Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılologıa fakúlteti, 1 kýrs stýdenti Saıagúl Birlesbektiń 22 qyrkúıek «Tilder kúni» qarsańynda jazylǵan shyǵarmasy. Oqyńyz, oı bólisińiz!
***
Dosym, hatyńdy tapsyryp aldym. Qazaqstannyń qazirgi halyn bilgiń keletinin jazypsyń. Anań seni tastap ketkenimen ana tilińdi tastamaı, qazaq tiliniń jaǵdaıyn ótinip surapsyń. Aǵylshynsha jazylǵandyqtan bir-eki sózińdi oqı almadym, aıyp etpegeısiń. Dini men tili bólek ulttyń urpaǵy bolyp bara jatqanyńa baqytsyzdyqtan jylap ta alatyn shyǵarsyń. Men saǵan óz basymdaǵy baqytty aıtyp qyzyqtyrǵym, qyzǵandyrǵym kelmeıdi. Biraq baqytsyzbyn degen jandar baqytty adamdardyń baqyt syryn bilýi kerek emes pe?!
Men baqyttymyn!
Urany - Alash, ýyǵy - aǵash, túbi - túrki, túligi - jylqy. Qypshaqtyń ór balasy, Saqtardyń bel balasy Qazaq bolyp týylǵanyma baqyttymyn. Tyńda meni, baqyttymyn deımin, uıalyp atqan ár tań, qıalı batqan ár kesh ózindik baqyt syılaıdy. Sebebi men basyp turǵan topyraqta qazaq atty qara shaldyń, tarıh somdaǵan tarlandardyń izi bar, keshegi Qazybek pen Tóle bılerdiń ótkir tili bar. Qazaqty basqa ulttan erekshelep turatyn - Tili. Qaısy til dep surarsyń , árıne qazaqtyń ana tili - Qazaq til.
Bizdiń qazaq eli tutastaı qazaq tilin qoldanady. Ǵylymy, bilimi, bazary, adamy men ajary túgeldeı qazaq tilinde sóıleıdi. Qazaq tiliniń qasıeti sondaı ár dáýirde sheshender men aqyn-jyraýlardy týǵyzyp otyrǵan. Eskirgen zamandaǵy esti sózderdi jańǵyrtý úshin memleket óte kóp kúsh jumsap jatyr. Qyrkúıek aıynan bastap Tóle bıdiń naqyl sózderin tolyǵymen jatqa aıtqan adamǵa Júz túıe beriledi. Qazybektiń naqyl sózderi men tapqyrlyqtaryn úsh aı ishinde oqyp kelip, jaýapty adamdardyń synynan ótseń, alaqanyń qasıetti sıaǵa malynyp, barmaǵyń altynǵa matyrylady.
Qazaqtyń soryna bitken bir óner bar .Ol - Aıtys.
Aıtys sýyryp salma óner. Eki aqyn el aldyna shyǵyp, birin-biri sózben utady. Buryn aqyndardy «jattap aıtysady, kelisip aıtysady» dep júretin, qazir dál maıdanda taýyp aıtatyn aqyndar legi ósip keledi. Biz aıtysty ne úshin qazaqtyń soryna bitken deımiz? Aıtysta qoǵamdyq barlyq másele qamtylady. Sonyń ishinde saıasat óte tereń aıtylady. Ana jolǵy «Bir qazaq, bir el, eki til» degen aıtysta eki aqyn Ýkraına men Reseıdi jamandap qoıyp, ony eki el basshylary bilgen soń qazaq elimen at quıryǵyn kesti. Solardan alyp otyrǵan munaı, gaz, metal... barlyǵy kókke ushty. Aıtysker aqyndar elimizge óte kóp zıan ákeldi. Sen basqalar aıtysta ne aıtylǵanyn qalaı bilip otyr dep tań qalǵan da shyǵarsyń. Qazaqtyń aıtysynyń tanymaldylyǵy sondaı, shetel qazaq aıtysyn tikeleı efırde kóredi. Tipti jylyna bir mıllıon adam aıtysta ne aıtylyp jatqanyn túsiný úshin, qazaq tilin úırenýge elimizge keledi. Sende ana tilińdi umytyp bara jatsań aǵylshyn ata-anańmen birge kelip úıren. Aıtystyń munshalyqty tanymaly bolǵanyna bizdiń telearnalardyń qosyp jatqan úlesi zor. Qazaq telearnalary basqa elder sıaqty úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn ózge ulttyń batyrlaryn