V. Naqty jaǵdaı
Fon-Kaýfmannyń baıandamasyna baılanysty jaryssózge shyqqandar kóp boldy. Mınıstrliktiń osy ýaqytqa deıingi jer-jerde júrgizgen jumysyn synamaǵandar kemde-kem. Áıtse de maǵan ulttyq aımaqtardan sóılegenderdiń sózi aıryqsha mańyzdy kórindi. Meni ásirese, minbege alǵashqylardyń biri bop shyqqan sheshenniń – Vılno gýbernıasynyń depýtaty Homınskııdiń:
– Mekteptegi oqytý jumysynda aǵartý mınıstrligi saıasattan irgesin aýlaq salsa degen tilek aıtamyn, – degeni eleń etkizdi.
Men onysynyń mánin paryqtap úlgerer-úlgermesten, sheshen:
– Halyq aǵartý mınıstrliginiń organdary mektepke saıasatty tyqpalamasa eken, mine jumysty osydan bastaý kerek, – dep bir toqtady.
Oǵan zal qol shapalaqtap, qoldaý kórsetti. Sonda ol sózin bylaı sabaqtady:
– Men Vılno gımnazıasynda tárbıelendim, basymnan keshkendi aıtaıyn: biz, sol shaqtaǵy gımnazıser, mektepke degen qurmet, syılaý seziminen birimiz qalmaı ada boldyq! Nege deısiz ǵoı? Sebebi aıaq basqan saıyn gımnazıada bizdiń ulttyq sezimderimiz taptalyp, bizdiń dinı sezimderimiz jábir kórip jatty. Muǵalimder tarapynan! Oılańyzdar, bul – adal pedagogıkalyq tásil bolmasa kerek.
Depýtattar taǵy qol soqty. Onyń odan arǵy sózderi maǵan quddy bizdiń qazaq ómirinen oıyp alynǵandaı kórindi.
– Halyqtyń bir shıregi ǵana saýatty Rossıada árkim óziniń qalaǵan tilinde oqyǵany durys, – dedi ol, – árkim óz tilinde oqysyn, tek hat tanyp, saýat ashsa bolǵany. Mádenıetti irgetassyz qabyl alý múmkin emes. Al irgetas degenimiz – bilim. Eger mundaı oı nazarǵa alynbaıtyn bolsa, onda reforma bitkenniń bári qaǵaz betinde qalady.
Sosyn ol úkimettiń oqýdy qarjylandyrý dárejesin synady. Ony mardymsyz deńgeıde ekenin aıtty.
Bul jerde jeke bastamashyldyqqa keń jol ashý kerektigi kórinip tur. Oǵan tosqaýyl qoımaý kerek, ondaı nıetti yntalandyrý kerek. birneshe balanyń ǵana basyn biriktirip úıdi-úıde oqytý isin yntalandyrý jón. Ondaı áreketti qýǵyndaýdy doǵarý kerek. Ras, dál qazir halyq aǵartý mınıstrliginiń yqylasy kórinip turǵan joq. Sondyqtan da – jeke bastamashyldyqtyń bolashaǵy bulyńǵyr.
Bul da beıne-bir bizdiń qyrdyń tynys-tirshiliginen qorytylǵan pikir tárizdi áser etti.
Sosyn ol máseleniń Vılno aımaǵynda qarjy-qarajatpen qalaı tıanaqtalatynyn áńgimeledi. Onyń nendeı maqsat kózdeıtinine ıshara jasaǵandaı boldy. Men ony aıqyn túsindim, sebebi, aıtam ǵoı, bári týra bizdiń eldegideı elestedi...
– Soltústik-batys ólkede polák jáne lıtvan tilderin gımnazıalarda oqytýǵa ruqsat berdi, – dedi sheshen, – biraq bul iske úkimet kók tıyn bólip otyrǵan joq. Ondaı oqýdyń aqysyn ata-atalardyń ózderi tólesin degen talap qoıyp otyr.
Osyndaı habarynan keıin ol ımperıanyń orys mektepterinde fransýz jáne nemis tilin oqýǵa esh jerde qosymsha aqy suramaıtyn, oǵan kerekti aqshany úkimettiń ózi bóletinin tilge tıek etti. Sóıte tura jergilikti halyqtyń balalaryna ana tilin oqýyna qarajatty onyń ózinen talap etse, onda muny jergilikti halyqqa degen nemquraıdylyqtyń kórinisi demegende ne deısiń. Ol bul baılamyn kúsheıtip qaıtalady: jergilikti halyq óz tilin oqý úshin orta mektepke óz aqshasyn tóleýge tıis bolsa, qalaı ony kemsitýshilik demeısiń!
– Meniń baıqaýymsha, – dedi ol, – qazir mynandaı bir toqtamǵa barsha jurttyń kózi jetti: balaǵa óziniń ana tilin bilgizýdiń mańyzy zor – ana tili urpaqty oqytý jáne tárbıeleý, ıaǵnı ony saqtaý máselesine jatatynyna bári senimdi.
Tavrıda kúmbezi astynda bek razy qolshapalaq taǵy dúr ete tústi.
– Bizde «Bilim berý» degen qoǵam uıymdastyrýǵa ruqsat etilgen. Onyń jarǵysy boıynsha – qaýymdar óz tilderinde oqytatyn mektepterin ashýyna bolady. Biraq tym bolmasa bir mektep ashylyp pa? – Ol óziniń kókeıtesti suraǵymen zalǵa aınala qarady. – Nelikten jergilikti bılik mektep ashýǵa ruqsat etpeıdi? Kıevte, máselen, osyndaı qoǵam tirkeldi, biraq ol mektepti bylaı qoıǵanda, birde-bir oqý zalyn ashýǵa da ruqsat ala almaı otyr. Kıevten góri Podolsk qalasynda poláktar kóbirek, mine sol jerde mektep túgil, oqý zaly túgil, qoǵamnyń ózin ashýǵa ruqsat berer emes.
