(Jalǵasy, basy ótken sanda)
Qazaqsha jazý jaıy
Tóńkeristen buryn qazaq tilinde jazý bolǵan joq. Bizdiń oqyǵan azamattarymyz áýelde bastap oqyǵanda, ıá oryssha oqyǵan da, ıá arabsha oqyǵan. Olar arab, orys tiliniń zańdaryn da, jazýyn da jaqsy biledi. Jazǵanda kóbine sol tildermen jazady, arabsha, oryssha jazǵan kitaptardy oqıdy. Oqyǵandarymyzdyń qazaq tilin, qazaqsha jazýy kerek qylatyndary sanaýly. Bulardyń kóbi qazaq tilin shuǵyldanyp teksergen emes, tek anda-sanda basqa jumystardan qoly bosaǵan kezde ǵana ermek qylady. Bulardyń qazaq tilin kerek qylýy bekzada, baılardyń buqaraǵa jany ashyǵany syqyldy, Lond Jorjdyń buqarashyldyǵy syqyldy.
Bul syn ásirese oryssha oqyǵandarǵa dál keledi. Oryssha oqyǵandardyń kóbi orys tilin jaqsy biledi. Oryssha sóıleı bilýi artyqshylyq dep túsinedi, qazaq tilin mensinbeıdi.
Qazaqsha jazý erejeleri tóńkeristen buryn “Oqý quraly”, “Til – qural” bolyp zerttelip shyǵyp edi. Ol erejelerdi minsiz deýge bolmaıdy. Súıtse de joqtan artyq, úıretýge jeńil edi. Jeńildik jaǵynan basqa elderdiń jazý erejeleriniń qaısysymen de talasýǵa jaraıtyn edi, oryssha jazý erejelerinen anaǵurlym jeńil edi. Bizdiń oqyǵandarymyz osy kúnge sheıin sol jeńil erejelerdi de alǵan joq. Jalpy oqyǵandarymyz qazaq tilin – qazaq tilin kerek qylmaıtyndar túgel (olarǵa ne qylsa da, raýa ǵoı) qazaqsha bala oqytatyn muǵalymdarymyz, qazaqsha kitap jazatyn jazýshylarymyzdyń da kóbi sol erejelerdi jete bilmeı, qazaqsha jazýdy qatasyz jaza almaıtyn edi. Muny erejeniń jeńil bolmaǵanynan kórip, qazaqsha bilim keńesi sol erejelerdi taǵy da jeńildetip shyǵardy. Biraq oqyǵandar ony da úırene alatyn emes. Ony da bir túrli qıyn kóredi. Jazýdy taǵy da jeńildetý kerek dep, árkim ártúrli jobalar usynady. Durysy: ereje jeńil oryssha jazý erejelerinen qazaqsha jazý erejeleri bes ese jeńil. Ony eshkimniń úırene almaı otyrǵany: eshkimniń ony úırengisi kelmeıdi, eshkim qazaq tilin mensinbeıdi.
Oryssha jazý erejelerin jaqsy bilip, oryssha jazýdy qatasyz jazatyn bolý úshin birneshe jyl oqý kerek. qazaqsha jazý erejelerin bastaýysh mektepte birneshe aı oqyǵan jeti-segiz jasar balalar da jaqsy biledi, qazaqsha jazýdy qatasyz jazdy.
Súıtse de, bizdiń jazý erejelerimiz minsiz deýge bolmaıdy. Jazý erejeleriniń jeńildik jaǵynan da, maǵyna (qazaq tiliniń negizgi qasıetterine kelý-kelmeý) jaǵynan da kemshilikter joq emes.
Ol kemshilikterdiń bireýi Júsipbek aıtqan súıeý taıaq. Súıeý taıaqtyń bes tıynǵa da keregi joq. Súıeý taıaq joǵalsa, jazý jeńildenedi. Buǵan eshkim talaspas dep, muny Júsipbek te kóp sóz qylmaǵan eken. Biz de osy túrde qysqartaıyq.
Jazý erejesiniń taǵy bir kemshiligi – “y” týraly ereje, “y”-nyń ashyq býynda ǵana jazylyp, biteý býynda jazylmaýy. Bul – úlken kemshilik. Qazaq tilinde “y”, “u” degen orysta da, arabta da joq. Daýysty dybystar bar. Bul dybystar orys tilinde joq bolǵan sebepti, oryssha oqyǵan azamattarymyzǵa birtúrli ersi kórinedi. Oryssha “blagostvo” degen sózdiń “b”, “t” dybystarynyń artynda da sondaı “l” dybysy syqyldy dybys bar. Biraq orystar ony jazbaıdy. Ol dybys úshin arnalǵan árpi joq. Sondyqtan olaı kómeski etiletin dybystardy bizdiń de jazbaýymyz kerek eken. Orys tilin jaqsy biletin azamattar osylaı deıdi. Júsipbek te dál osylaı demegenmen, osyǵan jaqydatqan. “Y” burynǵysynsha ashyq býyndarǵa ǵana jazylyp, biteý býyndarda jazylmaıtyn bolsyn, biraq ol týraly óz aldyna ereje bolmasyn, – deıdi. “Y”-nyń turlaýsyz, kómeski dybys ekenin yspattaý úshin “qasyq” degen sóz ben “murt” degen sózdi salystyryp, “qasyq” ta “y” bar ekeni anyq estiledi de, “murt” degen sózde (“r” men “t”-nyń arasynda) “y” anyq estilmeıdi, – deıdi. Júsipbektiń munysy: oryssha oqyǵandyǵyna baryp, qazaq tilindegi “y” dybysyn orystyń “blago” degen sózinde “b”-dan soń estiletin dybys syqyldy dep jorýynan jáne jalpy oqyǵandardyń saltyna túsip, qazaq tilin jete tekserýge mensinbeı, tek ermek qylyp, kezi kelgende ǵana soǵyp ótetin bolǵandyǵynan.
