
Ony zıalylar aıqyn-aq uqty. Biraq óz betterinshe eshteńe jasaı almady. Tipti 17 qazan manıfesi jarıa etken bostandyqty da paıdalana almady, álde jan qınaǵysy kelmedi. Qalaı degende de, jurtshylyqtyń óziniń bastamasymen ashylǵan, óziniń joǵyn joqtap, zaman aǵymyna saı ún qatatyn gazeti qazaq arasynda bolǵan emes, bolmaı da tur. Ony bári aıtatyn. Jáne aıtýdan árige barmaıtyn.
– Rashıd qazı, siz Orynbor meshitinde dinı qyzmet atqarǵan zamanyńyzda qazaqtardy táp-táýir bildińiz, – degen-di birde Sálimgereı sultan. – Olarǵa arnap únparaq jasaýdy ózińizge paryz tutqaısyz. Siz ben bizdiń avtonomıa jaıyndaǵy armanymyz sondaı qadammen daıarlana bastasa kerek.
Ábdiráshıt aǵa jymıdy. Óziniń Sálimgereı aǵa Jantórınmen birlesip shyǵarǵan «Avtonomıa» atty kitabyn eske túsirdi ǵoı deımin. Men solaı oıladym, biraq, artynan belgili bolǵandaı, onyń keńpeıil jymıysynyń máni tereńirekte eken.
– Sultan, – dedi ol áýeli, – siz ben biz qurysqan avtonomıster soıýzy da armanymyzǵa qaraı bettegenimizdi kórsetpeı me...
Olar Stolypın úkimet basyna kelgeli bıliktiń avtonomıashylar odaǵyna qyspaq kórsetip jatqanyn ókine áńgime etisti. Odan keıin baryp, Rashıd qazı óziniń qazaq túrkileri jaıynda árdaıym bıik oıda júretinine sultan tarapynan qylaýdaı da kúmán bolmaýǵa tıistigin aıtty. Shyndap kelgende, ol qazaqtardy tek sol jaqta týyp-ósip, qyzmet istegendiginen ǵana biledi deý – máseleniń bergi jaǵy ǵana.
Sultannyń oıyna da kelmegen jáıtti qazir Rashıd qazıdiń ózi aıtsyn, – onyń arǵy atalary kádimgi qazaq kóshpendilerinen. Iaǵnı ol qazaqtyń tup-týra ózi. Sultan buǵan qalaı qaraıdy? Tatar men qazaq bylaı da týys, túbi bir túrki. Al tatar saıası qaıratkeri óziniń shyqqan tegin qazaq dep otyrsa, qazaqtyń qamyn onyń jany aýyra oılaıtynyna kim kúmándanbaq?
Ábdiráshıt aǵanyń júrekjardy syryn biz tańyrqaı tyńdadyq. Ol Orynbor men Sibir dalalaryndaǵy qalalarda qyzmet etip júrgen qazaq aǵaıyndar ishindegi jaqsy tanystarymen kúni búginge deıin baılanysy esh úzilmegenin tilge tıek etti. Sodan soń, osy kúnderi ol jaqtarda qazaq úshin gazet shyǵarý qamymen júrgen azamattardy biletinin de eskertti. Bul habaryna da, Sálimgereı sultandy qaıdam, áıteýir, men qaıran qaldym. Sosyn ol negizgi máselege kóshti.
– Al endi, Gosdýmanyń jańa saılaýyna qazaqtardyń da qatty daıyndalyp jatqanyn bile tura, Peterbýrgten de bir qazaqsha gazet basýdy oılastyrýymyz kerek-aq, – dep basyn ızedi. – Biraq bul oraıda Ilás myrzanyń yqylasyn bilý mańyzdy bolsa kerek.
Al İlıas aǵa Boraganskıı bul máselege tipti oń qaraıtyn. Ol óziniń náshrıatynda basqan kitaptaryn qazaqtardyń da qumarta alatynyn tilge tıek etti.