«Ekijúzdi saıasatqa taǵy bir bir mysal, – dep oıladym men, – úkimettiń sózi men isiniń arasyndaǵy jer men kókteı aıyrmashylyqtyń ımperıanyń batys ólkesindegi kórinisi»...
– Mine sondyqtan da maǵan túsiniksiz, – degen sózdermen sheshen áriptesterine jaǵalaı qarady, – men eshteńe uǵa alar emespin, – dep taǵy qaıtalady. Sosyn neni uqpaǵanyn jarıa etti. – Mınıstrlik tarapynan osy minbeden eń tamasha sózder men tilekter aıtyldy, biraq is júzinde sondaı ádemi sózder men tilekterge sáıkes nıettiń bizdiń jaqta ısi de joq. Eń sońǵy, sý jańa derekti aıtaıyn. Vılnoda jurt jekemenshikten qarjylandyrylatyn qyzdar ýchılıshesin ashpaq bolyp edi, sol jónindegi talap-tilek bılik tarapynan jaqynda ǵana keri qaǵyldy. Al fon-Kaýfman myrzanyń jaıma-shýaq pikirin álginde barshańyz estidińizder...
Shynynda, úkimet sóziniń syrty jyltyr, ishi tútin keletini áshkere boldy bilem. Bizde ǵoı, qazaqsha jańa mektep, medrese ashýǵa ruqsat bermek túgil, burynnan istep kele jatqandarynyń ózin jaýyp jatyr. Ashsań – oryssha ash deıdi... Baqsam, mundaı ozbyrlyqtaryn bılik orys emestiń bárine jasaıdy eken ǵoı. Netken jappaı jaılaǵan dert...
– Mınıstrliktiń zań jobasy kemshilikke toly, – dep sózin sabaqtaı berdi Homınskıı, – soǵan qaramastan, biz, polák depýtattary, Memlekettik Dýmaǵa bul zań jobasyn osy úshin qurylǵan mektep komısıasyna berýdi usynamyz. Munyń aıryqsha mańyzdy joba ekendigin eskere otyryp, men óz basym Memlekettik Dýma aldyna mynandaı usynys-tilek bildiremin: komısıaǵa kiretin depýtattar sany kóbeıtilse, shamamen elý bes múshe bolsa deımin.
Ortańǵy bólikten qol shapalaqtaldy. Onda bizdiń qazaq, ózge de túrki depýtattar, kúlli musylman fraksıasynyń músheleri otyrǵan. Bul olardyń júregine jaqyn usynys edi. Óıtkeni sonda zań jobasyn tikeleı qarastyratyn komısıaǵa ókilderin engizýge múmkindik molaıatyn.
Sosynǵy jaryssózder kezinde eleýli qaqtyǵys boı qyltıtty. Birtindep bitispes teketires, qarama-qaıshy kózqaras arajigi aıqyndala berdi. Másele Varshava gýbernıasynyń depýtaty Gralevskııdiń sózinen bastaldy. Ol da áýelde úkimettiń jaǵymdy sózin:
– Halyq aǵartý mınıstriniń búgingi sóziniń sońǵy jaǵynda janǵa jaǵymdy, jyly, progresıvti nota shalqydy, – dep atap ótken.
Biraq kóp sozbaı-aq ony synaýǵa kóshti:
– Mınıstrlik jańa jolǵa – bastaýysh bilimdi barshaǵa ortaq etý jolyna túsip otyrǵan eken, endeshe, sonymen bir mezgilde aǵartý isine jańa muǵalimderdi jiberýge múmkindik beretin, olardy sabaq berý úshin mektepterge erkin tartýǵa kepil bolatyn jańa zańdardy da usynsa kerek edi, – dep bastap, sózin túıdekteı, qaharlana jalǵastyrdy. – Al eger halyq aǵartý mınıstrligi muǵalimdik laýazymǵa kandıdattardy biliktiligine qaraı irikteý isinde burynǵysynsha İshki ister mınıstrliginiń súzgilerine arqa súıer bolsa, odan bas tartpaıtyn bolsa – onda ol elge qajet reforma jasaı almaıdy. Eger aǵartý mınıstrligi bolashaq muǵalimdi senim artýǵa bolatyn nemese senim artýǵa bolmaıtyn tulǵa dep, irikteýdi sol turǵyda júrgizý ıdeıasynan bas tartpaıtyn bolsa, ıaǵnı muǵalimdikke kandıdattardy pedagogıkalyq beıimdiligine qaraı tańdaý ıdeıasyn basshylyqqa almaıtyn bolsa – onda ol bul máselege qanaǵattandyrarlyq dárejede jaýap beretindeı jaǵdaıǵa jete almaıdy.
Sosyn úkimet mekemesine qaraı dáý tas laqtyrdy:
– Taza ǵylym isine jáne buqaraǵa bilim berý isine ishki ister mınıstrligi nege qol suǵady? Bul salalarda onyń aralasatyndaı ne jumysy bar?
Ortalyq oryndar men sol qanattan qol soǵyldy. Ońshyldar únsiz. Sheshen aıyptaý sózimen bılikti odan ármen túırep qaldy:
– Qaǵaz júzinde – halyq aǵartý mınıstrligi, al is júzinde ol – óz ishinde polısıa departamenti jumys istep turǵan ishki ister mınıstrligi.
Taǵy qol soǵyldy.
– Mine sondyqtan bizdiń elimizde shpıondyqtyń mektepteri jasalýda!
Osy kezde ońshyldardan shydam ketti bilem, jaltyr bas, qalyń jalpaq saqaldy depýtat ornynan shalt kóterilip, bar daýsymen:
– Siz baıqap sóıleńiz, – dep kijine aıqaılady.
Týra janymnan Slava:
– Pýrıshkevıch, – dep sybyr etti. – Orys halqy odaǵynyń serkesi...