Qazaq tili ermek emes, ǵylym jónimen tekserýge jaraıtyn til. Qazaq tiliniń ózine ǵana menshikti qasıetteri bar, zańdary bar, ózgeshe dybystary bar. “Y” degen dybys – qazaq tiliniń negizgi dybystarynyń biri. Qazaq tilinde sol “y”-dan kóp aıtylatyn dybys joq. “Jylqy”, “túlki”, “tary”, “sary” degen sózderde keletin “y” orystyń “okno”, “korova”, “devochka” syqyldy sózderinde estiletin “o” dybysynan anaǵurlym anyq estiledi. “Qasyq” degen sózdegi “y” da anyq. “Murt” degen sózde “y” dybysy estilmeıdi emes, múlde joq. “Murt”-taǵy “y” anyq estilmeıdi dep, “y”-ǵa ókpeleý: “y” dybysyn mensinbeı, durys teksermegennen bolǵan orynsyz ókpe. Biteý býynda “y” dybysy bar ekenin sezý úshin qulaqtyń artyqsha sezgish bolýy kerek emes, qazaq qulaǵy bolýy kerek. “Jarq etti”, “aı jaryq” degen qazaqsha sózderde keletin alǵashqy “jarq” ta (jarq etti) “y” dybys joq. sońǵy “jaryq”-ta ap-anyq estiletin “y” dybysy bar ekenin qazaq qulaǵynyń qandaıy bolsa da sezbeı qalmaıdy. “Y” biteý býynda jazylmasyn degen ereje bolǵan soń ap-anyq estiletin “y” dybysy “r” men “q”-tyń arasynda turǵandyqtan jazylmaıdy da, “jaryq” degen sóz onan basqasha aıtylyp, basqasha estiletin “jarq” degen sózge uqsap jazylady.
“Joryt” (tústy jorytý) degen sóz de solaı. Ózine basqasha estiletin “jort” (attyń jortýy) degen sózge uqsap jazylady.
“Y” biteý býynda jazylmasyn degen ereje áýelde oryssha oqyǵandardyń kóńilin aýlaý úshin shyǵarylǵan ereje bolýǵa kerek. Biraq onymen oryssha oqyǵandardyń kóńili tynǵan joq, orys tilinde joq dybysty oryssha oqyǵandar báribir jatyrqamaı qoımaıdy. “Y” dybysynyń sonan basqa túk jazyǵy joq. Sondyqtan ony biteý býynda jazbaı tastap ketý – úlken kemshilik.
Qant, kent, kilt, qurt, sarq-surq, jalp-julp, qunt, búlt, qart, qarq, tars-turs syqyldy tolyp jatqan sózder bar. Bularda eki daýyssyz dybys “y”-syz jalǵanǵan. “Y” biteý býynda jazylmaıdy degen ereje bolǵandyqtan, bul sózderdi qanyt, kenqt, bulyt dep buzyp oqýǵa bolmaıdy. Biteý býyn erejesinshe dál “y”-syz sózderge uqsap jazylatyn “jelik” (jeligýdiń túbiri), búlik (búligi delinip ózgeriletin “búlik”), “aryz” (arbanyń arysy), “qaryq” (qarǵýdyń túbiri), turys (otyrys-turys), qaryt (qartýdyń túbiri) syqyldy sózder de tolyp jatyr. Bul sózderden “jelk” (jelk-jelk etip jelkildeý), “búlk” (búlkildegen bolatyn búlk), “ars” (ıttiń arsyly), “qarq” (qarq etti), “turs” (tars-turs), “qart” (qart kisi) syqyldy ishinde “y” dybysy joq sózderdi biteý býyn erejesinshe, ishinde “y” bar dep buzyp oqýǵa bolady. Bul – úlken kemshilik. Biteý býyn erejesin joǵaltý kerek. “Y”-ny biteý býynda da qaldyrmaı jazyp otyrý kerek. Sonda Júsipbek aıtqandardy súıeý taıaqsyz, ynta, ysqyn, yqtyn, yrǵyz dep jazýǵa bolady. “Taryǵý”-dyń túbiri “taryq”-dy “tarq-turq”-qa uqsatpaı, “taryq” dep “orystyń qoıy saryq”-ty sarqýdyń túbiri “sarq”-qa uqsatpaı, “saryq” dep jazýǵa bolady.
Bul jazý erejelerin kerek qylmaıtyn oqyǵandarǵa jazýdy jeńildetkenmen, bastaýysh mektepterde oqıtyn balalardy túsiniksiz qıyn erejeden qutqaryp, hat taný, jazýǵa úıretý jumysyn kóp jeńildetedi.
Qazaq tilinde a, o, e, u, y degen daýysty dybystar bar, b, t, p, r syqyldy daýyssyz dybystar bar. Jáne jarty daýysty atanǵan saý, ekeý, qoı, úı degen sózderdiń aıaǵynda estiletin “ý” men “ı” bar.
Daýysty dybystardy jeke kúıinde aıtýǵa bolady, daýyssyz dybystardy daýysty dybyspen qosyp qana aıtýǵa bolady. Onysyz jeke kúıinde aıtylmaıdy. “Ý” men “ı” da solaı, tek daýysty dybystarmen qosyp aıtylady da, jeke kúıinde aıtylmaıdy. Sondyqtan bulardy da daýyssyz dybys deýge bolady.
