Hasan Oraltaıdyń ónegeli ǵumyry

    Assem Almuhanbet
    Hasan Oraltaıdyń ónegeli ǵumyry

    Qazaqtyń  aıtýly alashyl azamaty Hasan Oraltaı ákem Ádımen nemere týys. Úlken atamyz Raıymbekten úsh ul: Ádilbek , Qalıbek, İlıas  týsa, Ádilbekten Ǵalıa apa, Qalıbekten Hasan ata, İlıastan meniń ákem taraıdy.

    Hasan Oraltaı atam týraly sóz bolǵanda onyń ǵıbratty ómiri men qajymas kúreske toly sátteri eriksiz oıǵa oralady. Bar ǵumyryn ult azattyǵyna, erkindigine arnap qyzmet jasaǵan ony azamattyq paryzynyń biri dep baǵalaǵan ór tulǵaly ata beınesi máńgi jadymyzda.

    Hasan atamyz bizden alysta ǵumyr keshti. Biz sol týǵan jer Shyǵys Túrkistanda týyp-ósip, qazaq eline kelgeli ondaǵan jyldyń júzi boldy. Hasan atany «qajy ata» deýshi edik. Es bile bastaǵan shaǵymda tańǵy aspen birge ákem radıonyń janynda otyryp: «...Qazir Qajy atalaryń sóıleıdi», - dep tynyshtyqqa shaqyratyny áli esimde. Azattyq radıosynyń bir saǵattyq baǵdarlamasyn yjdaǵattylyqpen tyńdaý barysynda, ún taspaǵa kóshirýge asyǵatyn ákem ony keıinen Qajy atama tabystaǵanda erekshe qýanǵany kóz aldymda.

    Týǵan jerge degen qurmeti men týǵan-týystarǵa degen ol kisiniń súıispenshilik sezimin aıtyp jetkizýge bolmas erekshe qasıet edi. Hat-habar alysa bastaǵan jyldardan keıin saǵynyshqa toly amandyq hattaryn jazyp únemi duǵa-tilekte ekenin aıtyp turatyn. Dese de, jat el, jat jurtta júrip týysqa degen ystyq yqylas pen qımastyq sezimderi sol hattarynda anyq baıqalatyn. «Elim-aılap ótken ómir» kitabynda: «..Týǵan el, týǵan jer esten ketpedi. Sheteldik baspasóz betterinde, radıo teledıdar habarlarynda altyn besik ata jurtymyz jóninen bir habar kózge ilinip qulaqqa shalynsa, erekshe eleńdep, «Átteń! Tym bolmasa erkin habarlasyp turatyn bir jaǵdaı bolsa?!.» - dep zaryqtyq. Sol armanǵa 1976 jyldan keıin sál jetkendeı boldyq»,- dep tujyrymdaýynyń ózi týǵan elge degen sheksiz súıispenshiligin aıqyn ańǵartady.

    Qajy atamnyń Almatyǵa kelken saparlarynda ákemniń kenje inisi Ábilbashar aǵanyń úıinde barlyq týysqandar jınalyp, arqa-jarqa syr shertýshi edi. Úlkendi-kishili bolyp barlyǵymyz atamnyń janynda bolatynbyz. Qajy atany kórip, amandasýǵa keletin qonaqtardyń aıaǵy úzilmeıtin. Jalpy týys-týǵanǵa degen mahabbaty men ıisi qazaqqa degen alyp ushqan júrekjardy jyly lebizderi men rýh berip qanattandyrar  naqyl sózderin aǵynan aqtaryla,  jaqyndarmen bas qosyp dıdarlasqan sátterinde aıtyp otyratyn. Birde maǵan: «Qyzym, sen Maǵjandy, Mirjaqyp shyǵarmalaryn bilesiń be? Óleńderin jattadyń ba? Maǵjan men Mirjaqypty jatqa bilmegen qazaq-qazaq emes!» - dep qatqyl ún qatqany bar. Sasqanymnan «...Iá, bilemin. Mektepte jattadyq», - dep, «Men jastarǵa senemin» óleńiniń bir-eki shýmaǵyn aıtyp bergendeı boldym. Sonda atam: «Iá, qyzym, ór rýhty, jigerge toly kúsh berer Maǵjan óleńderin túgelimen jattap al. Óz ultyn, halqyn, jalpy túrkiler tarıhynan syr sherter Alash aqynynyń shyǵarmalaryn barlyqtaryń bilgenderiń nur ústine nur bolar edi», - dep tolǵana otyryp, aqyl- keńesin aıtty. Ár adamnyń otany men ulty úshin paıdaly istermen shuǵyldanýy eń qasıetti mindeti bolý kerek degen óz ustanymyn únemi tilge tıek etetin.

    Atam alashshyl birtýar alyp aqyn Maǵjan Jumabaıulyna degen sheksiz qurmeti, qazaqı qandaǵy ulttyq bolmysyna súısinýi rýhanı sabaqtastyqtyń aıqyn kórinisi. 1965 jyly Izmırde túrik tilindegi «Búıik túrikshi Maǵjan Jumabaıuly» degen eńbegin  jazyp jarqqa shyǵarady. Onda Túrkıa túrikteriniń Túrikshil tobynyń Maǵjan jáne onyń eńbekterin jurtshylyqqa tanytý kerektigi jónindegi oı pikirlerdiń túrtki bolýyna baılanysty, tulǵanyń óskeleń rýhty obrazy men shyǵarmashylyǵy jaıly kóptegen zertteýler júrgizip, úlken eńbek jazdy. «Elim-aılap ótken ómir» kitabynda: «Hamza Shómishbaıuly Ushardyń úıinen tabylǵan shaǵyn qoljazba óleńderge jáne basqa birqatar bulaqtarǵa súıene otyryp, Maǵjan Jumabaıulyn Túrkıa jurtshylyǵyna tanystyrýǵa tyrystym. Soǵan oraı Maǵjannyń: «Ot», «Jer júzine», «Jer júzin topan bassa eken», «Aldamshy ómir», «Esine kim alady», «Tilegim», «jaýǵa túsken janǵa», «Túrkistan», «Alystaǵy baýyryma» degen tolǵaýlaryn túrikshe túsinikterimen kitapqa engizdim», - dep jazady. Bul atalyp otyrǵan eńbek sol kezderdegi shet elderde Maǵjan týraly jaryq kórgen tuńǵysh kitap bolatyn. 1923 jyldan bastap 1989 jylǵa deıingi shyqqan álemdik alǵashqy zertteýler boldy.

