Paıǵambarymyz Muhammedtiń (s.a.ý.) týylǵan kúnin – qasıetti máýlitti mereke retinde atap ótýdiń dinimizde úkimi qandaı? Keıde máýlit merekesiniń «bıdǵat», ıaǵnı, dinimizge keıinnen qosylǵan qate, tipti kúná amal ekendigi aıtylyp jatady. Osynyń ara-jigin ajyratyp berseńiz.
Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) týylǵan kúnin qasıetti mereke retinde atap ótý úrdisi ıslam áleminde hıjrı IV-V ǵasyrlardan bastalady. Islam ǵulamalary bul jaıly kóptegen qundy eńbekter jazyp, máýlittiń dinimizdegi ornyn anyqtaýǵa tyrysqan. Qazirgi tańda bul merekeni bir-eki memleketten tys barlyq ıslam álemi erekshe atap ótedi. Merekede Alla Taǵalanyń kálamy – qasıetti Quran oqylyp, paıǵambarymyz jaıly madaq óleńder men jyrlar, salaýattar aıtylyp, sálem joldanady. Paıǵambarymyzdyń ónegeli ómir joly barynsha qyr-syrymen nasıhattalyp, úmbetiniń Alla elshisine (s.a.ý.) degen súıispenshilik sezimderi odan ári kúsheıtile túsedi. Múmkindikke qaraı qasıetti máýlit kúnin sebep etip jurtqa sýsyn, tamaq taratyp, syılyqtar berip, basqa da ıgi sharalar atqarýǵa bolady. Máýlit merekesin atap ótýdi durys degen ǵalymdardyń bári biraýyzdan bul merekeni atap ótý barysynda sharıǵatqa qaıshy is-áreketterdiń oryn almaýyn shart qosýda.
Máýlit merekesine baılanysty dálelderdi jazbas buryn bul merekeni arnaıy atap ótýdiń paıǵambarymyzdyń hadısindegi «...Keıinnen (dinde) shyǵarylǵan barlyq jańa nárseler – bıdǵat, al barlyq bıdǵat – adasýshylyq» [1], – dep eskertken adastyrýshy bıdǵatqa qatysy bar-joqtyǵyn anyqtap alaıyq.
Iá, máýlit merekesin toılaý paıǵambarymyzdyń zamanynda bolmaǵany ras. Paıǵambarymyzdyń zamanynda bolmaǵan isti ǵıbadat retinde turaqty jasaý bıdǵatqa jatady. Biraq bıdǵat túsinigi – ǵulamalar arasynda ár túrli túsindirmege ıe kúrdeli másele. Bir top ǵalymdar boıynsha bıdǵat; «bıdǵat hasana», «bıdǵat saııa» ıaǵnı, jaqsy jáne jaman bıdǵat bolyp ekige bólinedi. Sharıǵatqa qaıshy emes ári musylmandarǵa paıdasy bar, quldy saýapqa jeteler barlyq ister keıinnen qosylsa da jaqsy bıdǵatqa jatady. Bul jaıly Imam Naýaýıı: «Paıǵambarymyzdyń zamanynda bolmaǵan barlyq ister bıdǵatqa jatady. Biraq bıdǵattyń jaqsy men jamany bar» dep bıdǵatqa túsinik berse, Imam Shafıǵı: «Keıinnen shyǵarylǵan ister eki túrli bolady. Birinshisi, Quranǵa, súnnetke, ásaarǵa ıakı ıslam ǵulamalarynyń ortaq ıjmaǵyna (úkimdegi ortaq kózqaras) qaıshy keletin bıdǵattar, bul adastyrýshy bıdǵat. Al ekinshisi olarǵa eshkimniń qarsylyǵy joq jaqsylyq ister. Bul durys bıdǵat» [2] dep bıdǵatty ekige bólip qaraǵan.