– Men mynany estidim, myrzalar, – dedi Gralevskıı oǵan kóńil aýdarmaı, – Londanda urylar mektebi bar kórinedi, alaıda ol «Bod of edúkeıshn» vedomstvosy quzyryna qaratylmaǵan...
Slava maǵan aqyryn túsindirdi:
– «Board of Education» degende – aǵartý mınıstrligin aıtady.
Zaldyń ár tusynan qol soǵý men aıqaı-shý qatar shyqty. Sheshen daýsyn kótere sóıledi.
– Tyńdańyzdar, oqımyn: «Zańdy quqtary joq adamdardyń sabaq berýi týraly»... – Basyn kóterip, zalǵa jaǵalaı qarady. – Men munyń kóbine bastaýysh mektep muǵalimderinen ózgelerge qatysty ekenin surastyryp bilip aldym. – Qaıtadan qaǵazdan oqı bastady. – «Muǵalimderge bul máseleni qadaǵalap otyrýdy tapsyramyn... quqtary joq bola tura sabaq berip júrgender jaıynda maǵan shuǵyl túrde habar jetkizip turýdy usynamyn. Jiberilgen aqparatta osyndaı adamdardyń aty-jónin, famılıasy jáne ataǵyn, sondaı-aq balalaryn, ata-anasyn, oqý júrgizilgen meken-jaıdy dál kórsetý kerek...»
Oń jaqtaǵy oryndardan:
– Bul óte durys! Solaı etý qajet! – degen daýystar shyqty.
Basy jaltyraǵan Pýrıshkevıchtiń ásirese kózge túsip, belsene daýryǵyp otyrǵany kórinip tur. Tóraǵa eskertý jasady:
– Sizderden qatty ótinemin, myrzalar, oryndaryńyzdan sóılemeńizder...
– Joq, bul durys emes, – dep Gralevskıı basyn daýys shyqqan oń qanatqa burdy, – olaı etýge bolmaıdy, óıtkeni bul muǵalimderdiń sharýasy emes, bul – polısıanyń isi.
Qolshapalaq. Maquldaǵan – sol jaq pen orta tus. Al oń jaq narazy kúńkilge basty. Biraz shý boldy. Sosyn halyq aǵartý mınıstri fon-Kaýfman minbege shyǵyp, Dýma múshesi Gralevskııdiń sózinde keltirilgen derekterge baılanysty anyqtama berdi. Ony Pýrıshkevıch bastaǵan oń qanat qatty qoldap otyrdy.
***
Taǵy biraz sheshennen keıin sóz kezegi musylman-depýtatqa tıdi.
Baký gýbernıasynyń ókili, Bakýdegi resmı orys-tatar, durysynda orys-ázirbaıjan mektebiniń dırektory Mustafa Mahmýdov ashań júzi alaburta, aksenti basymdaý orysshasymen, sózin kadet retinde bastady:
– Halyq ókili myrzalar, men halyq bostandyǵy partıasynyń usynysyna tolyǵymen qosylamyn, – dedi ol, – sondyqtan da osy zań jobasyn komısıaǵa jiberý jaǵyndamyn. Óıtkeni Memlekettik Dýmanyń jalpy jınalysynda bul másele boıynsha bizdiń túk sheshe almaıtynymyzdy men aıqyn uǵynýdamyn. Biraq men myna minbege osy zań jobasyna qoldaý kórsetý úshin shyǵyp turǵan joqpyn. Men birli-ekili sóz aıtyp, sizderdiń oń pıǵyldy nazarlaryńyzdy bizdiń, musylmandardyń, halyq mektepteri men musylman-muǵalimderdiń jappaı bastan keship jatqan kóńilsiz de jan ashyrlyq, tipti jylaǵyń keletin jaǵdaıyna aýdarsam deımin.
Oń jaqtaǵylar jaqtyrmaǵandaı qozǵalaqtaı bastady.
– Halyq aǵartý mınıstri, men de ony alǵashqy shaqta osylaı ataı turaıyn... – onyń bul sózine sol qanat dúr etip qol shapalaqtady, – ol óz sózinde barlyq halyqtardy, olardyń paıyzdyq úlesterin sanamalap atap ótti, biraq sonymen bir mezgilde jıyrma mıllıondyq musylman halqyn aýyzǵa almaı, únsiz attap ketti. Shamasy, musylman jurty haqynda qolyndaǵy jazbada kórsetilgen saýattylyqtyń paıyzdyq úlesi úshin uıalǵan bolý kerek.
– Ras! – dep qaldy bireý orta oryndyqtardyń art jaǵynan, alaqanyn shartyldata soǵyp.
Mańynan ony qoldaǵan qolshapalaq estildi.
– Men buǵan senimdimin, men buǵan senimdilikten de artyq senem, – dep nyǵarlap jatyr Mustafa, – mınıstrdi ar-uıat sezimi tejedi, áıtpese ol jıyrma mıllıondyq musylman jurtyn ún-túnsiz, quddy ómirde joq tárizdi, umyt qaldyrmas edi.
Sypaıy aıtty, kókeıdegini dál jetkizdi.
– Sózim jalań bolmas úshin, men sizderge sekseninshi jyldardan bastap qazirgi tańǵa deıin, ıaǵnı osynsha ýaqytqa sozylǵan kezeń ishinde halyq aǵartý mınıstrligi tarapynan bizge, Rossıa ımperıasynyń musylman halqyna qatysty baıqatylǵan qarym-qatynasty sıpattap berýge tyrysaıyn.
Zal eleń ete qalǵandaı boldy. Tym-tyrys qulaq túrý.
– Mynadan bastaımyn, myrzalar... – Memlekettik Dýma múshesi áriptesterine synaı kóz tikti. – Halyq aǵartý mınıstrliginiń kóz aldynda – biz, musylmandar, biz, musylman mektepteriniń muǵalimderi, qyz-kelinshekterden de tómen turamyz...