– Bizdiń myna otyrǵan jas qyzmetkerimiz Ótemis kóp eńbek sińirip, byltyrdan beri dala ólkesine talaı kitabymyzdy tarattyq emes pe, – dedi ol jaıdary júzben maǵan bir kóz tastap qoıyp, ashyla sóılep. – Ásirese jıhankez Shoqan Ýálıhanov marqum jınastyrǵan ańyzdar men ertegiler sondaı jaqsy ótti.
Osy búgin ǵana sol jaqtan bir hat alyp otyr eken. Hat ıesi qazaqtyń asa qurmetli shaıyry Ibrahım myrzanyń artynda qalǵan óleńderin kitap qylyp tasqa bastyrýǵa bolmas pa eken dep surapty. Nege bolmasyn. Sol tárizdi, gazet shyǵarýǵa da nege bolmasyn deıdi baspahana qojaıyny. Ári ondaı usynysty kúni keshe, Ialtadaǵy jaıyna oralyp bara jatqanynda, qadirmendi generalymyz Ǵubaıdýlla sultan Jáńgirhanov ta jasaǵan. Qashannan oıdaǵy másele.
Sosyn olar ashylǵan jaǵdaıda, gazettiń qazaqsha jazatyn avtorlardan kende bolmaıtynyn saralasty. Ekinshi Dýmaǵa depýtat bolý nıetimen jer-jerde saılaýǵa nebir jaısań túsip jatqanyn estip otyrmyz. Osynda oqıtyn, halyqtyń halin tym qınala oılaıtyn jáne saıasatqa sergek qaraıtyn jastar barshylyq. Onyń ústine, Ábdiráshıt qazıdyń aıtýyna qaraǵanda, «Úlfát» gazeti máhkamasynyń qorjynyna elden tatarshasynan góri qazaqshasy basym tilmen jazylǵan hattar da túsip jatatyn kórinedi. Qazaq gazeti ashylsa, el ishimen tyǵyz baılanys ornary shúbá týǵyzbaıdy. Tek qarjy-qarajat kózin tıanaqtaý jón...
Sol suhbat aıaqsyz qalmaǵan. Baspa basqarmasy osy ústimizdegi jańa 1907 jyldyń aldynda ǵana, tatarshamen birge, qazaqsha gazet te shyǵarmaqqa qaýly qylǵan-dy. Taıaýda bul áńgime shyndap qolǵa alyna bastaǵan.
Meniń shartarapty kezip júrýden sharshamaıtyn kári kúresker Erkindik kókem bar, Kókshetaýdaǵy medresede aldynan dáris alǵan ustazym, Ekinshi Memlekettik Dýmaǵa depýtat bolyp kelgen Sháımerden molda Qosshyǵulov bar, eldiń ár túkpirinen arnaıy birneshe dúrkin qatynaǵan taǵy talaı adam bar, bári jumyla árekettesti. Jumyla árekettesip júrip, qazaq gazetin shyǵarýǵa qajet qarjyny İlıas Boraǵanlynyń náshrıatyna jetkizip berdi.
***
Bas mınıstr Stolypın Dýma músheleri aldyna úkimet josparyn baıan qylar qarsańda biz qazaqsha gazet shyǵarýdyń aýy men baýyn jıystyrýdy aıaqtap qalǵanbyz. Onyń úkimet tarapynan baspasóz haqynda jasalǵan zań jobasyn Memdýmanyń qaraýyna bermek bolǵanyn sol kúni keshkisin keńsemizde áńgime etip otyrǵanymyzda, Rashıd qazı el jaqta oryn alǵan kóńilsiz oqıǵa habaryn estirtti.
– Jetpisbaı myrzadan jedelhat aldym, – dedi ol, – «Qazaq gazeti» dep at qoıyp, jańa basylymdy aqpan aıynda jaryqqa shyǵarǵan eken. Biraq, birinshi nómiriniń tusaýyn keskennen keıin, jergilikti ókimet gazetti toqtatyp qoıypty. Sodan, kesheleri, ishki ister mınıstrliginen arnaıy pármen alsa kerek, Troısk polısıasy baspahananyń múlikterin tárkilep, múldem jaýyp tastapty.