Paıǵambarymyzdan keıin qalyptasqan keıbir jaqsy ister men úrdisterdiń ǵıbadatta bolsa da jaqsy bıdǵatqa jatatyndyǵyna Omardyń zamanynda bolǵan myna bir oqıǵa dálel bola alady: Abdýr-Rahman ıbný Abdıl-Qarıdan rıýaıat etildi. Ol bylaı dedi: «Omarmen birge ramazannyń bir túninde meshitke bardym. Adamdar shashyrańqy. Árkim jeke-jeke namaz oqýda. Muny kórip Omar: «Adamdardyń bárin bir qarıdyń artyna jınaǵanym durys sekildi», – dedi de, Ýbáı ıbn Káǵbti ımam etip, jamaǵatty oǵan uıytty. Sosyn basqa bir túni meshitke Omarmen birge bardym. Adamdardyń bári bir qarıǵa uıyp tur. Muny kórgen Omar: «Bul qandaı jaqsy bıdǵat» dedi [3]. Iaǵnı, paıǵambarymyzdyń zamanynda musylmandar ramazannyń ár túninde jamaǵat bolyp taraýıh namazyn meshitte oqymaıtyn. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bastapqy kezde birneshe kún taraýıh namazyn meshitte oqysa da keıinnen meshitte oqymaǵan ári taraýıh úshin meshitke jamaǵatty jınamaǵan. Ábý Bákirdiń zamanynda da solaı bolǵan. Keıinnen Omar jamaǵattyń bárin bir ımamnyń arqasyna turǵyzyp, taraýıh namazyn kúnde meshitte ótkizý úrdisin qalyptastyrǵan. Ári «bul qandaı jaqsy bıdǵat» dep bıdǵattyń barlyǵynyń jaman emestigin meńzedi.
Rıfaǵatý ıbný Rafıǵ áz-Zýraqııden rıýaıat etilgen myna bir oqıǵany da dálel retinde keltirýge bolady. Rıfaǵatý ıbný Rafıǵ áz-Zýraqıı bylaı dedi: «Bir kúni paıǵambarymyzdyń artynda namaz oqyp tur edik. Paıǵambarymyz rúkúǵden basyn kótergen kezde: «Samıǵallahý lıman hamıdah» (Alla Taǵala madaqtyń kim úshin ekenin álbette estidi) dedi. Artynda turǵandardyń biri: «Rabbana ýá lakal-hamdý hamdan taııban múbárakan fıh» (Rabbymyz! Kúlli tamasha ári múbárak maqtaýlardyń bári saǵan tán) dep duǵa oqydy. Namazdan shyqqannan keıin Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Jańaǵyny aıtqan kim?», – dedi. Álgi kisi: «Men», – dep jaýap qaıyrdy. Paıǵambarymyz: «Otyz neshe [4] perishte (aıtylǵan bul duǵanyń) saýabyn qaısymyz birinshi jazamyz dep jarysqanyn kórdim», – dedi [5]. Hadıs salasynyń tanymal hafız ǵalymy Ibn Hajar Asqalanı bul hadısti túsindirý barysynda: «osy hadıs namazda súnnet duǵalarǵa qaıshy emes, duǵalardy qosýǵa bolatyndyǵyn dáleldedi» [6],-dedi. Paıǵambarymyz aıtpaǵan bul duǵany álgi sahabanyń namazda aıtýy ári paıǵambarymyzdyń álgi sahabaǵa qarsy shyqpaýy, tipti, aıtqan duǵasynyń saýabynyń zor ekeninen habar berýi – paıǵambarymyz istemegen árbir nárseniń dinimizde tyıylmaǵandyǵyn ańǵartady. Namazdyń ózinde osyndaı súnnet duǵalarǵa qaıshy emes duǵalardy aıtýǵa tyıym salynbasa, namazdyń tysyndaǵy isterde qanshalyqty keńdik bar ekenin ańǵarý qıyn emes.
Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) basqa bir hadısinde: «Kimde-kim ıslamda jaqsy jol bastasa (salsa, úrdis qalyptastyrsa, oılap shyǵarsa), ol adamǵa sol istiń saýaby jáne ózinen keıin sol jolmen qıametke deıin amal etken barlyq adamdardyń alatyn saýabyndaı saýap jazylady. Al kim de-kim ıslamda jaman jol bastasa (salsa, úrdis qalyptastyrsa, oılap shyǵarsa) ol adamǵa da sol joldyń kúnási jáne ózinen keıin sol jolmen qıametke deıin amal etken barsha adamdardyń kúnásyndaı kúná jazylady» [7], – degen. Demek, Sahıh Mýslımdegi bul hadısten paıǵambarymyzdan keıin qalyptasqan barlyq isterdiń jappaı adastyrýshy bıdǵat emes ekendigin, tipti keıinnen qalyptasqan keıbir sharıǵatqa qaıshy emes isterdiń óte saýapty is ekenin ańǵarýǵa bolady.
Endeshe, máýlit merekesin atap ótý de ınshallah «jaqsy bıdǵattyń» qataryna jatady. Hadıs salasynyń máshhúr ǵalymy Hafız Jálálýddın ás-Sıýtı óziniń «Máýlit nábıdi atap ótýdegi jaqsy maqsat» degen kitabynda máýlittiń úkimi jaıly suralǵan suraqqa bylaı dep jaýap bergen: «...Máýlit merekesi jaqsy bıdǵatqa jatady. Bul amaldy atqarýshy saýapqa keneledi. Sebebi, máýlitte Paıǵambarymyzdyń qadir-qasıetin qurmetteý ári onyń dúnıege kelýine qýanýdy bildirý bar» [8], – dep jaýap bergen.
Endi bir top ǵalymdar boıynsha bıdǵat; «jaqsy», «jaman» delinip ekige bólinbese de, dinde negizi bar ári sharıǵatqa qaıshy emes keıinnen paıda bolǵan barlyq is áreketter bıdǵatqa jatpaıdy.
Endi máýlitti atap ótýdiń durys, tipti, mustahab amal ekendigine baılanysty dálelderdi saralap kóreıik:
عن أبي قَتَادَةَ الْأَنْصَارِيِّ رضي الله عنه أَنَّ رَسُولَ الله صلى الله عليه وسلم سُئِلَ...عن صَوْمِ يَوْمِ الإثنين قال ذَاكَ يَوْمٌ وُلِدْتُ فيه وَيَوْمٌ بُعِثْتُ أو أُنْزِلَ عَلَيَّ فيه
Sahıh Mýslımde Ábý Qatadadan mynandaı hadıs rıýaıat etildi. Ol bylaı dedi: Paıǵambarymyzdan (s.a.ý.) dúısenbi kúngi oraza jaıly suralǵan edi. Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Bul kúni men dúnıege keldim ári elshi bolyp jiberildim nemese [9] bul kúni maǵan Quran tústi»-dep jaýap berdi [10]. Hadıste paıǵambarymyzdyń dúnıege kelgen kúniniń ereksheligi men qasıettiligi, tipti, bul kúnde Uly Jaratqanǵa shúkir nıetimen oraza ustaýdyń saýaptylyǵy aıtylǵan. Iá, Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) dúnıege aıaq basýy Uly Jaratýshynyń ǵalamǵa syılaǵan eń úlken nyǵmeti men jaqsylyǵy ekeni sózsiz. Quranda: «Biz seni kúlli ǵalam úshin raqym etip qana jiberdik» [11] dep osy aqıqatty meńzegen. Sondyqtan onyń dúnıege aıaq basyp, ǵalamdy nurǵa bóleýi – artynan ergen úmbeti úshin úlken qýanysh. Ol dúnıege kelmeı turyp, barsha ǵalam qarańǵylyqqa tunshyǵyp jatqan-dy. Adamzat nebir meńireý puttardy qudaı tanyp, es-tússiz qulshylyq urdy. Aq qara sanalyp, asyl qunsyzdandy. Nebir soraqy ister men arsyz qylyqtar ıgilikke baǵalanyp, ıeleri ataq-abyroıǵa kenelip jatty. Osy bir surapyl da qarańǵy zamatta Paıǵambarymyz Muhammed (s.a.ý.) dúnıege qadam basty. Onyń qutty qadamy osynaý qarańǵy dáýirge nur bop shashyldy.
