Qazaqstan úkimetine qarasty «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory Qytaı damý bankimen 3 mlrd. dollarlyq nesıe alý jónindegi kelissózder bastamaq. Qor basqarma tóraǵasy Ómirzaq Shókeevtiń málimetinshe nesıe óte tómengi paıyzben berilmek. Álemde eshbir elge esesin jebermeıtin Qytaı úkimeti Qazaq eline qabaǵy jylyp, arzan nesıe túrindegi qarjy quıýynyń sebebi nede?
Qazaqstan Qytaı úshin, TMD keńistigindegi Reseıden keıingi ekinshi mańyzdy memleket bolyp tabylady. Eki tarap arasyndaǵy ekonomıkalyq damý deńgeıi jyldan-jylǵa qarqyn alýymen erekshelenýde. 2013 jyly Qytaı eliniń bılik basyna kelgen Sı Szınpın syrtqy saıasattaǵy baǵytty Ortalyq Azıa elderine qaraı buryldy. Onyń ishinde birinshi orynǵa Qazaqstan shyqty. Eki memlekettiń birlesken úkimeti men kásipkerleriniń kúsh salýy men ekonomıkalyq qarym-qatynas joǵarǵy kórsetkishterdi qurap keledi.
Ekonomıkalyq damýda Qazaqstan úshin qarjy, ónerkásip salasynyń jáne munaı-gaz sektorlarynyń alǵa qadamdar basýynda Qytaıdan ınvestısıa tartý negizgi ról atqarýda. Qytaı Qazaqstannyń kóptegen bastamalaryna úlken qoldaý bildirip, elimizdiń munaı-gaz sektorlaryna tómengi paıyzben nesıe berip keledi.
Syrt kózge mundaı qarym-qatynas Qazaq eline eshbir zıansyz, kerisinshe paıdaly bolyp kórineri sózsiz. Alaıda máselege tereńirek úńilsek bul jerde Qytaı eliniń «jumsaq kúsh» dep atalatyn syrtqy saıasaty arqyly elimizdi ekonomıkalyq «ıgerýiniń» qarqyn alýyn baıqaýǵa bolady. Qytaı eliniń basshysy Sı Szınpın «Ekonomıkalyq damý qarqyny báseńdep qalǵan qytaı eli úshin syrtqy saıasatta strategıalyq múmkindikterdi qalt jibermeı tıimdi paıdalaný óte mańyzdy», – degen bolatyn. Nátıjesinde kóp ýaqyt ótpeı qytaı eliniń «Jibek joly Ekonomıkalyq beldeýi» atty jobasy dúnıege keldi.
Qytaılyqtardyń Jibek joly týraly bastamasy – kóliktik-tranzıttik joba bolyp keledi. Bul Ortalyq Azıa memleketteriniń damýynyń keshendi jospary, onyń ishine bizdiń el de kiredi. Atalmysh joba ınfraqurylym, ónerkásip, saýda jáne qyzmet kórsetý salasynda kóp qyzyǵýshylyq týǵyzyp, qoldaýǵa ıe boldy. Qytaıdyń bul jobadan kórer paıdasy batys aımaqtaryn damytyp, sonymen qatar Eýrazıanyń ortalyǵyna saýda jolyn ashý. Odan qaldy Ortalyq Azıa elderiniń ınfraqurylymyn damyta otyryp arzan shıkizat kózderine qol jetkizý. Mine búgingi qytaılyqtardyń osy úsh baǵyt boıynsha Orta Azıa elderine dendep kirýi qarqyndy júrgizilip otyr. Onyń ishinde munaı men qazba baılyqtar qory mol Qazaqstanǵa sońǵy jyldary yqpaly kúsheıgeni málim. Endi qytaılyqtardyń Qazaqstanmen qarym-qatynasyndaǵy negizgi úsh strategıalyq baǵytyna keńirek toqtalsaq.
Birinshi baǵyt, Qazaqstannyń shıkizat óndirisindegi Qytaı úlesin arttyrý. Álemdik munaı óndirýshi alpaýyt British Petroleum kompanıasynyń zertteýi boıynsha 2035 jyly Qytaı eń iri elektr energıasyn tutynýshy elge aınalmaq. Soǵan sáıkes Qytaı ekonomıkasynyń tabıǵı shıkizat kózderine degen suranysy jyldan-jylǵa arta bermek. Qytaı eliniń negizgi shıkizat tasymaldaıtyn Afrıka jáne Taıaý Shyǵys elderindegi saıası turaqsyzdyq pen Tynyq muhıtyn baqylaýda ustaıtyn AQSH eliniń qyryn kózqarasy qytaılyqtardyń balama shıkizat kózderin izdeýine túrtki boldy. Osy maqsatty tıimdi júzege asyrý úshin qytaılyqtar Orta Azıaǵa onyń ishinde munaı men basqa da tabıǵı baılyqtarǵa baı Qazaqstanǵa yqpalyn kúsheıtýde. Sońǵy on jylda Qytaı elimizdiń munaı-gaz sektoryndaǵy úlesin eselep arttyrdy. Mysalyǵa, Qazaqstan tarıhyndaǵy eń iri joba Qashaǵan kenishindegi amerıkalyq Conoco Phillips kompanıasynyń satylymǵa shyǵarylǵan úlesin qytaılyqtar satyp alyp, Qashaǵan joba syndaǵy úlesi 8,33 paıyzǵa jetti. Qytaıdyń (CNPC, Sinopec Engineering, CITIC Group) sekildi munaı óndirýshi korporasıalary elimizdiń strategıalyq mańyzy bar birneshe ekonomıkalyq aktıvterine, odan qaldy 20-dan astam munaı-gaz salasyndaǵy kompanıalarǵa ıelik etip otyr. Sarapshylardyń pikirinshe qytaılyq kompanıalardyń elimizdiń munaı óndirisindegi úlesi 20-25 paıyzdan asady. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqyttarda joǵarylaýy bek múmkin. Sebebi, 2016 jyly Qazaqstan jáne Qytaı arasyndaǵy Atasý – Alashankoý qubyrynan jylyna 20 mln tonna munaı tasymaldaý kelisim-sharty jasalǵan.