Jurt dý kúlip jiberdi. Kúlki tolastaı bere:
– Orta oqý oryndarynda sabaq berýge oqýshy qyzdardyń da quqy bar, – dedi ol. Atap aıtpaǵanmen, orystyń oqýshy qyzdary degisi kelgeni barshaǵa túsinikti-tin. – Al musylman muǵaliminiń orta oqý oryndarynda qyzmet etýge qoly jetpeıdi, oǵan ondaı quq berilmegen.
Qolshapalaq. Birqatar depýtat onyń osy máseleni ashyp aıtqanyna razy.
– Endi osydan-aq bizdiń jaǵdaıymyzdyń qandaı ekenin bile berińizder. – Mahmýdov kúrsindi. – Bizdi, musylman muǵalimderin qaıran qaldyryp jáne tańyrqatyp, kózbe-kóz oqshaýlap otyr. Munyń uıaty halyq aǵartý mınıstrligine. Myrzalar, búgin ásem sóılep turǵan mınıstrlik búgingi deıin bizdi adamı mártebeden aıyrylǵan, halyq aǵartý salasynda qandaıda bir jaǵdaıǵa ıe bolý haqynan jurdaı etilgen aıryqsha kastaǵa bólip tastady.
Men yntyǵa tyńdap otyrmyn. İshimnen: «Mınıstrlik musylman muǵalimderin tuıyq qoǵamdyq topqa bólip tastady... Eleýli aıyptaý!» – dep oıladym.
Oń qanattan narazy kúńkil estildi. Arasynan Pýrıshkevıchtiń:
– Mynaý ne tantyp tur? – degeni anyq estildi.
Depýtat Mustafa Mahmýdov ony taǵy eleýsiz qaldyrdy.
– Musylman halqy arasyndaǵy halyq mektepteri máselesine kóshe kele, bir ǵana nárseni aıtqym keledi, – dedi ol dýsyn kótere túsip. – Rossıa ımperıasynyń barsha bólikterinde jurt jergilikti tilde oqytatyn halyq mektepterin ashý jóninde ótinish aıtyp, aıqaıǵa basyp jatqanda – osy bir bastamashyl mınıstrliktiń musylman jurty arasynda salǵan halyq mektepteri bostan bos, qańyrap tur, neshe jyldan beri tolmaı jatyr. Nelikten bulaı degen saýal týatyny anyq. Oılańyzdarshy, nege bulaı? Bul túsiniksiz jáıt, qyzyq jáıt, solaı emes pe?
Zal tym-tyrys.
– Men myna jáıtti senimmen aıtamyn: bul tek meniń jalań málimdemem emes, bul – jer-jerde oryn alyp otyrǵan fakt. Munyń rastyǵy jaıynda halyq aǵartý mınıstriniń ózi de málimdeı alady. Sonymen, týzemdik halyq arasynda, týzemdik musylman halqy arasynda nelikten mınıstrliktiń mektepteri qańyrap bos tur? Olardyń bos bolatyn sebebi – mınıstrliktiń sol mektepterinen el sanasyndaǵy kıeliniń bári, buryn ǵasyrlar boıy jurtshylyq diline sińisti bolǵan barsha qasterli, adamdyq qasıet túgelimen alastalǵan! Aǵartý mınıstrliginiń mektepterinde qasıetti eshteńe qaldyrylǵan joq.
– Jala! – dedi oń qanattan taqyr basy jalt ete qalǵan Pýrıshkevıch daýys kóterip.
Biraq oǵan qulaq qoıǵan eshkim joq, zal ishin negizinen sol qanat pen ortańǵy oryndardan shyqqan qolshapalaq kómip ketti.
– Sózim jalań shyqpas úshin, men taǵy mynalardy qosyp aıtsam deımin... Bilip qoıyńyzdar, myrzalar: bizdi, musylmandardy, musylman shákirtterin kúni keshege deıin – azattyq qozǵalysynyń sońǵy jyldaryna deıin – barlyq oqý oryndarynda qýǵyndap, karserlerge qamaýmen boldy, qıt etsek aıaýsyz jazalady, tipti mereke kúndergi tıisti demalysymyzdy bermedi. Ne úshin deısizder ǵoı, myrzalar? Tek qana bizdiń tabıǵı bolmysymyzdy saqtaǵanymyz úshin. Aramyzdaǵy bireý-mireý abaısyzdyq baıqatyp, óziniń dini bir, tili bir joldasymen óziniń týǵan tilinde sóılesip qalǵany úshin...
Oń jaqtaǵa pysqyrynǵan Pýrıshkevıchtiń qatarynan qaıqy murtty aryq sary, suıyq shashty jigit ornynyn julqyna turdy. Daýsyn kótere, jaqtyrmaǵan únmen:
– Qulaq salyńyz, qymbattym! – dep aıqaılady. – Eger sizdi tek qana orys tiline oqytqan bolsa, onda nege siz osynsha tilińizdi burap, oryssha nashar sóıleısiz?
Baspasóz lojasynda otyrǵandardyń biri ony tanyp, aqyryn únmen tanystyrdy. Shýlgın. Ońshyl. Volyn gýbernıasynan kelgen pomeshık. Shýlgın taǵy birdeńe aıtpaqqa tamaǵyn keneı berip edi, qasyndaǵysy ony jeńinen tartyp:
– Vasılıı Vıtalevıch, tynysh, jáıirek, – dedi.
