«Adasqanyn jolǵa saldyq, bul noǵaıly ulynyń»
- Qotan aqyn
Birshama jyl buryn naımandaǵy qarataılyqtardyń sholaq belsendileri Taıatqan-SHunaq degen jerde bir ıesiz turǵan mazardy ózderiniń babalary Qarataıdiki dep, basyna qyzyl granıtten qulpytas qoıǵan edi. Keńes dáýirinde jýrnalıs bolyp, komýnıstik nasıhattyń aıla-tásilderin jaqsy meńgergen qarataılyq Ádilbek Qumarǵajın keńestik jýrnalıserdiń qarqynymen ótirikti sýsha sapyryp, Qarataıdy «velıkıı batyr» dep shyǵarma da jazypty. Toǵyz tańbaly naımannyń shejiresin jazyp ketken qarataılyq Sosıalısik eńbek eri Boshaı Kitapbaevtiń ózi bul Qarataıdy batyr demegen. Elbasynyń tapsyrmasymen jazylǵan «Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵynyń «Naıman» atty taraýy osy Boshaı atanyń derekterimen negizdelgen edi. Qoı dep aıtar Boshaı atadan kúsh-qaýqar ketken soń: «Boshaı ata aljydy, qazbalaıtyn eshkim joq», degen bolsa kerek, bular mınıstrlikte komısıa qurǵyzyp, qazaq halqyn bosqyn torǵaýyttardan aman alyp qalǵan jalǵyz batyr retinde Qarataıǵa eskertkish qoıdyrtýǵa ruqsat alyp, Altaıdyń aıasynda atynan túsip jaıaý turǵan Qarataı degen jalǵan batyrdyń músinin qoıdyrtypty. Aqyl aıtar adamdary da, bolmaǵandaı, óıtkeni attyń ústinde otyrmaǵan batyr, batyr emes. Batyrlardy tek attyń ústinde ǵana beıneleıtin úrdistiń bar ekenin bilmegenderi ǵoı.
Qalıqan Ysqaq marqumnyń aıtýynsha, tóńkeriske deıin Qarataıdyń urpaqtary 27000 myń bolǵan, qazir 15000 myń tútin. Bulardyń aıtqanyndaǵy jalǵan batyr Qarataı meniń Kókjal Baraq babamnyń zamandasy bolyp tur. Sonda, alty qatyn alǵan meniń babamnan búgingi kúni óskeni nebári 2000 myń tútin de, al qarataılar degenimiz bir taıpa el bolyp tur. Ádilbek Qumarǵajınniń aıtqanynda 50000 myń tútin. Sonda qalaı? Bul Qarataı degenderiniń uryq qaltasy Ermurat Bapıdiń aıtqanyndaǵy «medal alǵan Qoshqar shaldyń e.....deı bolǵany ma?
Boshaı atanyń, Egizbaı Qarpyqtyń aıtqandarynda qarataı eli 1751-1754 jyldary Altaıǵa kelip qonys tepken. Bulardy Altaıǵa Qarataıdyń jetinshi urpaqtary degen Esbol bı, Maıa bıler ertip ákelgen. Oralhan Bókeı marqum 1730 jyldy aıtyp ketken. Oralhan Bókeıdiń aıtqan Jánibegi qarataılyq emes, anyǵynda kereıdiń has batyry Jánibek edi. Qarataı elin Boranbaı bı men kereı Jánibek Taıatqan-SHunaqtan Kókpekti mańyna kóshirip ákelip, osy jerden kósh ekige bólinip, biri Altaıǵa, biri Tarbaǵataıǵa ketedi. Tarbaǵataıdaǵy Mańyraqqa ketken Qarataıdyń Kálim, Baıǵana, Bolattary Baıjigittermen qaqtyǵysyp qalǵan soń, olardy Qabanbaı, Kókjal Baraq, Maıly batyrlar Altaıǵa ertip ákelip týystaryna qosqan. Osy kezdiń ózinde Qarataı jalǵyz emes, bir taıpa el bolǵan. Osymen qatar, 18-shi ǵasyrdyń aıaq sheninde Qarataıdyń jetinshi urpaǵy ataqty Mámetek bı, segizinshi urpaǵy Sháken bıler ómir súrgen. Mámetek búkil Qarataıdyń bıi bolyp, Qytaı ımperatorynan «ambara» degen ataq alǵan. Sháken bı Irek asýyna adasyp áreń jetken 200 Qytaı áskerine kómek kórsetip, sonyń úshin Qytaı úkimetinen syı-qurmet alǵan. Bul oqıǵalardyń bári 18-shi ǵasyrda, 1751-1780-shi jyldary bolǵan. Osylaı bolǵanda, bulardyń jetinshi atalary Qarataı, 1771-shi jyly Taıatqan-SHunaqta orystardan bosyp qashqan torǵaýyttarmen soǵysqan Kishi júzdiń qazaqtarynyń arasynda qaıdan júr? Shejirede bulardyń atalary Qarataı, 1771-shi jylqy jylynyń kúz aıynda qaza bolǵan Kókjal Baraqtyń besinshi atasy Tileýberdimen birge Ulatemirden tarap tur. Iá, «Kórmes, túıeni de kórmes» degen osy eken.