Ekinshi baǵyt, qytaılyq kásiporyndardy saıası qoldaý. Osy baǵyt arqyly damý qarqyny joǵary shyǵys aımaqtan anaǵurlym artta qalǵan, ekonomıkalyq belsendiligi tómen batys ólkesine jańa lep berý. Osyǵan sáıkes Qytaıdyń batys ólkesinde óndiris oryndaryn salý jáne taýarlaryn Ortalyq Azıa elderine eksporttaý. Bul jobany júzege asyrý maqsatynda «Qorǵas» halyqaralyq saýda ortalyǵyn ashý men qytaılyq 51 zaýytty elimizge kóshirý áý bastan kózdelgen. Sońǵy ýaqytta qytaılyqtar kásiporyndaryn syrtqa tasyp álek. Munyń basty sebebi, arzan jumys kúshi men óndiriletin taýardyń jergilikti naryqtaǵy básekelestigin arttyrý. Mysalyǵa, Afrıka elderine jappaı kóshirilgen qytaı kásiporyndary jergilikti memlekettiń kásipkerlik salasyn tunshyqtyryp, sala tolyqtaı qytaı kásipkerleriniń qolyna ótip keledi. Bul sózimizge dálel Qazaqstan-Qytaı saýda aınalymy 2017 jyldyń birinshi toqsanynda ótken jylmen salystyrǵanda 29 paıyzǵa ósken. Munyń ishinde Qazaqstandyq eksport 13 paıyzǵa ósse, ımport 26 paıyzǵa artyp otyr. Ádettegideı Qazaqstannan Qytaıǵa shıkizat pen tústi metaldar eksporttalsa, qytaıdan elimizge sharýashylyqta tutynylatyn taýardan bastap, kompúter, telefon aparattary men mashına qurylǵylary jáne t.b. alyp kelingen.
Osylaısha qytaılyqtar sheteldik kásiporyndaryn barynsha kóbeıtýge tyrysýda. Mysalǵa, 2016 jyldyń basynda Qazaqstanda 600-den astam qytaılyq kásiporyndar tirkelgen, 2013 jylmen salystyrǵanda 35 paıyzǵa ósken. Bul az bolǵandaı quny 28 mıllıard dollar bolatyn 51 zaýyt elimizge kóshiriletin bolsa, ýaqyty kelgende olar ekonomıkamyzda da absolútti bılikke ıe bolady. Básekege shydaı almaıtyn jańadan táı-táı basyp kóterile bastaǵan qazaqstandyq óndiristerdi shyǵynǵa ushyratpaıtynyna da eshkim kepildik bere almaıdy.