Úkimet basy Dýmaǵa baspasóz zańyn qabyldatyp almaı jatyp-aq, óz degenimen ozbyrlyq jasap júrgen bop shyqty. Shyndap kelgende, úkimettiń jergilikti atqarýshy býyndarynyń gazetterdi sál ilik tapsa boldy – jaýyp tastaıtynyn biletinbiz. Tek sondaıǵa atoılaǵan dálel endi bizdiń túrki qoǵamynan da, ásirese, endi-endi ǵana oıana bastaǵan qazaqtyń tynys-tirshiliginen de kóriner dep oılamappyz. Kóńilsiz habar barshamyzdy jabyrqatty.
Ábdiráshıt aǵa Troısk qalasynda irgesi qalanǵan bul gazettiń jaryq kórý tarıhyn jaqsy biledi eken. Ol Jetpisbaıdy da, onyń gazet shyǵarýshy serikteri Qaıym men Eshmuhamedti de, tipti olardyń osynaý eldik maqsatqa qyzmet etken tirligine demeýshi bolǵan Torǵaı oblystyq basqarmasynyń shtattan tys aǵa aýdarmashysy, oblys statısıka komıtetiniń tolyq múshesi, zaýrád-horýnjıı Derbisáli Berkimbaevty jáne oblystaǵy Qostanaı úıezi Saroı bolysynyń basqarýshysy Bekmuhamed Aldıarovty da tanıtyn. Olardy qazaqtyń bas adamdary dep atap otyrdy.
Ásirese Derbisáli myrzanyń el ishindegi bedeli keremet joǵary bolǵanyn, jurttyń ony «jarty patsha» dep ataǵanyn sol shaqta Orynbor meshitinde istegen Rashıd qazı súısine áńgimeledi. Bul adam jastaıynan patsha ákimshiligine qyzmet etipti, biraq ózin qulaqkesti qul emes, eliniń qorǵany retinde de kórsete bilipti. Halyq tolqýlary kezinde bılik aldyna esh búkpesten jurt narazylyǵynyń sebepterin ashyp aıtyp, kóp rette túrli jeńildikterge qol jetkize alsa kerek. Ol kezinde Ybyraı Altynsarınniń qazaq balalary úshin mektepter ashýyna kóp járdemdesipti, tipti onyń Qyrymdaǵy Ysmaıyl Gaspraly qatarly gazet ashýǵa talpynys jasaǵan shaǵynda, shyǵynyn kóterýge ázir turǵan eken. Onyń josparyn úkimet, alaıda, ol kezde júzege asyrtpady. Tek osy revolúsıa tolqyny ǵana jańa talaptardy endi bılik esh bultara almaıtyndaı etip alǵa shyǵarǵandy. Sonda ol qazaqta óz baspasózi bolýyn birden qalap, bastamashy jigitterdi qyzý qoldaǵan eken.
Saroı bolysynyń ortalyq mahkamasy Troısk shaharyna ornalasqan. Sondyqtan da bolysnaı Bekmuhamed myrza gazet redaksıasyna meken-jaıdy Troıskiden satyp áperipti. Al Derbisáli myrza arnaıy jibergen adamdary arqyly gazettiń haripteri, qalyby, basatyn stanogi, qaǵaz keskishi jáne qaǵazy men ózge de kerek-jaraǵyn Qazannan satyp alyp, jetkizip berse kerek.
El-jurtqa belgili Aldar baıdyń urpaqtarynyń biri, áldebir sebeppen Andreev dep jazylǵan Jetpisbaı myrza uzaq jyldar boıy Qostanaı úıeziniń Saroı bolysyndaǵy tórt halyq bıiniń biri bolyp istepti. Ádet-ǵuryp zańyn basshylyqqa alyp bılik aıtyp júrgenimen, orys zańyna da jetik eken. Máskeýdegi áıgili sot advokaty Plevako oǵan jıen aǵa bolyp keletin kórinedi. Sonyń aqyly bolsa kerek, «Qazaq gazetinde» qazaqsha jáne oryssha maqalalardy qatar basyp shyǵarýdy o bastan-aq maqsat etipti. Gazetke quryltaıshy jáne shyǵarýshy-redaktor bolǵan ózi men Qaıym Sosnovskıı jáne Eshmuhamed Imanbaev úsheýi bul oraıda tamasha pikirles jáne maqsattaryn keremet túsingen úzeńgiles-tin.