Qazaq tiliniń keıbir daýysty dybystary túrli eseptermen ózgerip, ekinshi túrli daýysty dybys bolyp aıtylady. Máselen “saýda” degen sózdiń aıaǵynda “a” jumsaq aıtylatyn “ger” degen jurnaqpen jalǵanyp, “e” bolyp ózgeredi. “Saýda+ger=bolady”. “Bel” degen sózben “baý” degen sóz qosylyp, “belbeý” bolǵan. “Baý”-dyń “a”-sy ózgerip “e” bolǵan. Daýysty dybys ózgerip, ekinshi túrli daýysty dybys bola alady, biraq daýyssyz dybys bolyp ózgere almaıdy.
Qazaq tiliniń keıbir daýysty dybystary da solaı ózgerip, basqa bir daýyssyz dybys bolyp shyǵady: “q” ózgerip “ǵ” bolady, “k” ózgerip “g” bolady. “Taraq” – “taraǵy” bolady, “kerek” – “keregi” bolady. Solaı keıde “q” ózgerip, “k” bolady, “p” – “b” bolyp ózgeredi. Biraq daýyssyz dybys ózgerip, daýysty dybys bola almaıdy.
Qazaq tilinde “qap”, “tep”, “kep”, “tap”, “jap” syqyldy túbir sózder bar. Bulardy ózgertip, “qabady”, “tebedi”, “kebedi”, “tabady”, “jabady” deýge bolady. Bul sózderdi kósemshe qylyp ózgertsek, “qaýyp, teýip, keýip, taýyp, jaýyp” bolady. Daýyssyz “p” daýyssyz “ý” bolyp ózgeredi.
Basqa túrik tilderinde “ǵ” bolyp aıtylatyn daýyssyz dybys qazaq tilinde “ý”, “ı” bolyp ózgergen: “taǵ” ózgerip “taý” bolǵan, “ǵdaı” ózgerip, “ bıdaı” bolǵan, “buǵazdaý” ózgerip, “baýyzdaý” bolǵan.
“I” men “ý” qaı jaǵynan tekserseń de, daýysty dybys deýge bolmaıdy, ekeýi de p, ǵ, r dybystary syqyldy daýyssyz bolyp shyǵady. “A” – daýysty dybys, “b” – daýyssyz dybys:
a+b=ab bolady.
b+a=ba bolady.
“I” men “ý” da solaı daýysty dybystarmen ǵana qosyp aıtýǵa bolady:
a+ý=aý
ý+a=ýa
e+ı=eı
ı+e=ıe
ý+y=ýy
ı+y=ıy
“I”, “ý” daýysty dybystarmen osylaı jalǵana alatynyna (ekeýiniń de daýyssyz ekenine) eshkim talaspas. Súıtse de bul eki dybystyń “y” men “u”-ǵa jalǵana alatynyna Júsipbek senbeıtin syqyldy:
e+ý=eý bolatyny syqyldy:
u+ý=uý bolady,
y+ı=yı bolady,
y+ý=yý bolady.
“Uý” men “yý” orystyń “ý” syqyldy, “ı” oryssha “ı” syqyldy bolyp aıtylady. Orystyń ý men ı – daýysty dybys jáne árqaısysy óz aldyna bir dybys. Sondyqtan Júsipbek bizdiń “u” men “ý”-dyń, “y” men “ý”-dyń qosylǵanynan shyǵatyn eki dybysty býyndardy da bir dybys dep, oǵan óz aldyna bir belgi kerek deıdi. Daýyssyz “ý» “ ” árpimen belgilensin de, “uý” men “yý” býyndary orystyń “ý” syqyldy daýysty dybys delinip, árpimen belgilensin deıdi. Daýyssyz “ı”-dy olaı tekserýge Júsipbektiń qoly tımegen. Qudaı bolsa (jáne qazaq tilin sol jónmen ermek qylýdan Júsipbektiń ózi de qashpaıtyn bolsa), Júsipbek “aı”, “oı” syqyldy býyndarda aıtylatyn daýyssyz “ı” óz aldyna ıá bolyp belgilensin de, “iı” degen eki dybysty býyn árpimen belgilensin dep taǵy bir joba usynady – aý deımin.
Bul eki jobanyń negizi bir, munyń ekeýi de – jat tildiń zańyna, jat dybystarǵa áýes, jat dybystardy buljytpaı aıta alatyn, mundaı dybystary joq tildi ersi kóretin, jat tilde oqyp tárbıelengen qazaq azamattarynyń sanasyna úılese ketetin joba. Sondyqtan bul eki jobany birinen birin aıyrmaı, ekeýin qatar tekserý kerek.