Úshinshi baǵyt, Qytaı damý bankiniń Orta Azıadaǵy qarjy-nesıe saıasatyn jandandyrý. Bul maqsatty tolyq júzege asyrý barysynda Qytaı úkimeti túrli keshendi josparlardy júzege asyryp keledi. Solardyń biri – ınvestısıa jáne nesıe. Qytaıdyń ınvestısıalyq múmkindigi joǵary bolǵanymen, ony el ekonomıkasyna tartý óte qıyn. Qytaı kóp jaǵdaıda iri jobalardy júzege asyrýda nesıege súıenedi. Ortalyq Azıa elderi ishinde qytaılyq nesıege qunyǵyp otyrǵan Qazaqstan jáne Túrikmenstan memleketteri. 2008 jyly Qytaı damý banki Qazaqstanǵa 400 mln. dollar kóleminde nesıe berse, 2010 jyly nesıe kólemi 13 mlrd. dollarǵa artqan. Bul qomaqty qarjy da qytaılyqtardyń paıdasyna sheshilgen. Sebebi, nesıeniń 5 mlrd. dollary munaı óndirisindegi qytaılyq jáne qazaqstandyq kásiporyndardyń úlesin arttyrýǵa jumsalsa, 3,5 mlrd. dollary qytaılyq tehnıka men qural-jabdyq satyp alýǵa ketken. Osylaısha qytaılyqtar Ortalyq Azıa elderine qarjy-nesıe saıasatyn jandandyryp keledi. Mysalyǵa, 2016 jyldyń basynda ǵana Ortalyq Azıa elderine 30 mlrd. dollar kóleminde nesıe bólgen. Bul tómengi paıyzben beriletin nesıeler Qytaı aldyndaǵy Ortalyq Azıa elderiniń bereshek qaryzdaryn kóbeıtken. TMD elderi ishinde Qytaıǵa eń qomaqty qaryzdar el Qazaqstan. Bereshek qaryzymyz 12 mlrd. dollardan asyp jyǵylady. Qytaılyq tómengi paıyzben beriletin nesıeniń ózindik sharttary da joq emes. Endi sol sharttardy sholyp ótsek. Nesıe tómengi paıyzben (1,5-3) 20 jylǵa beriledi. Al bul nesıeler mindetti túrde munaı-gaz óndirisi men ony tasymaldaý jáne taý-ken óndiris oryndaryna jumsalýy tıis. Odan qaldy bul nesıeler sol elderdegi qytaılyq kásiporyndarmen birlesken jobalarǵa beriledi jáne qytaılyq jumysshylar tartylýy kerek. Nesıeniń tómengi paıyzy Ortalyq Azıa elderin qatty qyzyqtyrǵany belgili, alaıda shıkizat kózderine táýeldi bul memleketter nesıeni ýaqytyly qaıtara almaǵan jaǵdaıda Qytaımen tabıǵı baılyqtaryn bólisýge májbúr. Mysalyǵa, Túrkimenstan tabıǵı gazǵa baı Galkanysh óndirisine bólingen 8 mlrd. dollar nesıeniń ótemin Qytaıǵa eń arzan baǵamen gaz tasymaldaý arqyly ótese, baýyrlas Qyrǵyz eli Osh –Irkeshtam avtomagıstraline berilgen 1,2 mlrd . dollar nesıeniń ótemaqysy retinde Qytaıǵa altynǵa baı Ishtamberdi kenin bergeni málim.
Qytaı eli álemdik ekonomıkada ulttyq múddesin qyzǵyshtaı qoryǵan ákki memleket. Aýzyn aıǵa bilegen AQSH sekildi alpaýyt memlekettiń ózine ulttyq múdde turǵysynan des bermeıtin Qytaı jer qoınaýy tabıǵı baılyqqa baı Qazaq eline sý tegin nesıe taratýynda ózindik ishki esepteri bar. Árıne, XXI ǵasyrda shekarany tars bekitip, tomaǵa tuıyq saıasat ustanýǵa da bolmaıdy. Biraq ózimizden ekonomıkalyq kúshi orasan zor kez kelgen memleketpen qarym-qatynasqa túskende ulttyq qaýipsizdik máselesin de umytpaǵan jón. Kóptegen damýshy elder syrttan qarjy tartý maqsatynda aýyr sharttarǵa kónýge májbúr. Afrıkanyń Zımbabve, Angola, Nıgerıa sekildi elderi Qytaıdyń nesıe shyrmaýyna ilinip, shıkizat qorlaryn ótemaqy retinde berýge májbúr. Alysqa barmaı jaqyn kórshilerimizdiń de tájirıbesi bizge sabaq bolýy tıis. Sońǵy kezderi aýyl sharýashylyǵyndaǵy Qytaımen birlestik máselesi de jıi kóterilip júr. Qytaımen birlessek qomaqty qarjydan qysylmaıtynymyz belgili, alaıda túbinde kim utatynyn baǵamdaǵan jón. Kúrish óndirýden álemdik derjava bolǵysy kelip, Qytaımen birlesken Efıopıa eliniń jer qunarlyǵy joǵalyp, sońynda asharshylyqqa ushyraǵany búkil álemge aıan.
Sondyqtan, eń birinshi kezekte munaı-gaz salasyndaǵy Qytaı úlesiniń qarqyndy ósýin baqylaýda ustaýǵa tıispiz. Munaı-gaz sektory ulttyq qaýipsizdigimizdi saqtaıtyn strategıalyq mańyzdy sala ekendigin umytpaǵan jón. Ekinshiden, qytaılyq kásiporyndardyń elimizde sańyraý qulaqsha kóbeıýin toqtatý qajet. Onsyz da Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqta básekege ilese almaı jatqan kásiporyndarymyzdy óz qolymyzben tunshyqtyryp almaıyq. Úshinshiden, qytaılyq nesıege de baıqap qol salǵan jón. Arzan nesıe dep sheneýnikter jar salǵanymen, sol nesıe tıisti jerge jumsalmaı qoly uzyndardyń qaltasyna ketip jatqany da málim. Búgingideı ekonomıkalyq aýyr jaǵdaıda qaryzdy qaıtarý da ońaıǵa soqpaıtyny aıdan anyq. Túptep kelgende qaqpandaǵy «dámdi irimshikke» aldanǵan tyshqan uqsap, moınymyzǵa qaryz quryǵy ilinip júrmesin.
Júsip JUBAT