Máselen, osy istiń basy-qasynda bolǵan Qalıqan Ysqaq marqum óziniń jazǵandarynda: «Qıly-qıly zamanda Syrǵa deıin bosyp, babasynyń molasyn Qarataýda qaldyryp, atasynyń zıratyn Arqadaǵy Taıatqan-SHunaqta tastap, Mańyraqtan ata mekeni Qatyn Qaraǵaıǵa 18-shi ǵasyrdyń ortasynda súlderin súıretip zorǵa jetken Ergenektiniń Qarataıy...» deıdi. Demek, 18-shi ǵasyrdyń ortasy Boshaı ata aıtqan 1751-shi jyl bolyp tur. Qalıqan Ysqaqtyń aıtqanynda Qarataıdyń zıraty Taıatqan-SHunaqta osy kezde tastalǵan eken. Sonda, 1771-shi jylǵy «Shańdy joryq» bolǵanda, Qarataıdyń qaıta tirilgeni me?
Abylaı hannyń, Qabanbaıdyń, Kókjal Baraqtyń zamandarynda Naıman elinde Qarataı degen batyr bolmaǵan. Men naımandardyń batyrlaryn, Rashıden «bekterdiń begi» dep ataǵan naıman Kóksaý Saýryqtan bastap bilemin. Qarataıda Oralhan Bókeımen atalastar - Dúzbenbek jáne Kóki degen batyrlary bolǵan. Qarataılyq Maqajan aqyn Dúzbenbek batyr týraly: «Dúzbenbek tiri kezinde, Syrtynan jaýy batpaǵan. Aq káýsarmen sýaryp, Narkesken edi-aý saptaǵan!» dep aıtqan edi. Qarataı-sherýshilerde Jánibek, Kóshkinshi, Taıbuǵa degen batyrlary bolǵan. «Shyńǵys han shejiresin» jazǵan tarıhshy, Nuraly hannyń inisi Seıdaly sultannyń urpaǵy Arman Qıat tóre Orynbor muraǵatynda mynadaı derekterdi tapqan. 19-shi ǵasyrda qazaqtar Qarataılap kelip bir taıpa eldi shaýyp ketedi. Orynbordaǵy orys ákimshiligi osy is jóninde Qarataı hannyń urpaqtarynan jaýap alady. Sonda, urpaqtary tórelerdiń uranynyń Qarataı emes, Arhar ekenin, Kishi júzde Qarataı degen batyrdyń bolǵanyn, álgi qaraqshylar sonyń rýynan ekenin túsindiredi. Taıatqan-SHunaqtaǵy mazar osy Kishi júzdiń Qarataıynyki bolsa kerek. Kishi júzdiń Baıulyndaǵy Qarataı degen batyrdyń urpaqtary «Qarataı» atty kitap jazyp shyǵarypty. Avtory Álenǵalı Kereıtegi. Babalarynyń jatqan jerin bilmeıdi. Babalary orys úkimetine qarsy shyqqan soń, týystary jasyryn jerlegen bolsa kerek. Kenesarynyń qolyn basqarǵan Aǵybaı batyrdy orys úkimeti Túrkistanǵa qoıdyrtpaǵan soń, halqy osy Taıatqan-SHunaqqa ákelip qoıǵan edi. Arheologıalyq ekspedısıalarǵa qatysyp, talaı qorymdardyń qazba jumystaryna qatysqan men, Qarataıdiki degen mazardyń 19-shi ǵasyrda turǵyzylǵanyn baıqap otyrmyn. Bul mazardyń adaılardyń úrdisimen turǵyzylǵany bilinip tur. Qazirgi tańda «Er Jánibek» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Serik Samarqan resmı túrde Kishi