Iá, bizder paıǵambarymyz (s.a.ý.) arqyly Uly Jaratýshyny qatesiz tanyp, onyń týra jolyn túsindik. Aq pen qarany ajyratyp, jumaq pen tozaqty bildik. Aqyrettiń syrlaryna úńilip, nebir tylsym dúnıelerden habardar boldyq. Adamdyq boryshymyz ben asyl mindetimizdi ańǵaryp, dúnıeniń máni men jaratylystyń maǵynasyn uqtyq. Endeshe, Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) dúnıege kelýi – musylmandar úshin zor qýanysh, Uly Iemizdiń quldaryna jasaǵan uly jaqsylyǵy. Al qýanyshty bólisýdiń, ony belgili bir júıemen kórsetýdiń, Alla Taǵalanyń jaqsylyǵy men nyǵmetine shúkir maqsatynda jarıa etýdiń dinimizde negizi men dáleli bar. Quranda «Duha» súresinde: «Al, Rabbyńnyń saǵan bergen nyǵmetin (shúkir etý maqsatynda) aıt!»-dese, «Ibrahım» súresinde: «...Alla Taǵalanyń kúnderin olardyń esine sal» [12] delinedi. Ibn Abbas: «Alla Taǵalanyń kúnderin» degendi «Alla Taǵalanyń jaqsylyqtary berilgen kúnder» – dep te tápsirlegen [13]. Olaı bolsa, paıǵambarymyzdyń dúnıege kelýin mereke retinde atap ótý – eń áýeli Alla Taǵalaǵa shúkir etýdiń, kókirektegi qýanyshty jarıa etip bólisýdiń kórinisi deýge ábden bolady. Iá, onyń dúnıege kelip, ǵalamdy nurǵa bóleı bastaǵan kúnge qýanbaý, áste, múmkin emes. «Sahıhýl-Býharıde» jáne basqa da hadıs kitaptarynda Ábý Láhabtyń ár dúısenbi kúni tozaqtaǵy azabynyń, az da bolsa, jeńildeıtindigine baılanysty habar bar [14]. Sebebi, Ábý Láhab Paıǵambarymyz dúnıege kelgenin estigen kezde qýanyshtan Sýáıba atty kúńin azat etken. Al endi ómirden kápir bolyp ótken ári Quranda Alla Taǵaladan tikeleı «eki qoly birdeı qýrasyn!» [15], – dep qarǵys alǵan Ábý Láhabtyń Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) dúnıege kelgenin estip, bir ret qýanǵany úshin tozaqta, az da bolsa, azaby jeńildeıtin bolsa, Muhammed paıǵambardyń (s.a.ý.) dúnıege kelgeni úshin ómir boıy kókiregin qýanysh bılep, Rabbysyna sol úshin sheksiz shúkir etken musylman balasynyń aqyrette Uly Jaratýshysynan alar saýabyn paıymdaý qıyn bolmasa kerek-ti.
Ibn Hajar Asqalanı máýlit merekesiniń durystyǵyna baılanysty Býharı men Mýslımde jáne basqa da hadıs kitaptarynda kezdesetin Ibn Abbastan rıýaıat etilgen myna bir sahıh hadısti dálel retinde keltiredi:
عن بن عَبَّاسٍ رضي الله عنهما أَنَّ رَسُولَ الله صلى الله عليه وسلم قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَوَجَدَ الْيَهُودَ صِيَامًا يوم عَاشُورَاءَ فقال لهم رسول الله صلى الله عليه وسلم ما هذا الْيَوْمُ الذي تَصُومُونَهُ فَقَالُوا هذا يَوْمٌ عَظِيمٌ أَنْجَى الله فيه مُوسَى وَقَوْمَهُ وَغَرَّقَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ فَصَامَهُ مُوسَى شُكْرًا فَنَحْنُ نَصُومُهُ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم فَنَحْنُ أَحَقُّ وَأَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ فَصَامَهُ رسول الله صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ
Paıǵambarymyz (s.a.ý.) Mekkeden Mádınaǵa kelgen kezde evreılerdiń Ashýra kúni oraza ustap jatqanyn kórdi de: «Oraza ustap júrgen bul kúnderiń qandaı kún?» , – dep surady. Olar: «Bul – uly kún. Óıtkeni bul kúni Alla Taǵala perǵaýyn men onyń jurtyn sýǵa batyryp, Musa paıǵambar men onyń qaýymyn qutqarǵan edi. Musa paıǵambar osy kúni Alla Taǵalaǵa shúkir nıetimen oraza ustaıtyn. Mine, biz de oraza ustaımyz», – dep jaýap berdi. Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Musa paıǵambarǵa biz senderden de jaqynbyz» – dep osy kúni oraza ustady ári musylmandarǵa osy kúni oraza ustaýdy buıyrdy» [16].
