Ana tilim týraly biraz aıtyp kelemin, keıde kóbirek kóbiktendirip jibergendeı kórinemin, biraq, báribir, aıaýly tilimiz ógizaıańynan aryla almaı júrgende, taǵy bir jat jabaǵyny tirkep, aıaǵyna tusaý salǵanymyz arqama aıazdaı batty...
Shyndap kelgende, ultymyz ben tilimizdiń jaýlary alysta emes, óz aramyzda eken. Buryn da muny ishteı sezetinbiz, túsinetinbiz, uǵatynbyz. Dese de, baıaǵy qazaqı keshirimpazdyǵymyzǵa salyp, «túbi bir ońalar» dep qoıa salatynbyz.
«Shydamnyń da – shegi bar», dáp bul jolǵy aramzalyqqa shydap tura almadyq. Májilisshi Azat Perýashev aýyldan qalaǵa kúnkóriske kelgen qazaq jastaryna shaǵyn turǵynúıler salý máselesin kóterip edi, álgi orystar men orystildi qazaqtar jáne basqalar bóriniń artyndaı shýlap shyǵa keldi. Sonda ishterin tesip bara jatqan qyzǵanysh-qorqynysh – qalalarda qazaqtar kóbeıip ketedi degen úreı.
Qalamynyń ýyty bar jýrnalıs aǵam Sharhan Qazyǵuldyń ýájine aıyzym qanyp, biraz baıyz taptym:
«Halyqty shóldi jerdiń masasy sıaqty shýyldata berý kóbeıip barady. Bul jaqsy úrdis emes. Til tóńiregindegi taqyryp ta «tilin tartatyn» túri joq. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń pozısıasyn quptaı almaımyn. Áli sosıalısik «podhodtan» ári asa almaı otyrǵanymyz janǵa batpaı qoımaıdy. Mınıstrliktiń qazirgi pozısıasy Stalınniń «kollektıvtendirý» saıasatymen para-par saıasat. Barlyq qazaqty aǵylshynsha ólseń de – saırata almaısyń. Bul – projektorızmniń klasıkalyq úlgisi.
...Qaı qazaqqa aǵylshyn tili aýadaı qajet – olar bıliksiz de meńgerip jatyr. Qazaq halqynyń ul-qyzdary sonshalyqty aqymaq emes. Ómir men zamanǵa beıimdelýdiń shartty refleksi baıaǵyda-aq qalyptasqan. Indıvıdýaldy túrde. Máselege osy turǵydan qaraýdy maquldaý kerek. Kerek deseńiz, bılik osyǵan yqpal jasaýy qajet.
Orta mektepte aǵylshyn tilin jappaı oqytý – absýrd. Biz óziniń terıtorıasy bar, bekitilgen shekarasy bar, tili bar, dili bar, salt-dástúri men bir basynan asyp jatqan baılyǵy bar – Qazaq degen elmiz. Eldi kórkeıtý úshin jappaı «ınglıshtendirýdiń» qajeti joq. Óıtkeni, aldymen qazaq jerin uly memleketke aınaldyratyn adamdardy daıyndaýymyz kerek. Ol – qazaq tili arqyly júzege asyrylady.
Jappaı «ınglıshtendirý» saıasaty – barlyq qazaqty AQSH pen Batysqa gasterbaıterlikke jiberý maqsatyn qoıyp otyr. «Elde eńbek etý úshin aǵylshyn tilin bilmesek, aram qatamyz» degen kim? Marazmnyń naq ózi! El bolatyn el – eldigine qam jeıdi, «eldiń ishin qalaı retke keltiremin» dep qaıǵy jeıdi. Qazaq tilin beıshara qylyp kórsetkendi tolyq jáne túpkilikti qoıý kerek. Taqyldap turǵan tildi «jutań» dep júrgenderdiń ózderi beıshara!
Qazaq tiliniń qudiretin bilý úshin áripti emes, dybysty oqytý kerek. Dybysty durystamaı, saýatty qazaq bolý múmkin emes. Birinshi synypqa barǵan balaǵa «Álippeni» oqytqanda, eń aldymen, daýysty dybystaǵy áripterden bastap oqytý kerek. Týyn súıgende ǵana eńkeıetin qazaqty jappaı «ınglıshtendirý» – tizerlete almaıdy. EL BOLAM DEGEN EL «ınglıshtan» buryn,«ÁLİPPENİ» OQYTADY».
Osylaısha osypty Sharhan aǵam!
Estıtin qulaq, túısinetin sana bolsa, az sóz emes, kem zapyran emes. İshińdi alaı-dúleı qylatyn qara boran ispetti...
Demek, qalalarda qazaqtar kóbeıse, Qazaq Eliniń barlyq irili-usaqty qalalary jappaı qazaq tilinde sóıleıtin bolady, jat eldiń tilinde sóıleıtinderdiń tynystary taryla túsedi, memlekettiń tilin mensinbeıtinder múmkindikteri muqalyp, qazaq tilin bilmeıtinderdiń tamaq tabý dárejesi men deńgeıi azaıa beredi. Bul baıǵustardyń bar ýaıymy – osy – qulqynnyń qamy!
Aldymen, Elbasy memlekettik is qaǵazdaryn latyn álipbıine aýystyrý týraly aıtyp edi, qazaq jerindegi orystildiler men myńsan máńgúrtter, tipti, Kremldiń asyrandy ıtterinen bastap, orys derevnásyndaǵy 24 saǵat es jımaıtyn maskúnemderge deıin óre túregelip, órt tıgendeı ólermendikpen qarsy shyqty...
Artynsha májilisshi Azat Perýashev aýyldyń qazaq jastaryna shaǵyn turǵynúıler salý qajettigin tilge tıek etip edi, álgi basqynshynyń tilinde bylshyldaıtyn borkemikter taǵy da teri tartqylaǵan qańǵybas qandekterdiń keıpine tústi...
Biraq, menińshe, biz óz ishimizdegi jaýlarymyzdy (ıisi «qazaq» degenge qarsy shyǵatyn shermendelerdi) joımasaq, tildegi tusaýdy sheshe almaımyz. Nege deseńiz, jaýdan ar men uıat izdeýdiń ózi – artyq!
Qajymuqan Ǵabdolla