úgittep, saltyn sanaǵa sińirip, kelininiń kúndeligin ekranǵa shyǵarmaıdy. Qudaıdyń qutty kúni aıtys sańqyldap turady. Aıtyskerlerdiń juldyz bolyp ketkeni sonsha «Gollıvýd aıtysker» festıvál aıyna ótip turady. Qazaq tili búginde aǵylshyn, orys tilderimen ıyqtasyp tur. Shynymen de jaqyn jyldarda qazaq tiliniń ústemdigi artyp barady. Telearnalar túgeldeı qazaq tilinde jumys júrgizedi. Osyǵan oraı Elbasymyz úsh tilde habar taratylatyn Qazaqstan boıynsha jalǵyz telearna «Shetelstandy» arnaıy jarlyqpen ashtyrǵan edi. Eki shet tili ógeılik kórip qalmasyn dep úsh tuǵyrly til jolǵa qoıylǵan. Qazir ózge ulttar balalaryn jappaı qazaq mektepterine berýde. Bizdiń elde eń sory qaınap turǵan til - orys tili. Memlekettik zańda «ultaralyq qatynas tili» degen mártebesi bolǵanmen qazaq tiliniń qarym-qatynasta kóp qoldanylýy sebepti shyn máninde qatynas tili bola almaı júr, Elbasymyz osyǵan baılanysty 2050 –jylǵa arnalǵan joldaýynda «qazaqtar, bir - birińmen shet tilde sóılesińder!» dep úndeý jarıalaǵan bolatyn.
Halyqtyń eń súıikti depýtaty Muhtar Shahanov jaqynda «shet tilinde sóılemeıtin parlament taratylsyn» dep aıdy aspannan biraq shyǵardy. Áı, qaıdam, sútpen bitken ádet súıekpen ketedi eken, qazaqtar bir-birimen qazaqsha sóılesýin qoıar emes. «Balyq basynan shirıdi» demekshi bar kinárat bizdiń el tizginin ustaǵan basekeńderde bolyp tur. Elaǵalaryn joǵary orynǵa saılaǵanda qoıylatyn memlekettiń talaby da ózgeshe. Muny qýzasaq kiná memlekette. Sheneýnik bolý úshin úsh bıdiń naqylyn jatqa aıtyp, «Abaı jolyn» hatqa túsirse kimde bolsa qara sózge qarajaıaý bolyp qalmasy anyq qoı. Ádette úkimet basshylaryn saılaý Kúltóbede ótedi. Qazaqta búgingi basshylar keshegi bılerdiń murasyn jalǵastyrýshy degen uǵym bar. Ákimder jınalys ashqan kezde halyq sózine elitip, uıyp tyńdaǵany sonsha úsh kún, úsh tún jınalys zalynan ketpeı otyrady. Sheneýnikterdiń sózine bir aýyz shet tilin qospaı sóıleýi adamdy qatty qýantady. Tipti shetten kirgen sózderdi qazaq tiline ıkemdep sóıleıdi. Bir joly óner basshysy «aktovyı zaldy» «án,kúı, bı zal» dep aıtyp jibermesi bar ma?
Dosym, men saǵan tilimniń jetýinshe qazaq elindegi qazaq tiliniń búgingi halyn sıpattap berdim. Seniń qazaq eline kelýge nıetiń oıanǵanyn bilemin. Biraq óte ókinishti, sen dos bolýǵa tıis emes adamdy dos etipsiń. Sen sıaqty ertegige muqtaj janǵa osyndaı hat jazdym. Men - sen qatty qurmetteıtin, qyryq ótirik aıtyp hanshany hanymdyqqa alǵan tazsha balanyń shóberesimin. Shyndyǵynda bizdiń eliń jaǵdaıy men jazǵannan álde qaıda jaqsy, alaıda seni osyndaı hatpen laqtyryp kettim, ha hah ha, LAQTYRYÝ degen ne táıiri? Bizdiń qazaq tilinde «laqtyrý» sózi paıda bolǵan. Sen meni kinálama, meni de qoǵam atty qyzylkóz tárbıelep otyrǵoı! Eger qazaq eliniń jaǵdaıyn bilgiń kelse saǵan jazǵan hatymdy keri maǵynada basynan bastap oqyp shyqqaısyń! Seni de týǵan anań laqtyryp ketken joq pa?! Budan keıin hat jazbashy!
Sálemmen ótirikti shyndaı, aqsaqty tyńdaı etip aıtatyn burynǵy dosyń: Tazbıke. 33.13.3025
***
