Kez kelgen memlekettiń ishki-syrtqy damýy tikeleı halyq sanynyń ósimimen baılanysty. Sondyqtan barsha elder halyq sanynyń artqandyǵyn ıa bolmasa kemigendigin basty nazarda ustap otyrady. Tarıhı derektege súıensek, osydan tórt myń jyldan artyq ýaqyt buryn Qytaıda alǵash halyqty esepke alý sanaǵy ótken eken. Sodan beri ár halyqtyń demografıalyq ahýaly dúnıejúzilik sheńberge shyǵyp, boljaldy túrde ósim kórsetkishteri anyqtalyp, talqyǵa salynyp keledi. Bul úrdisti bizdiń el de jyl saıyn ádetke aınaldyrǵan. Sońǵy málimetterge súıensek, 1 qarashadaǵy kórsetkish boıynsha elimizdegi halyq sany 17 mln. 377 myń adamdy quraıdy. Ózge eldermen salystyrǵanda bul kórsetkishtiń «qarqyny qatty» dep aıtýǵa kelmeıdi. Dese de, halyq sanynyń jyldyq ósimi jaman kórsetkish kórsetip otyrmaǵandyǵyn Elbasymyz telejýrnalıstermen kezdesý barysynda aıtyp ótti. «Taıland eli alǵash táýelsizdik alǵan kezde halqy 16 mln. bolsa, qazir 65 mln-ǵa jetken. Bar bolǵany 40-50 jyldyń ishinde halyq sanynyń ósimi aıtarlyqtaı ósken. Bizdiń eldegi 2050 jylǵa josparlaǵan baǵdarlamada 2020 jylǵa qaraı halqymyzdyń sany – 20 mln.-ǵa jetse eken dep oılaǵanmyn. Kezinde táýelsizdik alǵan tusta 1991-1995 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan 3,5 mln. halyq kóship ketti. Sol kórsetkish boıynsha halyq sany 14 mln.-ǵa deıin túsken. Qazirgi ýaqytta, endi qaıta qalpymyzǵa kelip jatyrmyz. Onyń ishinde 1 mln.-nan astam qandastarymyz syrttan kelip jatyr. Aldaǵy ýaqytta da osy qarqynnan taımaı, halyqqa jaǵdaı jasaý arqyly halyq ósimin arttyrý, onyń ishinde balalarǵa jaǵdaı jasaý tolyǵymen durys jolǵa qoıyldy», ̶ dedi Elbasy.
Búgingi tańda jalpy halyqtyń 9 mln. 597 myńy qalalyqtar bolsa, aýyl turǵyndary – 7 mln. 780 myń adamdy quraıtyndyǵy anyqtalyp otyr. Iaǵnı bul degenińiz qalalyqtardyń úlesi 55 paıyz, al aýyl turǵyndary 44,8 paıyz quraıdy degen sóz. 2014 jylǵy qańtar-qazanda jalpy elimizde halyq sany 1,3 paıyzǵa ósken. Bul kórsetkish halyq sany 2013 jylǵy 1 qarashamen salystyrǵanda 1,5 paıyzǵa artqandyǵyn ańǵartady. Eldegi demografıalyq ahýal 2001 jylǵa deıin qarqyndylyq tanytyp otyrǵan edi. Mamandardyń pikirinshe, 2001 jyldan bastap demografıalyq ahýal jaqsarǵanymen ár januıada bala týý deńgeıi tómendep ketken. Sońǵy statısıkalyq málimetterge júginsek, elimizde osy jyldyń alǵashqy jartysynda-aq dúnıege 198 myń sábı kelgen. Sarapshylardyń paıymynsha, mundaı demografıalyq kórsetkishtermen 2014 jyl táýelsiz Qazaqstan tarıhyna bala týý kórsetkishi boıynsha rekord ornatylǵan jyl bolyp enýi bek múmkin. Sońǵy ret bala týý boıynsha mundaı kórsetkish shırek ǵasyr buryn tirkelgen. Jalpy, elimizdiń halyq sany josparlanǵannan áldeqaıda tezirek ósip jatyr. 90-shy jyldardaǵy demografıalyq esepteýler boıynsha, Qazaqstan turǵyndarynyń sany 2030 jylǵa qaraı 20 mln.-ǵa jetý kózdelgen. Alaıda búgingi kúnniń ózinde respýblıkamyzda turatyn azamattardyń sany toqtaýsyz ósip kele jatqanyn ańǵartady. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń málimetterine sáıkes, kún saıyn elimizde myńnan asa náreste dúnıe esigin ashady. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, bir ǵana Astana qalasynyń ózinde Tuńǵysh Prezıdent kúni merekesinde 60 sábı dúnıege kelipti. Bul byltyrǵy jyldyń kórsetkishimen salystyrǵanda 10 balaǵa artyq.