júzdegi Qarataı batyrdyń urpaqtarymen Taıtaqan-SHunaqtaǵy mazardaǵy múrdege genetıkalyq saraptama jasataýǵa kelissózder júrgizip jatyr. Aıta ketý kerek, Serik Samarqan Shyńǵys hannyń jatqan jerin boljap, qorymǵa arheologıalyq aldyn-ala barlaý júrgizip, zertteýdiń qorytynysyn qolyna alǵan adam. Aldyn-ala qorytyndy jasaǵan «Ál-Farabı» ýnıversıtetiniń arheology Rınat Jumataev. Qazir skanerlik jer asty zertteýlerine daıyndalyp jatyrmyz. Mazardyń basyna barsa, ol jerde kimniń jatqanyn Serik anyqtaı alady.
Anyǵynda, naımandaǵy Qarataı degenimiz tarıhı tulǵanyń emes, eldiń ataýy. Bulardyń shejirelik atalary Qaıypberdi shamamen 15-shi ǵasyrda ómir súrgen. Ertede qarataılyqtar qara attyń izin perishteniń izine sanap, jerge túsken izdiń ortasynan bir shoqym topyraq alyp dorbashyqqa salyp, balanyń besiginiń bas jaǵyna ilip qoıatyn bolǵan. Demek, qara taıdyń izin saqtamdyq maqsatynda qoldaný degenimiz, bul eldiń toteminiń qara tústi jylqy maly bolǵanyn bildiredi. «Qara taıǵa minip báıgeni alǵan», «Qara taıdyń izimen ketken» degen shejire ańyzdary osydan aıtylǵan. Ertede ıteli kereıler bulardyń bir tekti sáıgúlikten týǵan qara taıyn urlap áketkende, álgiler qara taıdyń izimen júrip taýyp alyp, osydan keıin Qarataı eli atanyp ketken eken deıdi tektiler. Qarataılardyń babalary ishte jatqan qulyndy tanyǵan myqty atbegiler bolǵan. Qulagerdiń Ór Altaıdan alynǵany anyq. Qulagerdeı dúldúldiń tuqymyn Ór Altaıda bir alsa, kereı de emes, samaı da emes, qarataılar ǵana alýlary múmkin.
Naıman arasynda «tiri ensıklopedıa» atanǵan shejireshi Málik aǵa Muqashuly marqumnyń rýy Baıjigit bolsa da Qarataıdyń, Ábdikerim bolystyń tarıhyn jaqsy bilgen edi. Kezinde Málik aǵanyń qudasy, Dáýletbaı batyrdyń urpaǵy Árimjan aqyn Tarbaǵataıdan Altaıǵa baryp, qarataıdyń bolysy Ábdikerim syılaǵan tórt aıaǵy birdeı qula jorǵany Málik aǵanyń atasyna tartý etip, óziniń búkir ulyna shejireniń apaıy Márıamdy alyp bergen eken. Bul qula jorǵa jónide Árimjan aqyn: «Qurmetpen astyma bir at berdi, Tabany kere qarys qula at berdi» degen edi. Quıma qulaq Málik aǵanyń aıtqanynda, Árimjan aqynnan qalǵan áńgime: Ábdikerim bolys Qarataılardyń Altaıǵa kelgeniniń sebebin olardyń ákki atbegiler bolǵanymen túsindirgen eken. Tekti sáıgúlikterdi úıirimen baptaǵan qarataılar jylqylarynyń jilik maıy qysy-jazy úzilmes úshin osy kók oraı shalǵyn ólkeni ádeıi tańdap, bir