Júsipbek “suý” degen sózdiń aıaǵyndaǵy “u” men “ý”-dy orystyń “ý” syqyldy bir dybys dep, ony “ý” árpimen belgilemekshi. “Oqyý” degen sózdiń aıaǵyndaǵy “y” men “ý”-dy da bir dybys dep, ony da “ý” árpimen belgilemekshi. “Suý”-dy “sý” dep jazyp, “suýy” degen sózdi “sýy” dep, “jazyýy” degen sózdi “jazýy” dep jazbaqshy. Júsipbektiń aıtyp úlgere almaǵan jazbasynsha: “syıy” degen sóz “sıy” bolyp, “myıy” degen “mıy” bolyp jazylýǵa kerek. Bul “sýy”, “jazýy”, “sıy”, “mıy” degen sózderdi Júsipbek “sý-y”, “jazý-y”, “sı-y”, “mı-y” dep býyndaıdy. Munyń aty – býynsyz jerge pyshaq salǵan. Olaı bolǵanda, “jazýy” degen sózdi “jaz-ý-y” dep býyndaýǵa da bolsa kerek. Biraq qazaq balasy qazaq sózin olaı býyndaı almaıdy. Býyndaýdyń da joly bar. Sózdiń qatar eki býynynyń buryn aıtylatynyn alǵashqy býyn dep, artynan aıtylatynyn jalǵas býyn desek, alǵashqy býyn biteý ıá tuıyq bolǵanda (sońǵy dybysy daýyssyz bolǵanda), oǵan jalǵas býyn daýysty dybyspen bastala almaıdy. “Jas” degen biteý býynǵa daýysty dybyspen bastalatyn “ar”-dy qossaq, “jasar” bolady. “Jasar-dy” “jas-ar” dep býyndaýǵa bolmaıdy, “ja-sar” dep ǵana býyndaýǵa bolady.
“As”-qa “a” qossaq, “asa” bolady. “Asa”-ny “as-a” dep býyndaýǵa bolmaıdy, “a-sa” dep qana býyndaýǵa bolady. “Saý”+“yq”=“saýyq” (biteý býyndaǵy “y” ádeıi jazylǵan). “Saýyq”-ty “saý-yq” dep býyndaýǵa bolmaıdy, “sa-ýyq” dep qana býyndaýǵa bolady. “Suýyq” – “suý-yq” bolyp býyndalmaıdy, “su-ýyq” bolyp qana býyndalady.
Júsipbek “suýy” degen sózdi “sýy” dep jazyp, “sý-y” dep býyndaıtyn bolǵan soń, “suýyq”-ty “sýq” dep jazyp, bir býyndy dep talasýy da múmkin. Biraq onyń tipti qısyny kelmeıdi.
Daýysty dybystardyń daýyssyz dybystardan basqasha bir qasıeti – eki daýysty dybys qatarynan bir jerge syımaıdy. Qazaq tiliniń sondaı zańy bar. Ol zańǵa baǵynbaıtyn qazaq tilinde jalǵyz da sóz joq. Qazaq tilinde “yý” deıtin jurnaq bar. Bul jurnaq etistik túbirine qosylsa, etistik zat esim bolyp ózgeredi. “Al”, “as”, “tap”, “tat” degen etistik túbirlerine sol “yý” qosylsa, ol etistikter “alyý”, “asyý”, “tabyý”, “tatyý” (biteý býyndaǵy “y” ádeıi jazylǵan) degen zat esim bolyp shyǵady. Túbir sózdiń sońǵy dybysy daýysty bolsa, daýysty dybystyń ekeýi bir jerge syımaıtyn bolǵan soń jáne tildiń túbiri ózgermeýi sebepti (bul da qazaq tiliniń negizgi zańdarynyń biri) túbir sózdiń aıaǵyndaǵy dybys aman qalady da, jurnaqtaǵy “y” joǵalyp, jalǵyz “ý” qalady. “Qara”-ǵa “yý” qosylsa, “qaraý” bolady; “deme”+“qý”=“demeý”, “kúre”+“qý”=“kúreý”, “oqy”+“yý”=“oqyý”, “qasy”+“yý”=“qasyý” (biteý býyndaǵy “y” ádeıi jazylǵan).
Qazaq tilinde “ym”, “yq”, “ik” syqyldy daýysty dybyspen bastalatyn jurnaqtardyń bári de túbir sózben jalǵanǵanda, “yý” jurnaǵyna uqsap, túbir sózdiń sońǵy dybysy daýysty bolsa, jurnaqtyń “y”-sy joǵalyp ketedi: ish – ishim, shaqyr – shaqyrym, jaz – jazyq, tol – tolyq, bil – bilik (biteý býyndardaǵy jurnaqtyń y-lary ádeıi jazylǵan) bolady. Ol jurnaqtardy sońǵy dybysy daýysty “baıla”, “je”, “tara”, “oına”, “kúre” syqyldy sózderge jalǵasaq, jurnaqtyń “y”-lary joǵalyp, “baılam”, “jem”, “taraq”, “oınaq”, “kúrek” bolady.
“Alý” degen sózdiń túbirinde “y” joq ekeni ras. Biraq onan “alý”-dyń ózinde de “y” joq deýge bolmaıdy. “Alý” – “aı”+“yý”, “al”-da “y” joq. Sondyqtan “alý”-da da “y” joq degen – “al”-da “ý” joq, sondyqtan “alý”-da da “ý” joq degen syqyldy qısynsyz bolady.
“Qaraýy” degen sózdi “qar-aý-y” dep býyndaýǵa bolmaıtyn bolsa, “alyýy” degen sózdi “alýy” dep jazyp, “alý-y” dep býyndaýǵa da bolmaıdy, “a-ly-ýy” dep qana býyndaýǵa bolady.
“Syıyr”, “qyıyn”, “qoıyn”, “bile”, “qyna” degen sózderdiń ishindegi “ı”, “eı”, “sıla”, “qı”, “qına” degen sózder estiletin “ı” syqyldy daýysty dybys. Ol sózderdiń ishinde birneshe daýysty dybys birine biri týra jalǵanǵan. Eki daýysty dybys bir jerge syımaıtyn bolsa, bul ne? dep daýlasýdyń tipti jóni joq.