Ashań júzdi Mustafa Mahmudov Vasılıı Vıtalevıchke keńpeıil ustaz keskinimen bir kóz tastady da, basqasha kóńil bólmeı, sózin sabaqtaı berdi:
– Halyq aǵartý mınıstri, aıtpaqshy, Dýmanyń qaraýyna usynǵan óziniń zań jobasynda muǵalimniń jalaqysyn ósiretini jaıynda aıtty. Muǵalimniń qyzmetin kóterý quraly retinde, onyń qyzmetiniń jemisti bolýyn qamtamasyz etý quraly retinde solaı etpek. Myrzalar, men oǵan bylaı der edim: naǵyz halyq muǵalimi segiz somǵa da qyzmet etti, óz paryzdaryn segiz som eńbekaqymen de adal atqardy. Kúmánim joq, olar jıyrma bes somǵa da tap solaı adal qyzmet etedi. Biraq, mınıstr myrza, sizdiń jobalap otyrǵan ústeme aqyńyz olardy jańa rýhanı buǵalyqtan qutqara almaıdy, halyq mektepterin jáne halyq ómirin jandandyra almaıdy. Ras, jalaqy mańyzdy, biraq olar oqý oryndarynda erkin oı túıý múmkindigine muqtaj. Olardy buǵaýdan tek qana erkin oı túıýge eriktilik azat etýi yqtımal. Olardy keminde – jeke bastarynda derbes oılaý múmkindigi bolýy ǵana qutqara alady.
Ońshyldardan basqasy rızashylyqpen qol soqty. Odan ári depýtat Mahmudov:
– Polák kolosy ókiliniń jabyrqańqy ahýal týraly aıtqany, onyń taza saıasatqa qatysty jaǵdaı týraly málimdemesi, oqý isi bastyqtarynan túsetin taza saıası qaǵazdar jaıyndaǵy málimdemesi tym-aq sumdyq jáıtter, – dedi.
Sosyn, áliptiń artyn baǵyp tyna qalǵan oılana qarady da:
– Alaıda, qansha sumdyq bolǵanmen, týzemdik halyqtar arasyndaǵy týzem mektepterinde kórinis taýyp júrgen masqaralar qasynda olar kádimgideı-aq solǵyn tartyp qalady, – dep bastap, budan buryn fraksıada pikir alysylǵandaǵydaı, kúlli musylman jurtynyń, sonyń ishinde ózimizdiń qazaǵymyzdyń da kórip otyrǵan rýhanı qyspaǵyn Dýma nazaryna bar daýsymen ekpin qoıa jetkizdi.
– Men álginde aıttym, týzemdik musylman mektepterinen qasıet tutatynnyń bári, balalardyń týǵan tili, ana tili alastatylǵan degendi aıttym. Al endi sizder musylman halqy arasyndaǵy bastaýysh mektepterden bul mınıstrliktiń ana tilin alastaýynyń, is júzinde balalardyń týǵan tilin saýat ashý maıdanynan qýyp shyǵarýdyń qandaı nátıje berip otyrǵanyn bilemisizder?!
Depýtattar tym-tyrys. Ol sál tynystap, zaldy aınala sholdy, sosyn:
– Týǵan tildi alastaý saldarynan mektepke «mylqaý ádis» degen oqytý tásili engizildi, – dedi, – bul ádis boıynsha, muǵalim áldebir uǵymdy shákirtke qaıtse de oryssha túsindirýge tıis. Keıde ol, halyq muǵalimi, kúlkili jaǵdaıǵa túsip qalady. Máselen, «ıt úredi» degendi uǵyndyrý úshin ol synyp bólmesinde ıt sekildi úrýge tıis bolady, sosyn oqýshylardan: «Qane, men ne aıttym?» – dep suraıdy...
Dýma zalynyń ár jer-ár jerinen:
– Bravo! – degen daýys shyqty.
«Mylqaý ádis» talaıyn kúıindirip júrgen eken. Qol soǵyldy.
– Munyń masqarasy sol, ustaz óziniń saǵat boıy azaptanýynyń oń nátıjesin de kóre almaıdy. Al shákirtter synyptan «muǵalim ıt tárizdi úredi» degen ásermen shyǵady.
– Ras! – dedi áldekim sol jaqtan.
– Halyq aǵartý mınıstri komısıaǵa úlken úmit artatyn sıaqty. Ony saılaýǵa Dýma da bilek sybanyp daıyn otyr ǵoı. Eger komısıa saılanar bolsa, al Dýma, árıne, ony saılaıdy da, – onda bılik usynyp otyrǵan myna zań jobasynyń barshasynan syrtqy qabyǵy ǵana qalatynyna men senimdimin. Óıtkeni men jáne biz bárimiz ózimizdiń ashshy tájirıbemizden anyq bilemiz – halyq aǵartý mınıstrligi osy jobada belgilep surap otyrǵan soma eshqashan óziniń tikeleı maqsatyna jumsalmaıdy. Iaǵnı bólingen qarjy halyqqa bilim berýge shyǵyndalýdyń ornyna, tap sol mınıstrliktiń shartyna sáıkes, oqý orny janynan qaıdaǵy bir kir jýatyn sharýashylyq ashýǵa jiberiledi.
– Ras! – Orta tus pen sol qanattan árkim daýystap qol soqty.
Sosyn sheshen jalpy musylman ishindegi oqý-aǵartý jumysyna úkimettiń nemketti qaraıtynyna dálel keltirdi:
– Orys memleketi Zakavkazede jylyna polısıa kúzetin ustaýǵa 2 mıllıon 361 myń 460 som shyǵyndaıdy. Al osyndaǵy halyqqa bilim berý isine bar bolǵany 114 myń som beredi. Orys memleketi Zakavkazede abaqty salyp, ony ashyp, ustaýǵa, tutqyndardy qamaý oryndaryna tasý shyǵynyna jylyna 102 myń 646 som jumsaıdy. Bul aǵartý salasyna bóletin 114 myń somnan sál ǵana kem.
Zal bul derekterdi de túsine qabyl aldy. Mustafa sózin bylaı túıindedi:
– Halyq aǵartý mınıstrligi usynyp otyrǵan zań jobasy tek jalpyǵa ortaq bastaýysh bilim berý jaıynda ǵana aıtady. Bizdi, zakavkazdyqtardy, bul jáıt qanaǵattandyrmaıdy. Biz jalpyǵa ortaq bastaýysh bilimdi «mindetti túrde» berý jaıynda suraımyz.