úıir tekti sáıgúlikterin uryńqaılardyń kósemderine berip jerdi alǵan eken. Tekti jylqyny ustamasa, bir úıir sáıgúlik qarataıda qaıdan júr? Qyryq besin bergen deıdi. Osydan bizder qarataı-sherýshilik feodal bolǵan Isa Mańyraqulynyń: «Qarataılar qara taıdyń izimen Altaıǵa kelgen» degen sózderiniń tórkinin túsinemiz. Sultanmahmut Toraıǵyrov ǵashyq bolǵan Ábdikerimniń qyzy Baǵıla: «Myń-myńdap qalyń jylqy aıdasa da, Bıligi kele almaıdy-aý, bir-bir taıǵa» degende osy qarataılyqtardyń áıgili qara taılaryn aıtqan edi. Iaǵnı, Baǵıla sulý qarataılyqtardyń bir taıyn myń jabyǵa teńegen. Bul tektilerdiń aıtyp ketkenderin keıingi qarataıdyń bılik tizginin ustaǵan jarly-jaqpaılardyń urpaqtary uqpaǵan. Meniń qolymdaǵy bolystardan qalǵan shejirede: «Ergenektiniń qalmaq qatynynan týǵan: qara taıǵa mingen bala báıgeniń atynan ozyp kelip Qarataı atanǵandar» dep aıtylǵan. Osy derekten bizder qarataı eliniń naǵashy jurty qalmaqtardyń qara tústi tótemdik sáıgúlikterin ustap mingenderin boljaı alamyz. Bul jerde «Qarataı atanǵandar» dep bala emes, el aıtylyp tur. Qalmaqtardyń attary kileń tekti qara at bolǵan. «Ne kórdiń qara at, ne kórdiń?» degen sózdiń qalmaqtardan qalǵany belgili. Arǵyqazaq mıfologıasynda qara attyń qalmaqtiki ekeni naqty aıtylǵan. Reseı Altaıyndaǵy qarataılyqtarmen shekaralas Qosaǵashtyq qazaqtardyń mıfologıasynda qazaqtardyń bir qara atty báıgege qosyp, keıin, aldyna jan salmaǵan bul qara atty qalmaqtar urlap alyp qamap qoıǵanda, bıik qorǵannan sekirip ketip qazaqtarǵa qaıtyp kelgeni aıtylady. Qorǵannyń orny da saqtalǵan. Mine, ańyzdaǵy qara taı - osy áıgili qara attyń tuqymy bolady. Qalmaqtar ózderinikin tanyp alyp ketkende, qara at qazaqtarǵa qaıtyp kelgen. Iaǵnı, qarataı – qazanat, qalmaq, qyrǵyz, adaı jylqysy degen sıaqty, jylqynyń bir tuqymyn bildirgen bolsa kerek. Báıgeniń aldyn bermegen áıgili qara taı. Osydan el aty paıda bolǵan. Qazaq arasynda Qarataı ataýynyń kóp kezdesetini de osyny rastap turǵandaı. Hannyń da aty Qarataı edi. Kereıler qarataılyqtardyń bıelerin de urlap áketip otyrǵan. Bul bıelerge qaısy aıǵyrdy salsań da, kileń sáıgúlikterdi tabatyn bolǵan eken. Uly Abaıdyń toıynda Ǵabıt Músirepovtyń qalamyna ilingen «Boshaıdyń úsh qarasynyń» Qulanqarasy márege «aýyzdyqpen alysyp» jeke dara jalǵyz kelgen deıdi. Bul ańyzdaǵy qara taı men qara attyń Keńes dáýirinde tulǵalanǵan bir kórinisi edi.