– Bilesizder me, olar aldaryna nendeı maqsat qoıdy? – dep, Rashıd qazı otyrǵandarǵa aınala qarady da, ózi jaýap berdi. – Olar jurtqa «Qazaq gazeti» qazaq halqynyń muń-muqtajdaryn jalpyorystyq múddelerdiń aýqymynda joqtaıdy dep jarıa etken. Memleket negizin shaıqaýdy baǵdarlamada kózdemegen, oılaryna da almaǵan. Soǵan qaramastan, mınıstrlik sol shet aımaqta endi ǵana shańyraq kótergen kishkene gazet buratanalardy búlikshildik jolǵa bastaıdy dep taýypty.
Iá, dep bas shulǵysty aǵalarym, bul úkimetbasy men byltyrǵy úkimetbasynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Stolypın Goremykın emes. Goremykındi búrokrattardyń ózderi, kózdi ala bere, ózara «Vashe Bezrazlıchıe» dep bekerden beker mysqyldaı mártebelemese kerek. Ol shalǵaıdaǵy buratanalar tilinde shyqqan, eshqandaı da zań buzbaǵan, eń bastysy, kóshpendilerdi revolúsıaǵa shaqyrmaǵan usaq gazetke nazar aýdarmaǵan bolar edi.
Premer Stolypın mansabyn áskerı qyzmetten bastaǵanynan ba eken, óte qatal. Ol Saratovta gýbernator bolǵan kezinde, sál narazylyq tolqýy bilinse boldy, tolqýǵa qatysqan halyqty aıaýsyz jazalaıtyn qylyǵymen aýyzǵa iligipti. Jazalaýshy áskerdi, tipti, ózimen kórshi jatqan gýbernıalarǵa da jumsaı beretin sheshimtaldyǵymen patsha nazaryna ilikti desetin.
Qatygezdik tuqymynda bar-aý, dep topshylady otyrǵandar, sebebi onyń ákesi de áskerı adam eken. Kezinde kazak áskeriniń atamany bolǵan kórinedi. Ári ishki Reseıde emes, qazaq jerinde, Jaıyq mańynda ataman bopty. Budan jarty ǵasyrdaı ilgeride qyzmet etipti.
Sonaý atamannyń qaramaǵyndaǵy kazak jasaqtarynyń shekten shyqqan ozbyrlyǵy bir zamanda Sálimgereı Jantórınniń aǵa sultan laýazymynda isteıtin atasyn qatty toryqtyrypty. Jasaq qum ishindegi aýyldardy shaýyp, eldi qyrǵynǵa ushyratqan, tonaǵan. Kazachestvo áskeriniń bul qylyǵyna aǵa sultan shaǵym aıtpaq bolsa kerek, sonda oǵan óz ornyńdy bil degen sıaqty. Bıleýshide kiná bolmaıdy, ol árqashan kúdikten joǵary turmaq...
Meniń esime Erkindik kókemniń bala kúninde sondaı shapqynshylyq qurbany bolǵanyn aıtqany tústi. Ol oıran bolǵan shańyraqtan kezdeısoq tiri qalǵan jalǵyz tuıaq edi. Beıbit aýyldarǵa opat ákelgender eshqandaı jaýapkershilikke tartylmaǵan...
Qazaq kónbis, qanshama qyrǵyn men qorlaýǵa ushyrasa da, taspen atqandy aspen at degen ata naqylyn ustanýdan taımaıdy. Uly ustaz Ismaıyl Gaspralynyń ondaǵan jyldar boıy nasıhattap kele jatqan ustanymy da sondaı ǵoı ózi. Jetpisbaılardyń gazet betinde jarıa etken baǵdarlamasy da sony kórsetedi. Alaıda qazaqtyń ózi baıqaǵan taǵy bir jáıt bar: buǵa