Soltústik óńirdiń bolashaǵyna boljam kóńil kónshitpeıdi
2050 jylǵa qaraı elimizdiń soltústik óńirlerindegi halyq sany shamamen mıllıon adamǵa qysqaryp, ońtústik óńirde bul 5,2 mln. adamǵa ósetindigi týraly Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenova málimdegen bolatyn. Toqtala ketetin jaıt, mınıstr keltirgen boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı, Qazaqstan halqynyń sany 20,3 mln. adamdy quramaq. «Bul 20,3 mln. adamnyń 52,7 paıyzy 2030 jylǵa qaraı negizgi bes óńirge tıesili bolady. Máselen, Almaty oblysynda 2,5 mln. adam, Jambyl oblysynda 1,249 mln. adam, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 3 mln. 660 myń adam, Astana men Almaty qalalarynda 3,3 mln. adamdy quraıdy. Al osy kezeń ishinde Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynda halyq sany kemı túsedi. Egerde, biz kóshi-qonǵa qatysty úderisti ózgertpesten ustap tursaq, onda ońtústik óńirlerde týý esebinen halyq sany artyp, kerisinshe soltústik óńirlerde tómendeı beredi», ̶ dedi Tamara Dúısenova hanym. Osynyń saldarynan ońtústik oblystarda jumyssyzdyq kúsheıse, teriskeı aýdandarda jumys kúshi jetispeýi múmkin. Mundaı jaǵdaı bolmas úshin, ońtústik jurtyn túrli yntalandyrý tásilderimen Petropavl, Qostanaı, Óskemen sekildi oblystarǵa kóshirý kerek, ̶ deıdi mınıstr. Keltirilgen málimetterge qaraǵanda, 2050 jylǵa qaraı ishki kóshi-qon salasynda teńgerimsizdikter oryn alýy yqtımal.
Boljamdy derekter boıynsha ońtústik óńirdegi halyqtyń qonystaný tyǵyzdyǵy soltústik óńirden 4 esege artatyn bolady. «Sonymen qatar, ońtústik óńirlerde (Almaty qalasyn qospaǵanda) halyqtyń 38 paıyzy shoǵyrlansa, sóıte tura olardyń jalpy aımaqtyq ónimdegi úlesi 17 paıyzdy ǵana quraıdy. Al batys óńirlerde halyqtyń 11 paıyzy quryp, jalpy aımaqtyq ónim úlesi 22 paıyzdan asady. Soltústik aýdandarda halyqtyń 29 paıyzy shoǵyrlanyp, jalpy aımaqtyq ónimi 25 paıyzdy quraýy múmkin», – dedi T. Dúısenova. Bul rette mınıstr ońtústik óńirlerde adamdardyń basym bóligi saýda jáne basqa da qyzmetterge tartylsa, soltústik aýmaqtardyń ekonomıka ósimi bir qalypty bolmaq. 2032 jylǵa qaraı Qazaqstan halqynyń sany 2013 jyldyń qortyndysymen salystyrǵanda 20 paıyz nemese 3,3 mln. adamǵa ósedi degen boljam bar. Bul týraly Tamara Dúısenova:«18 jylda elimizdiń halyq sany 3,3 mln. adamǵa, ıaǵnı 20%-ǵa artady», – deıdi. 16 jylda (2030 jylǵa qaraı) Qazaqstan halqy 20,3 mln. adamnan asady. Mınıstrdiń málimetinshe, 2030 jylǵa qaraı damyǵan elderde halyq ósimi 3-6 paıyzdyq deńgeıde saqtalady, oǵan AQSH, Kanada jáne Avstralıa kirmeıdi, onda halyq ósimi 13-16 paıyzdy quraıdy. Oǵan qosa, Reseıde halyq sanynyń 3-4 paıyzǵa tómendeýi múmkin eken. Al aldaǵy on bes jyldyqta Qytaıda 3-4 paıyz, Brazılıada 10-12 paıyz, Úndistanda 20 paıyzǵa ósim bolady dep boljanýda. Halyqaralyq sarapshylardyń málimetinshe, Úndistan 2030 jylǵa qaraı halyq sany boıynsha Qytaı halqynan asyp túsýi bek múmkin.