Qazaqta jylqynyń atymen atalǵan endi bir el alshyndar. Alshyn ata degenimiz anyǵynda alaachın, ıaǵnı alaatshy, ala at eli, qytaılar aıtqan elúchjı – strana pegıh loshadeı. Osy sıaqty Qarataı degenniń de bastapqy nusqasy qaraatshy, karaachın, karachın, ıaǵnı qara at eli bolýy múmkin. Qazirgi mańǵoldarda bórijiginder men sary qypshaqtardyń (shara) qosyndysy – harachın degen etnos bar. Mine, osy harachın degenderdiń bastapqy ataýlary qara atshy bolsa kerek. «Qupıa shejiredegi» bórjigin áýletine jatatyn qońqatan-honhoton degendi ǵalymdar úlken muryn dep túsiniderdi. Shońmuryn, ıaǵnı úlken muryn degenimiz osylar. Boshaı ata osy shońmuryndardan edi. Shejirelik honhoton, ıaǵnı, qońqa tanaýlar men hotonnyń túbi bir. Qazirgi qarataılyqtardyń mekeni Qatonqaraǵaı osylardyń atymen atalǵan bolsa kerek. Tarıhshylar Baıulyndaǵy masqarlardy da hotondar deıdi. Qazirgi mańǵoldarda eń tetki halyq sanalatyn kirme hotondarda masqar rýy bar. Masqardyń bir tańbasy naımandiki. Joǵarǵy Baıulynyń Qarataı atty batyry osy masqarlardan shyqqan. Qarakereıdegi Baıys tarmaǵyndaǵy úlken muryndar taǵy bar. Hoton degenderdiń úlken muryndar ekenderi anyq. Bul úlken muryndardyń jalpy ataýy osy hoton bolǵanda, naqty tarıhı tulǵa bolǵan Baıulynyń Qarataıyn shońmuryn dep shartty túrde aıta alamyz. Qarataı degen naqty batyrdyń bizdiń qarataılyqtarǵa qatysy osydan ǵana. Masqarlardyń Baıulynda júrgeniniń sebebi, bulardyń túp-tamyry bórjiginderdiń adaı ekeninde bolsa kerek. Bórjiginderdiń atasy Bodanjardyń (Bótensary) baıaýyt-maǵalyqtan, ıaǵnı, baıuly adaıdaǵy muǵaldan týǵanyn «Qamshy» portalynda jaryq kórgen «Shyńǵys han jáne qypshaqtar» atty maqalamyzdan bile jatarsyzdar. Mańǵoldardyń genetık ǵalymy Batbaıaryn Herlen baıulynyń 18 taıpasynyń ókilderiniń DNK belgisiniń S-3, mańǵol halqynyń otyz paıyzymen sáıkes ekenin aıtady. Shyńǵys han áýletiniń, ıaǵnı, tórelerdiń DNK belgisi de osy S-3 belgi toby qataryna jatady.
Ádilbek Qumarǵajın aıtqan 1771-shi jyly quramynda qarataılar júrgen Kókjarly rýy Shyǵysta qonys teýip qoıǵan. Kazaq jerinen úshke bólinip ótip ketpekshi bolǵan torǵaýyttardy Kókjarly rýynyń qolyn basqarǵan meniń babamnyń Shar ózeniniń mańynda toqtatqany jóninde «Qazaq batyrlary» atty toptamada aıtylǵan. Iaǵnı, Kókjarly rýy Kishi júzdiń jeri sanalatyn Taıatqan-SHunaqqa barmaǵan. Naımanda ǵulama atanǵan baıjigttik shejireshi Ǵulam Qadyrdyń, jáne de «Taǵlym» atty shejire-kitaptiń avtory Egizbaı Qarpyqtyń, qarataılyq Isa Mańyraqulynyń, shejireshi Málik aǵa Muqashulynyń aıtqandarynda Qarataı eliniń urany Kókjal Baraq bolǵan. Isa baıdyń nemere qyzy Qaınysh apaıdyń áli kózi tiri: «Uranymyz Kókjal Baraq qarataı bolǵan» dep otyrady. Qarataıdyń balýandary da Baraq babamyzdyń atyn aıqaılap ortaǵa shyǵady eken. Demek, qarataılyqtar Kókjarly rýynyń uranyn ustanǵan.