«Bul bizdiń de tilegimiz ǵoı», – dep oıladym men.
– Biz muny óz ýaqytynda, osy másele boıynsha Memlekettik Dýma saılaıtyn komısıaǵa óz zań jobamyzdy engize turyp aıtatyn bolamyz.
Sol qanat, ishinara ortańǵylar da qol soqty. Sodan keıin Mustafa Mahmudovtyń synshyl sózin basqa sheshender de ilip áketkendeı boldy. Erıvan (Erevan) gýbernıasynyń depýtaty Sırakal Tıgranán qyrbyq murt, shoqsha saqal, qysqa shashty jas jigit eken, minbede zalǵa tik qarap turyp:
– Úkimet halyq mektepterine aǵartý jáne mádenıet quraly retinde qaramaıdy, kerisinshe, halyq rýhyn quldyqqa túsirý quraly retinde qaraıdy, – dep tartyp jiberdi, – búkil halyqty quldyqqa túsirip, ekonomıkalyq jáne saıası ezgige salý isi negizdeletindeı, ezip-janshý, qul qylý quraly retinde qaraıdy.
Sol qanattaǵylar dý qol soqty. Oń qanattan Pýrıshkevıchtiń:
– Sandyraq! – degen daýysy shyqty.
Tıgranán shapshań jaýap qaıtardy:
– Ońshyldar úshin bul – sandyraq, al halyq úshin bul – ómir qajettigi.
Sol jaq taǵy qol shapalaqtady.
– Halyq aǵartý mınıstrligi árdaıym ishki ister mınıstrliginiń quddy bir aıryqsha bólimshesi tárizdi bolyp keldi. Sondyqtan da ózin mektepterde ishki ister mınıstrligine, basqasha aıtqanda, polısıa mınıstrligine jaǵatyn jarlyqtar men nusqaýlardy júzege asyrýǵa mindettimin dep sanady. Mektep vedomstvosy – pedagogıka vedomstvosy emes, ol árqashan polısıa vedomstvosy tárizdi qyzmet etti.
Ońshyldardyń biri áldene dep ysyldap qaldy, oǵan eshkim qulaq asqan joq. Qulaqtary minberdegi sheshende.
– Búrokratıalyq úkimettiń konstıtýsıa jaǵdaıynda tirshilik etý kezeńi boıynda osy ýaqytqa deıin halyq aǵartý mınıstrligi birde-bir ret mektepti reformalaýdyń keńinen oılastyrylǵan jobasyn usynǵan emes. – Sheshen senimmen, nyq sóıledi. – Birinshi Memlekettik Dýmaǵa mınıstrliktiń engizgeni tek áldebir oranjereıalar men kir jýý úıleri jónindegi máseleler edi. Eldegi mektep isiniń jaı-kúıin jaqsartýǵa qatysy bar degenderiniń bary sol bolatyn. Al búgingi tańda, kóptegen usaq zań jobalarynyń ishindegi birshama kóńil aýdararlyǵy, birshama qundysy osynaý bir ǵana zań jobasy – jappaı oqytýdy engizý týraly zań jobasy bolyp otyr. Biraq eger jappaı oqytýdy engizý shynymen iri sharýa bolsa, onda mekteptiń sanyn kóbeıtý óz aldyna, budan basqa, olardyń jumysyn jaqsartýdy oılaý qajet.
Jaqsartý tileıtin bir salany depýtat Tıgranán bylaı túsindirdi:
– Oqýshy boıyndaǵy jeke ózine tán qabiletin, óz betinshe jumys isteı alatynyn, oılaı biletinin baıqatsa – qýaný kerek emes pe?! Alaıda, ondaı jaqsylyqtyń kórinis tabýynyń kez-kelgen túrin mınıstrlik tártipke qarsy turýshylyq áreket dep baǵalaıdy jáne ony jazalaý qajet dep sanaıdy.
Sol jaqtan qolshapalaq estildi.
– Shet aımaqtyń biriniń ókili retinde mynany aıtpaı kete almaımyn, – dedi odan ári sheshen. – Ózge taıpalar men ózge dinı ustanymdaǵy halyqtar arasynda ashylǵan úkimet mektepteri ne bitirip júr? Dýma bilsin muny! Olar aǵartýshylyq maqsatty aldaryna tikeleı atqarýǵa tıis mindeti etip qoımaǵan. Olardyń birden-bir kózdegeni – mısıonerlik jumystar júrgizý, olar aldaryna kúlli ózge tuqymnyń balalaryn tezirek orystandyrý maqsatyn qoıyp otyr.
Zaldy gýil kerneı jóneldi. Sheshen oǵan nazar aýdarmaı, oıyn sabaqtaı berdi. Al sondaı áreketterdiń saldary sol, aqyrynda, shet aımaqtardaǵy oqý bastyqtarynyń ózi aǵartý mektepterinde oqý joq, olar múldem azǵyndap ketti degen qorytyndyǵa kelýde kórinedi.
– Oqý oryndary orys tiliniń kýrstaryna aınaldy, – dep, paıymyn aıqyndaı tústi. – Osy kýrstardyń ashyqtan-ashyq kózdep otyrǵan maqsaty – bir jaǵynan, týzemdikterdi olarǵa beıtanys orys tiline oqytý, al ekinshi jaǵynan, mektep pen qoǵamdyq ómirden týǵan tildi, ana tilin túrli jolmen alastaý. Osynda ımperıanyń barlyq shet aımaqtaryndaǵy úkimettik mektepterde qoldanylǵan álgi mylqaý ádis jaıynda aıtyldy. Bizde, Kavkazda, úkimettik resmı pedagogtar osy ádisti ǵylymı turǵydan dáıekteýge tyrysty.
Jurt demin ishine tartty.