Oralmandar máselesi áli ońalar emes
Osydan 5-6 jyl buryn elimizdiń demografıalyq ahýaly nashar bolǵanyn resmı derekter joqqa shyǵarmaıdy. Jalpy týý úrdisteriniń áleýmettik, demografıalyq zańdylyqtary baryn eskersek, bul rette halyq sanynyń ósimin arttyrýda qandastarymyzdy elge qonystandyrý asa mańyzdy qadam bolmaq. Sózimizge dálel, 2010 jylǵy kórsetkish boıynsha, Qazaqstan jurtshylyǵynyń ósimi – oralmandar esebinen bolǵan. Tek qana sońǵy on jyldyń ishinde Qazaqstanǵa 1 mıllıonnan astam oralman keldi. Sonyń arqasynda Qazaqstan jurtshylyǵy 2010 jylǵy sanaqtyń kórsetkishi boıynsha 16 mıllıon 400 myńnan asqan kórsetkish kórsetken bolatyn. Taǵy bir eskeretin jaıt, oralmandardyń ishinde bala týý birneshe ese kóp ekendigi anyqtalǵan. «El aýmaǵy boıynsha oralmandardy qonystandyrý saıasaty, oralman mártebesi týraly máselelerdi, olardy áleýmettik qamsyzdandyrý jáne azamattyq alý quqyǵyn qaıta qarastyrý qajet. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna kelgen barlyq etnıkalyq qazaqtarǵa oralman mártebesin berý qonystandyrý óńirine qaramastan júzege asýy shart. Qazirgi tańda oralman mártebesi Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge kelgen etnıkalyq qazaqtarǵa ǵana berilip keledi. Ekinshiden, jumyspen qamtýdyń belsendi sharalary sheńberinde áleýmettik kómekti Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge kóship kelgen oralmandarǵa kórsetý. Sonyń ishinde oralman mártebesin alǵan kúnnen bastap bir jyldyń ishinde basqa óńirlerden kóship kelgenderge osyny qarastyrý kerek», – dedi mınıstr Tamara Dúısenova. Bul rette áleýmettik kómekti Úkimet belgilegen qonystaný aımaqtaryna eldegi basqa aımaqtardan kóship kelgen oralman ala alady. Alaıda bul aımaqtardan bes jyl tolmaı shyǵyp ketken jaǵdaıda áleýmettik paket memleket paıdasyna qaıtarylatyn bolady. «Azamattyq alý quqyǵy týyndaıtyn merzimdi barynsha qysqartý, ıaǵnı yqtıar hat alǵannan keıin birden berý usynylady. Búgingi kúni ol yqtıar hat alǵannan keıingi tórt jyldan soń dep qarastyrylǵan. Sonymen qatar, oralman mártebesin berý jeti jyldan bir jylǵa qysqartylady», – dedi T. Dúısenova. Onyń sózine qaraǵanda, oralman mártebesin alǵan kúnnen bastap bir jyldyń ishinde azamattyq alýǵa ótinish bermegen jaǵdaıda, oralmandardyń elde qonystaný múmkindigi kúrdelene túspek. Aldaǵy ýaqytta eldegi geodemografıalyq tartystyń kúsheıe túsetindigin keıbir sarapshylar aıtyp-aq júr. Osy rette, syrtta júrgen qandastarymyzdy soltústikke ornalastyrý prosesi memleket úshin de ońtaıly sheshim bolar edi.
Memleketti modernızasıalaý úshin halyqty tıimdi ornalastyrý jáne ómir súrý sapasyn joǵarylatý maqsatynda jumys júrgizip otyrǵan «Nurly kósh» baǵdarlamasy oralmandardy qonystandyrý máselesin nazardan tys qaldyrmaıdy dep seneıik.
P.S: «Bir qozy artyq týsa, bir túp jýsany artyq shyǵady» degen qazaq halqy ár dúnıege kelgen balanyń óz nesibesi bar dep sanaǵan qaı zamanda da. Sarapshylardyń sózine sensek, qazaq halqy jas ultqa jatady eken. Halyqtyń ósimi de tikeleı jańa lekpen tyǵyz baılanysty. Onyń ishinde jas otbasylardyń úlesi basymdyq tanytýda. Osy rette, taǵy bir túıitkildi máseleniń sheti shyǵady. Qazaqstandaǵy jas otbasylarǵa memleket tarapynan jaǵdaı jasalmasa da, belgili bir deńgeıde kómek kórsetý, ıa bolmasa jeńildikter qarastyrý jaǵyn nazardan tys qaldyrmaý kerek. Bul taqyryp minbeden sóz bolǵanda tıisti shendiler sheshendik tanytyp, iske kelgende meshel bola qalý ádetke aınalyp barady. Al jaǵdaıǵa kelgende esi altaý, túsi tórteý bolǵan jastardyń basym bóligi turmystyń qyspaǵynan shyǵa almaı álek. Onyń arty, 30-ǵa kelip otyrǵan qyzdar men 40-qa kelip, súrboıdaq atanǵan jigitterdiń sanyn arttyrsa, aılyǵy shaılyǵyna jetpegen jas otbasylardyń ajyrasýyna da ákep soǵýda. Jastary jarymaı júrgen memlekettiń ósýi de qarqyn bere qoımasy anyq... Keleshekten bolashaqqa deıin baǵdar bolatyn baılamdy bátýányń basy – jastardyń ósýi, halyqtyń kóbeıýi.
Erkejan JUMATAI