“Sıyr”, “qıyn”, “qoıan”, “qyına”-lardyń ishindegi “ı” (daýysty bolmaǵanmen), “sı”, “qı”-lardyń ishindegi “ı” (bul “ı” de daýysty emes) syqyldy degen durys. Biraq Júsipbek ol durysty qatalasyp durystap otyr. Júsipbek qazaq tilin mensinbeýdi qoıyp, sol baǵytymen tekserip aqtap shyqsa, qazaq tilinde daýyssyz “ı” daýyssyz da, “qı”-daǵy “ı” – daýysty dep ekeýine eki belgi usynar edi. Ony istep úlgere almaǵan soń, qatadan ekeýindegi “ı”-dy bir “ı” dep otyr. “Qoıan”-dy “qo-ıan” dep býyndasaq ta ıá Júsipbekshelep “qoı-an” dep býyndasań da, ondaǵy “ı” daýysty bola almaıdy. “Qı”-dyń “ı”-n Júsipbek túbinde de daýysty dep daýlasýǵa tıis. Durysy: “qoıan”-nyń “ı”-y men “qı”-dyń “ı”-i – bir “ı”. Munyń ekeýi de – daýyssyz. “Qoıan-dy” qalaı býyndap teksersek te, onyń “ı”-n daýysty deýge bolmaıdy. “Qı” – bir býyndy sóz. Oǵan “ady” jalǵaýyn qossaq “qoı+ady” bolady. Ol “qy-na-dy” bolyp býyndalady (Ony “qı-a-dy” dep býyndaý – “barady”-ny “bar-a-dy” dep býyndaǵan syqyldy qısynsyz bolady). Munan “qı” degen sózdiń daýysty dybys biteý býynda bolǵan soń, jazylmaı qalǵan “y”, onda orystyń “ı”-ine uqsap estiletin dybys “bir dybys emes, daýysty “y” men daýyssyz “ı”-dyń tizbegi ekeni kórinip tur.
Qalaı ózgertkenmen de, ishindegi daýysty “y” m en daýyssyz “ı” birinen-biri aıyrylyp, ekeýi eki býynǵa shyqpaıtyn “ıt”, “bıt” syqyldy sózder bar, Bul sózderdiń ishindegi daýysty dybystardy da orystyń “ı” syqyldy bir dybys deýge bolmaıdy. Qazaq tilinde syn esimderdiń bas býyndaǵy daýysty dybysyna “p” qosyp, sózdiń aldyna keltirip aıtýǵa bolady. “Qara”-nyń aldyna “qap” dep qosyp, “qap-qara” deımiz. “Qysqa-ǵa” aldyna “qyp” qosyp, “qyp-qysqa” deımiz. “It”-ti syn esim maǵynasynda aıtqanda, oǵan da solaı daýysty dybysyna “p” qosyp, ip – ıt deýge bolady. “Bıt-ke” “teı” degen jurnaq qosyp, “bıtteı” deýge bolady. “Bıtteı-di” “bip-bıtteı” qylýǵa bolady. “İp-ıt” dep te, “bıt-bıt” dep te qazaqtyń balasy aıtpaıdy. Munan “ıt”, “bıt”-terdiń ishindegi daýysty dybystar da orystyń “ı” emes, qazaqtyń “y”, “i”-si ekeni (“i”-niń ózi biteý býynda bolǵan soń jazylmaǵan) dybys daýyssyz “ı” ekeni yspattalady.
Qazaq tilinde orystyń “ı” men “ý” syqyldy daýysty dybys joq, daýyssyz “ı” men daýyssyz “ý” bar. Qazaq tilinde orystyń “ı”-ine uqsap estiletin dybys, bir dybys emes, eki dybys, daýysty “y” men daýyssyz “ı”, orystyń “ý”-yna uqsap estiletin de eki dybys: daýysty “u” men daýyssyz “ý” ıá daýysty “y” men daýyssyz “ý”. Muny bastaýysh mektepte jaqsy muǵalimnen birneshe aı oqyp, hat tanıtyn bolyp úırengen 7-8 jasar bala jaqsy túsinedi. “a”+“ý”=“aý”; “e”+“ý” =“eý”; “o”+“ı”=“oı”, “ú”+“ı”=“úı” ekenin túsingen balaǵa: daýysty “u”-ǵa “taý” degen sózdiń aıaǵynda estiletin daýyssyz “ý”-dy qos dese, “uý” dep qosyp beredi. Daýysty “y”-ǵa daýysty “ý”-dy qosqanda da dil sondaı bolyp estiletin “yý” bolatyna da shek keltirmeıdi. Daýysty “y”-ǵa daýyssyz “ı” qossa, “yı” bolady, – deıdi. “Y” biteý býynda jazylmaıdy degen ereje joǵalyp, “jazý”, “oqý”, “kelý” degen sózder durysynsha: “jazyý”, “oqyý”, “keshý” delinip jazylatyn bolsa, “yý”-dyń ne ekeni balaǵa onan da ońaı túsinikti bolady.