– Olar buratanalardy oryssha sóıleýge úıretý úshin balalaryna birden sol beıtanys orys tilinde saýat ashqyzyp, tek orys tilinde oqytý qajet degendi ǵylym jolymen dáleldemek boldy. Mundaı teorıanyń pedagogıkadan góri saıasatty kózdegen teorıalyq tantý ekeni, árıne, aıqyn. Alaıda osy tantyma-teorıa is júzinde týzemdik halyqty eshqandaı da orys tiline is júzinde úıretken joq, qaıta, týzemdik halyqtyń boıyna úkimet tiline, bóten mektepke degen ashý-yza telidi.
– Beker!
– Ras! Bravo!
Solshyldardyń razylyǵy men ońshyldardyń narazylyǵyn týǵyzǵan osyndaı sózderdi basqa depýtattar da sóıledi. Samara gýbernıasynyń depýtaty Voznesenskııdiń de keı aıtqandaryna qatysty yzaly ún qatýlar estildi. Ásirese ol:
– Zemstvo mektepterinde dinbasylar dinı zańdy úıretýshilerden góri, kóbine, rása kıgen jandarmdar keıpinde tanyldy, – degende, oń jaq qatty shýlap qoıa berdi.
Pravoslavıelik din qyzmetkerleriniń kıimimen jandarmerıanyń qyzmetin atqarǵan muǵalimder jaıyndaǵy aqparat keıbireýlerdiń namystaryna tıdi.
Ońshyldar arasynan bizge ábden tanylyp qalǵan jaltyr bas Bessarabıa depýtaty qoıý daýysymen:
– Bulaı deý uıat, – dep zildene ún qatty.
Oǵan yǵa qoımaǵan sheshen minbeden rásaly muǵalimderdi áshkereleı tústi:
– Olar tipti zemstvo muǵalimderiniń jeke ómirine de tereń boılap kirip alýǵa tyrysty. Sóıtip olardyń oqytýshylyq qyzmetinde kezdesetin jáıtterdiń oǵash kórinetin barshasyn, úkimettik qoldanystaǵy kózqaras aýqymyna sáıkes kelmeıtinniń bári jaıynda ınspektorlarǵa jedel habarlap turdy.
Pýrıshkevıchtiń odan ári tyńdaı berýge tózimi jetpedi bilem, basy jaltyrap, jalpaq qalyń saqalyn yzaly keskinmen kóterip qaldy da, aldyndaǵy ústeldi tyqyldatty. Artynsha onyń sózin bólip daýys kóterdi:
– On mınýt ótti.
Oń qanattan shyǵa bergen ersilikke Dýma tóraǵasy Golovın meılinshe shydamdylyq tanytty. Bessarabıa depýtatyna qaraı qasqa basyn buryp, ony sypaıy jolmen tártipke shaqyrýǵa tyrysty.
– Ǵafý ótinem, – dedi oǵan, – siz tóraǵa emessiz.
Tóraǵany qýattaǵan dybys estilip, qol soǵyldy. Pýrıshkevıch miz baqpaı:
– Sheshen ýaqytyn taýysty, – dep qaıtalady. – Minbeni bosatsyn.
Sol jaqtan bireý sabyrly ún qatty:
– Mynany tártipke shaqyrý kerek. Ony ármen áketińizshi, tileýińizdi bergir.
Voznesenskıı sózin jalǵastyrýǵa tyrysty:
– Ózim sabaq berýge týra kelgen úshinshi mektep jaıynda aıtaıyn... buratana mektebi... nemis mektebi... úkimettiń qolyndaǵy tamasha múmkindik áldebir zorlyq jasaý qarýyna aınalǵan, ony paıdalanǵanda – saýatsyz balany ana tiline emes, kúshtep orys tiline úıretedi.
Qolshapalaq. Taǵy Pýrıshkevıch taqtany taqyldatyp:
– Mynanyń tiline dızenterıa juqqan eken, – dep aıqaılady.
– Pýrıshkevıch myrza, – dedi Dýma tóraǵasy, – men sizdi májilis zalynan shyǵaryp jiberýge usynys jasaýǵa tıis bolam.
– Solaı etińiz, ótinemiz, – dedi sol qanattan áldekim.
Olarǵa alańdamaı, depýtat Voznesenskıı taǵy da sózin jalǵastyrýǵa tyrysty. Ońshyldarǵa qasaqana, jigerlene sóıledi:
– Endi ózderińiz kóz aldaryńyzǵa elestetip kórińizdershi, myrzalar. Máseleniń osyndaı ahýalyn jáne orys muǵaliminiń týzemdikter ortasyndaǵy kúıin, tap bolǵan jaǵdaıyn oılap kórińizdershi. Mektepterde bizdiń mınıstrlik júrgizbek bolyp otyrǵan osy bir orystandyrý áreketimen biz tek qana jergilikti turǵyndardyń shekten shyqqan ashý-yzasyna ǵana qol jetkizemiz. Bizdi olar birinshi kúnnen-aq tas laqtyryp qarsylaǵan. Olar bizdi balaǵattap, qadam basqan saıyn jek kóretinin sezdirip, sógýmen keledi. Óıtkeni biz olardyń rýhı tynys-tirshiligine buǵalyq salýshy, týǵan tilin ezip-janshýshy bolyp shyqtyq.
Minberde turǵan – týzemdik buratanalardan emes, kádimgi orys edi. Ózimizge jaqyn, túsinikti, jan-dúnıesi ádildikke moıynsunǵan orys bolatyn. Osy orys-depýtat bıliktegi ozbyr-ákim-orystyń aram pıǵylyn áshkereleı tústi:
– ...Biz tipti de halyq muǵalimi emespiz, bizdi aǵartý isin ilgeri damytýshy deýge bolmaıdy. Biz múldem ondaı emespiz, biz azaptaýshy bolyp tabylamyz. Óıtkeni biz týzemdikterdiń balalarynyń jan-dúnıesin múgedektendirip jatyrmyz.
– Ras, bravo! – degen aıqaı estildi.
Ony jurt minbeden dý qol shapalaqtap shyǵaryp saldy.