Ibn Hajar Asqalanı bul hadısten máýlitke baılanysty mynandaı dálel shyǵaryp otyr: «Bul hadısten Alla Taǵalanyń arnaıy bir kúni bergen jaqsylyǵy ıakı bir qıynshylyqtan qutqarǵany úshin quldarynyń Oǵan alǵys bildirip, shúkir etýdiń qajetti amal ekenin túsinýge bolady. Ári bul kún jyl saıyn qaıtalanyp otyrady. Alla Taǵalaǵa shúkir etý – sájde jasaý, oraza ustaý, sadaqa berip, Quran oqý sekildi túrli ǵıbadattar arqyly júzege asady. Endeshe, raqym paıǵambar – Muhammedtiń dúnıege kelýinen de artyq Alla Taǵalanyń qandaı jaqsylyǵy, nendeı úlken nyǵmeti bar?» [17], – dep paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) dúnıege kelýiniń Alla Taǵalanyń quldaryna bergen uly jaqsylyǵy ekenin jáne máýlit merekesin atap ótýdiń Uly Jaratýshynyń osy jaqsylyǵyna degen quldarynyń alǵysy men shúkiri, paıǵambarlaryna degen súıispenshiligi ekenin túsindirgen. Iá, Ibn Hajar Asqalanı sekildi «Sahıh Býharıǵa» «Fathýl-Bárı» atty keń túsindirme jazǵan hadıs salasynyń maıtalman sheberi, «hafyz» ǵalymynyń keltirgen dáleli oılanýǵa turarlyq.
Ártúrli zıandy ıakı paıdasyz merekeler kóptep atap ótiletin búgingi qoǵamda, san-alýan joldarmen dilimizge, salt-sanamyzǵa jat uǵymdar barynsha jarnamalanyp jatqan qıyn da qym-qıǵash myna zamanda máýlit merekesine «bıdǵat» dep qarsy shyǵýdyń ornyna ony jastarymyzdyń, jalpy halqymyzdyń ımandylyǵynyń artyp, paıǵambaryna degen súıispenshiliginiń nyǵaıýy úshin bar múmkindiginshe paıdalana bilýimiz kerek.
Sóz sońy, Paıǵambarymyzdyń ónegeli ómir jolyn jan-jaqty ashyp túsindiretin, ıslamnyń asyl qundylyqtaryn nasıhattaıtyn túrli rýhanı keshter men jıyndardy uıymdastyrý – merekeni atap ótýdiń negizgi maqsaty men asyl muraty ekenin umytpaǵanymyz jón. Áıtpese, paıǵambarymyzdyń týylǵan kúni – tek án salyp, iship-jeýmen ǵana emes. Sondyqtan máýlit merekesin atap ótý barysynda sharıǵatqa qaıshy túrli is-áreketterden barynsha aýlaq bolýymyz lázim. Buǵan qosa, jyl saıynǵy máýlitke oraı uıymdastyrylatyn is-sharalardy túrlendirip, mazmunyn san alýan taqyryptarmen gúldendirip otyrsaq, halyqtyń ynta-yqylasy da artyp, merekeniń berer nátıjesi de jemisti bolary sózsiz.
Haq Taǵala barshamyzdy ózine súıikti qul, haziret Muhammetke (s.a.ý.) shynaıy úmbet bolýdy násip etkeı! Ámın.