“Yý”, “uý”, “in”-lerdi túsine almaıtyn – tek oryssha oqyǵandar. Qazaq tilinde orystyń tilinde joq daýyssyz “ý”-dyń bolýy da, orysta bar daýysty “ı”, “ý” dybystarynyń qazaq tilinde bolmaýy da – orys tilinde tárbıelengen sanaǵa úılespeıdi. Oryssha oqyǵandarǵa ásirese ersi bolyp kórinetin – “suý”, “buý”, “tuý”, “juý” degen sózderdiń aıaǵyndaǵy daýysty “u” men daýyssyz “ý”-dyń tizbegi de, “qosyý”, “tabyý”, “jatyý”, “aljyý” degen sózderdiń aıaǵyndaǵy daýysty “y” men daýyssyz “ý”-dyń tizbegi de birdeı estile turyp, eki túrli jazylady. Bul uqsastyq qazaqtyń “y” men “u” dybystarynyń uqsastyǵynan bolyp otyr. Ondaı uqsas dybystar orys tilinde de bar: “Okno” degen sózdiń basyndaǵy “o”-nyń “a”-ǵa uqsastyǵy bizdiń “y” men “u”-nikinen kem emes. Ondaı dybystar kómeski estilip, basqa dybysqa uqsap ketse de, ony oryssha jazý qaı tilde de bar. Orystarda “okno”-syn “a”.men jazbaı, “o”-men jazady. Sebep: sońǵy býyndaǵy daýysty dybys kómeski, ony “y” deýge de bolady, “u” deýge de bolady (“uý” men “yý”-dyń aıtylýy da, estilýi de birdeı). “Aljyý”-dy úshinshi jaqtyq qylyp ózgertsek, “aljuýy” bolmaıdy, “aljyýy” bolady. Jáne: “aljyý” degen sózdiń túbiri “alju” emes, “aljy”. Sondyqtan “aljyý”-dy durysynsha (biteý býyn erejesi bolmasa), “aljyý” dep jazý kerek. “Juý”-dy ózgertip “juýady” desek, bul býyndaǵy daýysty dybys “y” emes, “u” ekeni ashylady. Sondyqtan ony durysynsha “juý” dep jazarmyz.
Orys tilinde “ý” degen daýysty dybys bar, sondyqtan ol dybys bizde de bolý kerek. Bizdiń eki dybystan quralyp bolatyn “yý”, “uý” syqyldy býyndarymyzdy bir dybys dep bilip oǵan óz aldyna árip shyǵarý kerek desek tyýaımaj eliniń “aı”, “ıu”, “eý”, “ýa” degen daýysty dybystary bar. Ol dybystar bizde de bar. “Uıysý”, “úıilý” degen sózderde estiletin “ıi” – dál sol tyýaımaj elniń “ıu” dybysy syqyldy “baı”, “taı”, “saı”-lardyń aıaǵynda estiletin dybys tyıýaımajdyń “aı”-ny, “ekeý”, “demeý”-lerdiń aıaǵyndaǵy “eý” de eki dybys emes, bir dybys tyýaımaj eliniń daýysty dybysy. “Jaýar”, “saýar” (kún jaýar, bıe saýar) degender estiletin “ýa” da eki dybys emes, bir dybys tyýaımajdyń daýysty “ýa”-sy. Sondyqtan bulardyń da árqaısysyn jeke-jeke bir dybys dep, bularǵa da óz aldyna bir-bir árip belgileý kerek dep daýlasýǵa da bolady. “Uý”, “yý”, “iı” syqyldy sóz býyndaryn bir-bir dybys dep bilýdiń qısyny tyýaımajshylap “aı”, “ıu”, “eý”, “ýa”-lar da árqaısysy óz aldyna bir dybys degen syqyldy bolady.
“Tilde tastaı qatyp qalǵan zań bolmasqa tıis”. Onda zań bolsa, tildi óńdep baıytýǵa bóget bolady. Oqýdyń óner-bilimniń ilgerileýine kesiri tıedi, degen durys-aq shyǵar. Biraq tildiń zańyn birden buzyp jiberýge bolmaıdy. Qazaq tilinde birine-biri uqsas “y”, “u” dybystary bolýy jazýdy qıyndatatyny ras ta bolar. “Júıirk”, “kúıiný”, “buıym” desek sqzderdiń ishindegi “y”-lardy “u”-dan aıyryp alý qıyn ekeni ras. Abpaz “qudaı-aı” degendi “qydaı-aı” deıdi. “U” men “y”-nyń birine-biri uqsap ketetin oryndary tolyp jatyr. Biraq onymen ekeýin bir dybys dep, bireýiniń ornyna ekinshisin alýǵa bolmaıdy. “Baratun”, “keletún”, “kóretún” degen sózderdiń aıaǵynda estiletin daýysty “u”-ny Abpazshylap “y” qylyp aıtýshylar bar ekeni ras. Biraq onyń durysy “u” bolǵan soń, sol durysyn jazǵan durys. Aǵylshynnyń atyshýly Bokl degen danyshpany nemistiń mádenıetin, óner-bilimin óz elimen salystyryp, teksere kelip: nemistiń ǵylymy aǵylshynnan artyq. Biraq nemistiń ǵylym tili buqarasynyń ǵylym tilinen basqa. Sondyqtan nemistiń oqymysty danyshpandary jazyp shyǵarǵan kitaptaryn jazýshynyń ózindeı oqymysty nemis bolmasa, jalpylama nemis oqyp túsine almaıdy. Ondaı kitapty joǵarǵy dáreje oqýy bar nemistiń túsinýi de qıyn. Aǵylshyn tilinde jazylǵan kitaptardyń bári de jalpy jurtqa túsinikti. Aǵylshyn zor ǵalymdary óz bilgenin jalpy buqaraǵa úırete alady, – deıdi.