VI. Teketires
Shýdyń kókesi Ýfa gýbernıasynyń depýtaty Qalıýlla Hasanov sóılegende oryn aldy.
Ol otyzǵa tola qoımaǵan jigit edi. Qazan tatar muǵalimder semınarıasynda bilim alyp, orys-bashqurt bastaýysh mektebinde muǵalim bolǵan eken. Jaqsy maman retinde kózge túsipti. Revolúsıanyń alǵashqy jyly jergilikti muǵalimder odaǵyn qurý jaıynda bastama kótergen. Jerlesteri arasynda qurmetke bólenip, sol 1905 jylǵy jeltoqsanda Máskeýde bolǵan muǵalimder men halyqqa bilim berý qaıratkerleriniń kúllireseılik sezine qatysqan. Ony sezge bolystyq bastaýysh mektepter muǵalimderiniń jınalysy delegat etip saılaǵan kórinedi.
Oqý máselesin tereńnen biletin qaıratker. Al Dýmaǵa úıezdik sharýalar kýrıasy boıynsha saılanypty. Sharýalar jaıyn aǵartý máselesinen kem oılamaıtyndyǵyna jurttyń kózi jetkendiginen bolar. Qatardaǵy eńbekshilerdiń jaıyn jaqsy bilgendiginen de, Dýmaǵa kelgennen soń ol kóp uzamaı pikirlesteriniń basyn qosyp, Musylman qyzmet taıpasy dep atalatyn birlestikti – musylmandardyń eńbek tobyn qurýshylar qatarynda júrdi.
Olar altaý edi. Bári de: «Musylman jurtyn shyn máninde jańǵyrtý úshin barsha buqaranyń qamyn oılaý qajet, al musylmandar fraksıasy tek baılardyń múddesin qorǵaıdy», – degen kózqaras ustanatyn. Sol kózqarasqa saı, keı-keıde negizgi fraksıa múshelerimen aıtysyp ta qalatyn.
Birigetin tustary da bar. Ásirese oqý máselesine qatysty olardyń kózqarastarynda aıyrma bolmaıtyn. Balalarǵa keshendi túrde zaıyrly bilim berý oraıyndaǵy pikirleri óte uqsas. Olar da keshegi úshinshi musylmandar sezi qaýlylaryn qoldaıdy. Maqsattary – kezinde áıgili mısıoner-aǵartýshy Ilmınskıı jasaǵan, búginde keń taralǵan orys-buratana mektebine básekeles etip, jergiliktilerge tıesili óz mektepterin ashý, sóıtip, balalardy ana tilinde oqytý.
Osy toptyń «Dýma» degen atpen shyǵyp jatqan gazetin depýtat Qalıýlla basqarady. Gazetke belsene atsalysyp, ıdeıalyq yqpal jasaýǵa tyrysyp júrgen Aıaz ben Fýat syndy jas aqyn-jazýshylar bar. Úsheýiniń pikiri árdaıym jarasyp, «Musylman hızmet teıfasy» tarapynan qoldaý taýyp jatady, ári Dýmadaǵy Eńbek toby fraksıasymen úndesip turady.
Al aǵartý mınıstri bilim berýge baılanysty zań jobasyn Dýmaǵa usynady, sol jaıynda baıandama jasaıdy degende – olar, degenmen, bul rettegi jalpy ustanbaq baǵytty musylmandar fraksıasynda aqyldasty.
Mine endi oǵan túrki-musylmandar ishinen birinshi bop minbege shyǵý pursaty berildi. Ol sóziniń bissimillásinde:
– Halyqqa bilim berý máseleleriniń barshasy da óte mańyzdy ekenine daý joq, ásirese bul bizge – musylmandarǵa aıryqsha mándi jáne basqa buratanalar úshin de mańyzy zor, – dep bir túıip qoıdy.
Sosyn tamaǵyn kenep alyp:
– Men Memlekettik Dýmany Ýfa gýbernıasyndaǵy orys-bashqurt mektepteriniń jaı-kúıimen tanystyrýǵa tyrysaıyn, – deı bergeninde, oń jaqtan sózin bólip:
– Jetpegeni sol edi, – degen qulaqqa úırenshikti narazy daýys estildi. – Tanysýǵa bizdiń qulqymyz joq, qymbattym.
Sol-aq eken, oń jáne sol qanattardyń ár tusynan ony biri qýattaǵan, endi biri jazǵyrǵan túrli odaǵaı dybystar shyǵyp qaldy. Minbedegi sheshen sál-pál tosyla turyp qaldy da, artynsha sózin sabaqtaı jóneldi. Olardy qulaǵyna ilmeı, ár sózine ekpin qoıa:
– Tyńdańyzdar, myrzalar, mektep ashý quqy halyq aǵartý mınıstrliginde emes, – dep jalǵastyra berdi, – mektep ashý quqy – ishki ister mınıstrliginde.
Zal sap tyndy. Memlekettik Dýma múshesi Qalıýlla Hasanov ishki ister mınıstrliginiń jergilikti býyndary arqyly júzege asyryp otyrǵan saıasatyn ózine málim derek arqyly túsindirýge kiristi.
– Eger bashqurt halqy zemstvolyq jınalystarynda úkimettik mektep ashýǵa ruqsat bermeıtin qaýly shyǵarsa, onda sol zemstvonyń qaıratkerlerin túrli jeleýmen qamaýǵa alyp, aıyppul salady, túrlishe jazalaıdy, – dedi ol.
Sosyn bashqurt ishindegi memlekettik aǵarýshylyqtyń qazirgi kezeńinde atqarylyp jatqan isterdi synaı sóıledi:
– Úkimet jumysshy mektepterin belgili maqsattaryna jetý úshin ashyp jatyr. Bul istiń bastamashylary qashannan Pobedonosevter, Ilmınskııler jáne solardyń kompanıalary bolyp júrgen.
***
Depýtat Hasanov úkimettiń jumysshylar úshin ashyp jatqan m