    Ásirese, «Búıik túrkeli» jýrnalynyń qurylýyna atsalysyp jetekshilik etken qajy atamnyń úlesin aıyryqsha ataýǵa bolady. Sol jýrnaldyń sońǵy sanynda «Búıik túrikshil Túrkistan shaıyry Maǵjan Jumabaı» týraly jalpy túsinik berip «Jaýyngerdiń jyry» atty tolǵaýyn túrikshe túsinigimen keltiredi. «Alysta júrip, úmitsiz kúnderimde, jalǵyz júrip arpalysqanda maǵan rýhanı kúsh bergen uly aqynyń jyrlary»,- dep óz oıymen bólisetin. Sonymen qatar, 1984 jyly jaryq kórgen «Qazaq-Túrki sózdigi» kitaby da qazaq til bilimi salasynda erekshe oryn aldy.  

    Iá, atam sol «Alash» dep urandaǵan uly tulǵalardyń kótergen jalaýyn jalǵastyrýshy izbasary retinde qaıtalanbas qajyrly eńbek jasady. Ulttyq ún, ulttyq bolmys, ulttyq minezimen qaıtalanbas tulǵa  Mustafa Shoqaı rýhymen de tilektes, nıettes bola otyryp, asqaq muratty, asyl maqsatty ultshyldyq ıdeıany ómir jolynda bıik ustandy.

    Shoqaıtanýshy retinde 1996 jyldan bastap Almatyda «Mustafa Shoqaı» atyndaǵy qor quryp «Jas Túrkistan» jýrnalyn shyǵarýǵa basshylyq jasaıdy. Mustafa Shoqaı ıdeıasyn nasıhattaý, ony zaman talabyna saı jetildirý, jas urpaqqa túsindirý jalpy alash ıdeıasyn damytýdy ult keleshegi men múddesine qurylǵan azamattyq boryshy dep sanady. Bir suhbatynda Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursyn, Mirjaqyp Dýlat, Mustafa Shoqaı jetekshilik jasaǵan alash ardagerleriniń táýelsiz el jolynda janyn pıda etken zıaly qaýymnyń sanaly ǵumyryn urpaqtar sanasyna sińirý, halqynyń keleshegin oılaǵan ár qazaq azamaty úshin «Ulttyq ǵıbadat – basty paryz» , - dep atap kórsetken edi.      

    Shetelde júrip, «qazaq, qazaq túrkileri» degen taqyryp kótergen tuńǵysh qazaq atanýy da tegin emes. Qazaqtyń atyn orys kazak-kazashılarmen shatastyryp, teris uǵyp kelgen Túrkıada alǵash ret 1955 jyldan bastap baspasózde qazaq atymen maqala jazyp, ony 1956 jyly Londonda aǵylshyn tilinde qazaq atymen shyqqan kitapqa úles qosýy qaısar minezdi qajymas-qaırattyń alǵashqy qadamdary bolsa kerek.  Boıdaǵy erik-jigerimen kóptegen kedergilerge qaramastan halqyna eren eńbek sińirdi. 1971 jyly Múnhen qalasynda «Abylaıhan dastany» men bastalǵan «Búıik túrkeli basylymdary» tizbeginiń II kitaby etip, «Alash Túrkistan túrkileriniń ult-azattyq urany» degen kitapty 1973 jyly Ystambulda bastyryp shyǵarady. Sol kitap shyqqannan keıin de bir qatar málimetterdi jınaqtap aǵylshyn tilinde 1985 jyly Anglıada «Central Asian survey» jýrnalyna kólemdi maqala etip jarıalaıdy. Ómirlik murat-maqsaty aıqyn, ulttyq múddeni eń joǵary deńgeıge qoıatyn qazaqı qandaǵy ór rýhty qasıet ár qashan da ón boıynan tabylyp otyrdy.

    Saıası qaıratker retinde jeltoqsan shyndyǵyn álemge jarıalap, jeltoqsan qasreti týraly tuńǵysh kitap jazǵan atamnyń eleýli eńbegin zor maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Ult basyna tóngen qaýyp-qater men muń-muqtajdy jan aıǵaımen kitap betine túsirip, ony radıoda dúnıe-júzine pásh etýi úlken erliktiń sımvoly.

    Hasan atam 28 jyldan astam ýaqyt tabandylyqpen, «Azattyq» radıosynyń qazaq bóliminde qajyrly eńbek etti. Ár sát-saǵatyn ulttyq máselege, ultynyń ótken tarıhy men keleshek urpaq qamyn jegen ult janashyry, jarshysy retinde artyna óshpes iz qaldyrǵan taǵylymy urpaqtar jadynda máńgi jaǵyra bermek! 

     

    Bátıza ÁDI, ónertanýshy, Á. Qasteev murasyn zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri

     

    Qatysty Maqalalar