Tildiń zańy ózgerip, til buzylyp, ǵylym tili jalpy eldiń tilinen basqalanyp ketse, ǵylym jalpy jurttyń qoly jetpeıtin darıanyń ar jaǵyndaǵy birdeme bolyp shyqpaqshy. Sondyqtan tildiń zańyn buzbaý kerek. Tildi qoldan kelgenshe taza saqtap baǵý kerek. Tildiń ózinde bar dybystardy joǵaltpaý kerek. Ózinde joq dybystarmen tildi bylǵamaý da kerek. Ǵylymǵa kerek pán sózderdi ónerli eldiń tilinen alyp kirgize berýge bolady. Biraq ol jat sózderdi qazaq tiline kirgizgende taza qazaq sózine uqsatyp, jat dybystardan shyǵaryp, ornyna qazaq dybystaryn qondyryp, qazaq tiliniń negizgi zańdaryna úılestirip, tizip alý kerek.
Orystyń “satsıalızm”, “satsıalıst”, “satsıalnı” egen sózderi – jalpy jurtqa ortaq sóz. Ony qazaq tiline kirgizýge da bolady. Biraq ony alǵanda, tek túbirin ǵana alyp, “ızm”, “ıst”, “nı” syóyldy jurnaqtaryn shyǵaryp tastaý kerek. Olardyń ornyna qazaq tiliniń jurnaqtaryn qosý kerek. Jurnaqqa qazaq tilinen baı til kemde-kem-aq bolar. Ózińde úıir-úıir jurnaq bola turyp, jat jurnaqqa jarmasýdyń til buzýdan basqa túk paıdasy bolmaıdy. Ony istemeı, jat sózderdiń, jat jurnaqtaryn da, jat dybystaryn da talǵamaı, qabyldaı bersek, endi bir 20–30 jyldan soń qazaqsha kitap tilimen buqaranyń tili birine-biri qytaı men orystyń tili syqyldy jat bolyp shyǵýǵa tıis. Olaı bolatyn bolsa, tildi kúıtteýde de maǵyna joq. Tildi olaı buzyp, áýre bolǵannan da daıar turǵan orys tili, nemis tili syqyldy baı tilderdiń bireýin qabyldap, qazaq tilin múlde tastaý kerek. Tildi buzbaı kúıtteý úshin tildiń negizgi zańdaryn aman saqtaý kerek. Qazaq tiliniń ózinde joq, orystyń “ı”, “ý”-lary syqyldy jat dybystarǵa jolamaý kerek. Qazaqtyń ózinde bar “y” syqyldy dybystardy biteý býyn erejesi syqyldy qolaısyz erejelerden qutaqaryp, qaldyrmaı jazyp otyratyn bolý kerek. Jáne: ------------- syqyldy qazaq tiline qatadan kirip ketken jat dybystardy aıdap shyǵý kerek. Bul dybystardy oqyǵanda buljytpaı aıta alady, biraq oǵan buqaranyń tili kelmeıdi. “Paýa”, “sharıf”, “hasıet” dep jazylǵan sózderdi buqara ishke teýip sabasań da, sol kúıinde buzbaı oqı almaıdy. “Aýa”, “shárip”, “kásıet” ıá “qasıet” deıdi. Qazaq tiline bul dybystardy kirgizgen soń manaǵy aıtylǵan tyýaımaj eliniń “ıu”, “eý”, “aı”, “ýa” syqyldy dybystaryn kirgizbeımin dep talasýǵa tipti bolmaıdy. Bul dybystar qazaq tilinde bar, olardy buqara buzbaı aıta da alady. Bolmasa bul tórt dybystyń qazaqqa tórt tıynǵa da keregi joq.
Eldes
Jarty daýysty dybystar
(“Durysy qaısyǵa” jaýap)
Daýyssyz dybystardyń bir toby jarty daıysty atalady. Jarty daýysty dybystar tórteý: r, l, ý, ı. Bulardyń ózge dybystardan ózgeshe bir qasıeti sol: bular sózdiń basynda aıtylmaıdy – sózdiń bas býynynda jarty daýysty dybys bolsa, onyń aldynda ylǵı bir daýysty dybys bolady. Jarty daýysty dybystardyń mundaı qasıeti bar ekeni 1924-inshi jyly bolǵan bilimpazdar sıezinde de tekserilip edi, biraq onyń anyǵy ashylmaǵan soń (basynda jarty daýysty dybys estiletin sózderdiń barlyǵy túgelimen tekserilip bolmaǵan soń) sıez ol týraly eshteme ashyp aıtqan joq. Sıez kemesıesi: jarty daýysty dybystar daýysty dybystarǵa jalǵasa aıtylady, daýysty eki dybystyń ortasynda da aıtylady dep (sıez májilis qatynda 44-45 beti) kómeskileý qaýly shyǵarǵan. Bul másele onan beri jete tekserilip sheshile qoıǵan joq. Súıtse de, mysalǵa alyp teksergen sózderdiń qaı-qaısysy da jarty daýysty dybystardyń sóz basynda aıtylmaıtynyn yspattaıdy.
Máselen: “ylas” degen sózdiń basyndaǵy dybys “l” emes, y: basyndaǵy dybys “l” bolsa “óte ylas” deýdiń ornyna (qap-qara, qyp-qyzyl degenge uqsatyp) lap-las der edik, durysynda olaı demeımiz. – yp-las deımiz. Sondyqtan “ylas”-ty osylaı y-men bastap jazǵan durys bolady. Sol qalypty yp-yras, ip-iretti deıtin bolǵan soń – ol sózderdi de iret, yras dep jazý kerek.