Qazirgi Katonqaraǵaıda turǵan eskertkishti «Qul-Muhamedtiń Qarataıy» dep, joǵarǵy Málik aǵa atap ketken edi. Óıtkeni, bul eskertkishti qoıýǵa arnalǵan memlekettik komısıanyń otyrysyn mádenıet mınıstri qyzmetin atqaryp júrgen Muhtar Qul-Muhamed uıymdastyrǵan eken. Osy mınıstrge qatysty myna áńgimeni aıtyp ketýdi jón kórdim. Alash arysy Raıymjan Mársekke Semeı qalasynda bir kósheniń atyn bergizemiz degen Raıymjannyń nemere qaryndasy Turdyqan apaıymyzdyń barmaǵan jeri, baspaǵan taýy bolmapty. Qaıda barsa da, sol baıaǵy, qurǵaq ýáde. Parlament depýttarynan qýsań qumalaq túspegen soń, aqyrynda mınıstr Qul-Muhamedke de jolyǵypty. Mınıstr de qurǵaq ýádesinen basqa esh kómek kórsetpeıdi. Sol kezde úmiti óshken apaıymyzǵa Qazaqstannyń jaǵdaıyn jaqsy bilgen bir janashyr, bul máselege tek qana qaltalylar, ne bolmasa, bıliktiń qulaǵyn ustaǵan tanystar ǵana kómek bere alatynyn aıtady. Iaǵnı, «kóz qysty, barmaq bastysyz» bul istiń tynbaıtynyn túsindiredi. Ózi týyp ósken Qytaı elindegi qatań tártipke úırenip qalǵan apaıymyz, istiń babyn endi ǵana túsinip, tanys-tamyry arqyly kókeıkesti máseleniń túıinin bir-aq kúnde sheshtirtip alǵan eken. Sonda, kúlli qazaq moıyndaǵan Alash arysy Raıymjan Mársekke qatysty memlekettik kommısıanyń otyrysyn Qul-Muhamed nege uıymdastyrmaǵan? Bulardyń jalǵan batyry Alashtyń arysynan artyq bolǵany ma? Álde, jalǵan batyrdy nasıhattaǵan Shyǵystaǵy qarataılyq qaltalylardyń qarqyndary myqty boldy ma?
«Kósemderi eldi aldasa, kósh buzylar saq bolǵyn» dep Ketbuqa babamyz aıtqandaı, osyndaı «kósemdermen» bizder eshqashan da rýhanı jańǵyra almaspyz. Keshegi qarataılyq azýlylar: Erejep qajy men Ábdikerim bolys, Tańyryq pen Maqajan aqyndar, jáne de qarataıdyń shejiresin alǵash hatqa túsirgen Musa bı, qarataıdyń arasynda biraz ómir súrip, Ábdikerim bolystyń qyzdaryna ǵashyq bolǵan kórnekti túrkitanýshy Sarsen Amanjolov pen aǵartýshy Sultanmahmut Toraıǵyrovtar, «Qarataı berekeli el eken ǵoı, Shyńǵystaı altyn besik jer eken ǵoı» dep jyrlaǵan baıjigit Árimjan aqyn, qarataı shejiresin jete zerttegen ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan, shejire jazyp jetpis jeti atamyzdy aıtyp ketken Boshaı Kitapbaev sıaqtylar Qarataıdy batyr demegende, mynalardiki ne qutyrǵan? Sultanmahmut Toraıǵyrov baıjigitterdiń arasynda júrgende Qońyz batyrdan meniń babam Kókjal Baraqtyń tarıhyn estip, bizderge jazyp berip ketti emes pe? Qarataıda tektilerdiń tektisimen aralasqan Sultanmahmut, olarda Qarataı degen batyr bolsa, onyń da tarıhyn solardyń aýyzan estip, ony da jazyp keter edi ǵoı. Sultanmahmut pen Sarsen atalarymyz taba almaǵan Qarataıdyń tarıhyn bular qaıdan tapqan? Osyndaıda: «Úlken kersen qaldy da, as quıyldy tegeshke, Úlken bıler qaldy da, quldar kirdi keńeske» degen sheshendik sózder esime keledi. Ǵalamtorda: «Qarasaı az bolǵandaı, endi oǵan Qarataı qosylypty» degen sóz de aıtylyp jatyr. Bundaıdy basqa ulttyń ókilderi jazyp, jalǵandy jalpaǵynan basqan qarataılyqtardyń sholaq belsendileriniń kesirinen, Jambyl atamyz Qabanbaıǵa teńep jyrlaǵan tarıhı tulǵa Karasaı batyrǵa til tıgizip jatyr. Árıne, elbasynyń babasy bolǵan soń: «Qarasaı jalǵan batyr» dep elbasynyń qarsylastary ǵana aıtady. Alaı da, qazaqtyń jerin satýdy oılaǵan urpaǵynyń sıqy osy eken dep, qazaqtyń bir telim jerin jaýǵa bermes úshin jońǵarlarmen Qabanbaıdan buryn alysqan Qarasaı batyrdyń arýaǵyna til tıgizgen kúná bolady.