Radlov qazaq ádebıeti taqyrypty jazǵan kitebinde (Radlov, tom İİİ. str. HHİİ) uryýymdy surasań, Baǵanaly degen óleńdi mysalǵa keltirip “uryýymdy” degen sózdi oryssha “rýmdý” dep jazǵan da, tórt býyndy sózdi eki býyndy dep, qazaqsha óleńniń býyndary keıde osylaı tıisti sanynan kem de bolyp shyǵdy, –degen. Radlov ol sózdiń basynda r-nyń aldynda daýysty u bar ekenin, sózbenen jana r-dan keıingi y, ý, m úsheýin bir-bir dybys dep túsingen. Durysynda ánge salyp aıtýǵa keletin qazaqsha óleńniń býyn sany kátesiz bolady. Jańaǵy óleńdi ándetip aıtqanda, uryý degen sózdiń barlyq dybystary da anyq estilip, “r”-nyń aldyndaǵy u óz aldyna bir býyn bolyp shyǵady. Sondyqtan uryý-dy da (ruý ıá ryý demeı) osylaı uryý dep jazǵan durys bolady. Jarty daýysty r, l, ý dybystary bar sózderdiń qaı-qaısysyn da osylaı teksersek: olardyń bári de sózdiń basynda aıtylmaıtynyn, aldynda daýysty y, u syqyldy dybys bolatynyn bilemiz.
Eldes
Til zańyn buzbaý kerek
Sóılem ishindegi bastaýysh, tolyqtaýysh syqyldy múshelerdiń synyn, sıpatyn kórsetetin qosar múshe anyqtaýysh atalady. “Qysqa jib kúrmeýge kelmeıdi”, “Myrqymbaıdyń asyǵy túgel” degen sóılemderdegi «qysqa», «Myrqymbaıdyń» degen sózder anyqtaýysh bolady, «qysqa» degen sóz «jip»-ti anyqtaıdy, «Myrqymbaıdyń» degen sóz «asyǵy» degen sózdi anyqtaıdy.
Qazaqsha durys sóıleıtún kisi qaı kúnde de, qaı jerde de anyqtaýyshty anyqtalatun sózdiń aldyna salyb sóıleıdi. Úıtbeı, máselen, asyǵy Myrqymbaıdyń túgel deb, anyqtaýyshty anyqtalatun sózdiń artyna keltirib aıtsaq, ol sóılemniń tizilýi qazaqsha bolmaıdy.
Keıde sóılemdi yqshamdab aıtý úshin anyqtaýysh aıtylmaı da qalady. Máselen, Myrqymbaıdyń asyǵy túgel deýdiń ornyna ol asyq Myrqymbaıdiki ekeni aıtbasa da belgili bolatun bolsa, “asyq túgel” deýge bolady.
Biraq «Myrqymbaıdyń túgel» deb anyqtalatun sózdi qoıa berib, onyń ornyna anyqtaýyshty ǵana aıtýǵa bolmaıdy.
«Kúshikbaıuly Myrqymbaıdyń asyǵy túgel» degen sóılemde “Kúshikbaı uly” degen sóz Myrqymbaıdyń ǵana anyqtaýyshy bolady. Sondyqtan Myrqymbaıdyń deý qandaı ersi bolsa, «Kúshikbaı uly Myrqymbaıdy» «Myrqymbaı Kúshikbaı uly» deb, anyqtalatun sózdi anyqtaýyshynyń aldyna salyb sóıleýde sondaı ersi bolady.
Myrqymbaıdyń asyǵy túgel degen sóılemdi yqshamdab “asyq túgel” deı alamyz, – biraq «Myrqymbaıdyń túgel» deýge bolmaıdy. Sol qalybty «Kúshikbaı uly Myrqymbaıdyń asyǵy túgel» degen sóılemdi de yqshamdap «Kúshikbaı uly» degen anyqtaýyshyn qoıa berib, «Myrqymbaıdyń asyǵy túgel» de deı alamyz, biraq ol anyqtaýyshtyń anyqtaıtun sózi Myrqymbaıdyńdy qoıa berib, onyń ornyna anyqtaýyshty ǵana aıtatun bolsaq:
«Kúshikbaı ulynyń asyǵy túgel” desek, ondaı sóılem, “Myrqymbaıdyń túgel” ıá «qysqa kúrmeýge kelmeıdi» degen syqyldy qazaqsha durys bolmaıdy.
Gazet júzinde de, is qaǵazdarynda da osy kezde «Myrqymbaı» syz «Kúshikbaı uly»lar kóbeıib ketti. Máselen, «Kúshikbaı uly Myrqymbaı joldas Úıshikten Tekege júrib ketti» deýdiń ornyna «Úıshikten joldas Kúshikbaı uly Tekege júrib ketti» deb jazylady. «Úıshik» de, «Teke» de qalanyń aty ekenin bilmeıtún kisi munyń ekeýin de kisi aty deb túsinbek. Sondyqtan (Myrqymbaı Úıshikten Tekege júrib ketti) mánisinde jazylǵan sózdi «Úıshikten atty bir kisi Kúshikbaıuly Teke degen bireýge jolyǵýǵa ketken eken» deb túsinbeı amaly joq.
Tildiń badyraıǵan zańyn eleń qylmaı, orysshaǵa oılanbaı elikteb, kisiniń óz atyn ákesiniń atynan buryn jazý, ıá óz atyn jazbaı, «bálenshe uly» deb ákesiniń atymen ǵana jazý: jazylǵan sózdi osyndaı soraqy qylyb shyǵarady. Sondyqtan jazylǵan sóz jalpyǵa túsinikti bolý úshin ol ádetti tastaý kerek, kisiniń ákesiniń atyn óz atynyń aldyna keltirib jazý kerek; sóılemdi yqshamdab ekeýiniń bireýin ǵana jazý kerek bolsa, ákesin qoıa berib óz atyn ǵana jazý kerek.
Eldes
(Jalǵasy bar)