Taıatqan-SHunaqtaǵy mazarǵa qulpytas qoıǵandardyń is-áreketterinde Qazaqstan Respýblıkasynyń «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» atty zańyn buzýshylyq baıqalady. Máselen, atam zamannan beri kereı Jánibek batyrdyń molasy bizderge belgili. Boshaı ata da ol jóninde jazǵan. Alaı da, Jarma aýdanynyń ákimi bolǵan Dúısenǵazy Mýsın myrza bul molany ıemdený úshin zańdy qaǵaz talap etip otyr. Zańdy qaǵaz degenimiz genetıkalyq saraptamanyń qorytyndysy bolady. Iaǵnı, moladaǵy súıektiń DNK belgisimen Jánibek batyrdyń jeti urpaǵynyń DNK belgilerin salystyrý kerek. Zańdy qaǵaz bolsa mazaryn ózim turǵyzyp beremin degen ýádesi bar. Sonymen qatar bizder Kókjal Baraqtiki degen eki qorymdy taýyp otyrmyz. Mádenıet mınıstrine resmı hat joldap qorymǵa saraptama júrgizetinimizdi jetkizdik. Ruqsatyn aldyq. Bizder eshkimge baryp kóz qysyp, barmaǵyn basqan joqpyz. Óıtkeni, Kókjal Baraq pen kereı Jánibek batyrlar - urpaqtary kúlkige qalatyndaı batyrlar bolmaǵan. «Ana shal aıtty, myna shal aıtty» eken dep, tanys-tamyrlarymyzdy paıdalanyp memlekettiń zańyn buzyp muratymyzǵa jetýden aýlaqpyz. Anaý Erlan Arynnyń babasy Maıly batyrdyń mazaryna saraptamasyz qulpytas qoıylǵannan keıin daý shyǵyp jatyr. Maıly batyrdyń urpaqtaryna aıtarym: Tarbaǵataıdaǵy atalaryńnyń mazaryna qatysty jazbasha derekter men naqty málimetter kerek bolsa maǵan habarlasyńyzdar. Tarıh pen shejire áleminde jáı, ánsheıin júrgen bireýler qarsy boldy eken dep moıymańyzdar. Bul mazardy 1976-shy jyly Tarbaǵataıda birinshi hatshy bolyp júrgen bizdiń ákemiz Zaryphan Dáýkeevtiń, ǵulama shejireshi Ǵulam Qadyrdyń qatysýymen «Qazaqstan ensıklopedıasynan» kelgen ǵalymdar anyqtaǵan. Alaı da, genetıkalyq saraptama jasatýǵa szider Qazaqstannyń zańy boıynsha mindettisizder. Kezinde, shejireshi bolǵan ákemiz marqum óziniń qol astynda qyzmet jasaǵan Boashaı Kitapbaevqa da, jaqsy bilgen Oralhan Bókeıge de, Taıatqan-SHunaqtaǵy mazardyń bertin salynǵanyn, Qarataılardyń babasynyń beri degende Sibirdi jaýalǵan Ermaktyń tusynda ómir súrgenin aıtqan edi. Qarataı dese jegen asyn jerge qoıatyn Boshaı ata, kózi tirisinde qarataıdyń «kósemderimen» birge ataq úshin Taıatqan-SHunaqtaǵy mazardyń basyna at borbaılap barmaǵany osydan. Bulardyń barǵandary ataq emes, shataq boldy da, kári tarlan abyroıyn saqtap, ulylyǵyn kórsetip ketti. Qasıetti Ramazan aıynda Allah taǵala onyń jánáttaǵy janyn razy qylsyn! deımiz.
Qaırat Zaryphan. Shejiretanýshy. Óskemen.
